Przed poprzednimi \u015bwi\u0119tami przytoczy\u0142em tu fragment \u015bwietnej ksi\u0105\u017cki Krystyny Bockenheim „Przy polskim stole”. Dzi\u015b znowu wespr\u0119 si\u0119 cudzym tekstem. Tym razem b\u0119dzie to arcyciekawy fragment ksi\u0105\u017cki prof. Anny Zadro\u017cy\u0144skiej „\u015awi\u0119towania polskie”. Warto przeczyta\u0107. Znalaz\u0142em w tej lekturze sporo przyjemno\u015bci:<\/p>\n
„Wielkanoc wyznaczaj\u0105 s\u0142o\u0144ce i ksi\u0119\u017cyc, podobnie jak przed wiekami ustala\u0142y termin hebrajskiego \u015bwi\u0119ta Pesach. O krakowskich zwyczajach tego \u015bwi\u0119towania pisa\u0142 Kolberg (t. 5): ?W niedziel\u0119 rano, zanim p\u00f3jd\u0105 do ko\u015bcio\u0142a, czasami przed resurekcj\u0105 jeszcze, siada gospodarz za sto\u0142em, a wy\u0142o\u017cywszy \u015bwi\u0119cone na st\u00f3\u0142, obdziela niem rodzin\u0119. Naprz\u00f3d pij\u0105 gorza\u0142k\u0119, potem jedz\u0105 chleb z mas\u0142em, w ko\u0144cu jaja i mi\u0119siwo – kosteczki za\u015b po mi\u0119sie \u015bwi\u0119conem zakopuj\u0105 w polu, \u017ceby im krety i myszy pola tego nie psu\u0142y. W dzie\u0144 wielkanocny raz tylko pal\u0105 w piecu lub na kominie, a to aby ugotowa\u0107 obiad, z\u0142o\u017cony powszechnie z barszczu na szynkowej wodzie (po szynce pozosta\u0142ej), z kaszy tajonej lub klusk\u00f3w palonych, a szczeg\u00f3lnie z makaronu z jakiejkolwiek, cho\u0107by najgrubszej, zrobionego m\u0105ki.” Na og\u00f3\u0142 jednak do wielkanocnej uczty zasiadano po powrocie z rezurekcji i zasiada\u0142a do niej tylko rodzina, niekiedy te\u017c krewni, rzadziej przyjaciele. Wszystkich cz\u0119stowano \u015bwi\u0119conym jajkiem, podzielonym na cz\u0119\u015bci. Ka\u017cdy bra\u0142 tylko jedn\u0105 cz\u0105stk\u0119 jaja, a jedz\u0105c sk\u0142adano sobie \u017cyczenia wszelkiej pomy\u015blno\u015bci, „aby w zdrowiu i pomy\u015blno\u015bci dozwoli\u0142 B\u00f3g doczeka\u0107 nast\u0119pnej Wielkanocy”.<\/p>\n
Prawdziwe \u017cycie towarzyskie rozpoczyna\u0142o si\u0119 w drugi dzie\u0144 \u015bwi\u0105t. Od tego dnia ju\u017c woda przede wszystkim dominowa\u0142a w zwyczajach, w rytua\u0142ach, we wr\u00f3\u017cbach. Od wielkanocnego poniedzia\u0142ku zaczyna\u0142o si\u0119 powszechne polewanie. Ch\u0142opaki, parobcy i zupe\u0142nie doro\u015bli m\u0119\u017cczy\u017ani od rana do wieczora wylewali wiadra wody na dziewczyny, baby i kobiety, kt\u00f3re w polu ich czatowania si\u0119 znalaz\u0142y. Najlepszym jednak celem, jak uwa\u017cano, by\u0142y niezam\u0119\u017cne panny, kt\u00f3re aczkolwiek przeciwko takim k\u0105pielom wrzaskliwie protestowa\u0142y, to przecie\u017c gdyby je w oblewaniu pomini\u0119to, uwa\u017ca\u0142yby si\u0119 za nieatrakcyjne, brzydkie, zapomniane, nawet obra\u017cone. Dzie\u0144 ten do\u015b\u0107 cz\u0119sto zwano te\u017c dniem \u015bwi\u0119tego Lejka, oblewank\u0105 albo polewank\u0105.<\/p>\n
W miastach czy dworach, siedzibach dystyngowanych kawaler\u00f3w i wymuskanych panien, oblewankowe swawole mia\u0142y nieco subtelniejszy przebieg: „Amanci dystyngowani – pisa\u0142 ksi\u0105dz Kitowicz (Opis obyczaj\u00f3w…) – chc\u0105c t\u0119 ceremoni\u0119 odprawi