Zag\u0142\u0119bi\u0142em si\u0119 ostatnio w lekturze dzie\u0142 polskich etnolog\u00f3w i antropolog\u00f3w kultury. Polskie obyczaje, zw\u0142aszcza te \u015bwi\u0105teczne, s\u0105 takie ciekawe. Posun\u0105\u0142em Wam poprzednio lektur\u0119 ksi\u0105\u017cki prof. Anny Zadro\u017cy\u0144skiej a dzi\u015b przytocz\u0119 obszerny kawa\u0142ek dzie\u0142a dr Barbary Ogrodowskiej pt. „\u015awi\u0119ta polskie. Tradycja i obyczaj” dotycz\u0105ce pisanek, kraszanek, malowanek – jednym s\u0142owem jaj. Warto poczyta\u0107:<\/p>\n
„Dzielone i uroczy\u015bcie spo\u017cywane (jajka – przyp. P.Ad.) podczas \u015bniadania wielkanocnego mia\u0142y zapewni\u0107 zdrowie, pomy\u015blno\u015b\u0107 i p\u0142odno\u015b\u0107.<\/p>\n
W ludowych zabiegach leczniczych jajko wspomaga\u0142o zamawianie chor\u00f3b; leczono nim postrza\u0142y, zazi\u0119bienie, r\u00f3\u017cne b\u00f3le i gor\u0105czki tocz\u0105c jajko po ciele chorego. Mo\u017cna te\u017c by\u0142o przenie\u015b\u0107 chorob\u0119: \u017c\u00f3\u0142taczk\u0119 lub febr\u0119 na jajko. W tym celu nale\u017ca\u0142o trzyma\u0107 je w r\u0119ce i d\u0142ugo na nie patrze\u0107. Nast\u0119pnie trzeba by\u0142o zanie\u015b\u0107 jajko na rozstajne drogi i nie ogl\u0105daj\u0105c si\u0119 wr\u00f3ci\u0107 do domu. Ostro\u017cni nigdy wi\u0119c nie podnosili jajek znalezionych w polu, przy drodze i w innych podobnych miejscach. By\u0142y pr\u00f3cz tego jajka zwyczajowym wykupem dziewcz\u0105t, dawanym „\u015bmigurciarzom” w Poniedzia\u0142ek Wielkanocny. Dawane w podarku stanowi\u0142y dow\u00f3d \u017cyczliwo\u015bci, sympatii i mi\u0142o\u015bci.<\/p>\n
Na p\u00f3\u0142nocno-wschodnich rubie\u017cach Polski, zamieszkanych tak\u017ce przez ludno\u015b\u0107 wyznania prawos\u0142awnego (mi\u0119dzy innymi w okolicach Siemiatycz i Bia\u0142egostoku) w Niedziel\u0119 Przewodni\u0105 sk\u0142ada si\u0119 pisanki na grobach. Niegdy\u015b w wielkanocne \u015bwi\u0119to umar\u0142ych (w Przewody) toczono jajka po mogi\u0142ach, wkopywano je w ziemi\u0119 jako ofiar\u0119 i pokarm dla zmar\u0142ych.<\/p>\n
Jaja wielkanocne farbowane na r\u00f3\u017cne kolory lub z bia\u0142ymi i barwnymi wzorami s\u0105 ponadto ciekawym przejawem plastyki obrz\u0119dowej i \u015bwi\u0105tecznego przystroju wn\u0119trza. Ozdobne wydmuszki jaj s\u0142u\u017cy\u0142y niekiedy do dekoracji paj\u0105k\u00f3w, w Rzeszowskiem u\u0142o\u017cone w krzy\u017c zdobi\u0142y niegdy\u015b sufity; na \u015al\u0105sku wieszano je na wielkanocnych „maikach”.<\/p>\n
Nazywano je r\u00f3\u017cnie w zale\u017cno\u015bci od sposobu zdobienia. Jednobarwne, bez wzor\u00f3w, ufarbowane przez gotowanie w barwniku, w wywarach z ro\u015blin lub p\u00f3\u017aniej w farbach syntetycznych – nosz\u0105 nazw\u0119 malowanek, kraszanek, byczk\u00f3w.
\n(…)<\/p>\n
Obecnie do farbowania jaj stosuje si\u0119 najcz\u0119\u015bciej gotowe barwniki anilinowe. Pisanki o wzorze wielobarwnym uzyskuje si\u0119 przez kilkakrotne, stopniowe nanoszenie wzor\u00f3w, i kilkakrotne zanurzanie w r\u00f3\u017cnych barwnikach, zaczynaj\u0105c od najja\u015bniejszego. Za\u015b wielobarwny ornament na bia\u0142ym tle uzyskuje si\u0119 przez wytrawienie koloru kwasem kapu\u015bcianym lub serwatk\u0105.<\/p>\n
Pisanki woskowe wyst\u0119puj\u0105 w ca\u0142ym szerokim pasie wschodnich ziem polskich i tak\u017ce w Polsce centralnej. Batikowanie jest bardzo star\u0105 technik\u0105 zdobnicz\u0105. Wykonywane ni\u0105 wzory \u015bwiadcz\u0105 o dawnym, kultowym i magicznym zastosowaniu jaj.
\nNajstarsze wzory wykonywane woskiem to r\u00f3\u017cnego rodzaju znaki solarne, na r\u00f3\u017cne sposoby przedstawiane motywy s\u0142o\u0144ca: rozety, rozety tzw. „wiruj\u0105ce” i inne symbole i wizerunki s\u0142o\u0144ca z promieniami, a tak\u017ce symbole \u015bwiat\u0142a i b\u0142yskawic; swastyki, swastyki splecione z krzy\u017cem, krzy\u017ce w formie wiatraczk\u00f3w i inne, oraz znaki maj\u0105ce sprowadzi\u0107 pomy\u015blno\u015b\u0107; \u015blimacznice, motywy pastora\u0142\u00f3w, drzewka \u017cycia.<\/p>\n
Dzisiaj pierwotny sens tych znak\u00f3w zosta\u0142 zapomniany. Powtarzaj\u0105 je artystki ludowe po swych matkach, babkach i prababkach, nadaj\u0105c im swe w\u0142asne swojskie nazwy. Z czasem na pisankach woskowych pojawi\u0142y si\u0119 te\u017c inne wymy\u015blone przez autorki ich w\u0142asne motywy, geometryczne – paseczki, szlaczki, kreski, kropki i ich r\u00f3\u017cne kombinacje; a tak\u017ce ro\u015blinne – ga\u0142\u0105zki, listki, konwalijki i inne kwiatki; i wreszcie (cho\u0107 rzadsze od poprzednich) motywy zoomorficzne – ptaki, baranki itp., w przer\u00f3\u017cnych niezliczonych zestawieniach.<\/p>\n
Rysowanki lub skrobanki – to jaja dekorowane technik\u0105 rytownicz\u0105. Na ufarbowanym jajku ostrym narz\u0119dziem, no\u017cykiem, szpilk\u0105 lub \u017cyletk\u0105 wyskrobuje si\u0119 wzory, najcz\u0119\u015bciej kwiaty i bukiety kwiatowe. Najpi\u0119kniejsze jajka zdobione s\u0105 w\u0142a\u015bnie t\u0105 technik\u0105, zdobne w urzekaj\u0105ce kompozycje z motyw\u00f3w kwiatowych i wici ro\u015blinnych wyst\u0119puj\u0105 na \u015al\u0105sku i nosz\u0105 tam nazw\u0119 „kraszonek”.<\/p>\n
Z tych przepi\u0119knych wzor\u00f3w kwiatowych z \u201akraszonek” \u015bl\u0105skich korzystaj\u0105 obecnie fabryki wyrob\u00f3w porcelanowych i przenosz\u0105 je na swe najelegantsze r\u0119cznie malowane serwisy.<\/p>\n
Jaja wielkanocne zdobi si\u0119 te\u017c oklejaj\u0105c je mi\u0119kkim rdzeniem czyli tzw. „dusz\u0105” sitowia lub dzikiego bzu, skrawkami w\u0142\u00f3czki lub (w okolicach \u0141owicza) miniaturowymi wycinankami z glansowanego papieru.<\/p>\n
Pisanki i kraszanki wykonuje si\u0119 do chwili obecnej, na wsi i w miastach. Chocia\u017c w miastach stosuje si\u0119 zwykle najprostsz\u0105 technik\u0119 farbowania bez wzor\u00f3w, zwykle w gotowych kupowanych w sklepie barwnikach.”<\/p>\n
B\u0119d\u0105 pisanki czy kraszanki na Waszym wielkanocnym stole?<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Zag\u0142\u0119bi\u0142em si\u0119 ostatnio w lekturze dzie\u0142 polskich etnolog\u00f3w i antropolog\u00f3w kultury. Polskie obyczaje, zw\u0142aszcza te \u015bwi\u0105teczne, s\u0105 takie ciekawe. Posun\u0105\u0142em Wam poprzednio lektur\u0119 ksi\u0105\u017cki prof. Anny Zadro\u017cy\u0144skiej a dzi\u015b przytocz\u0119 obszerny kawa\u0142ek dzie\u0142a dr Barbary Ogrodowskiej pt. „\u015awi\u0119ta polskie. Tradycja i obyczaj” dotycz\u0105ce pisanek, kraszanek, malowanek – jednym s\u0142owem jaj. Warto poczyta\u0107: „Dzielone i uroczy\u015bcie […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/447"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=447"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/447\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=447"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=447"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=447"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}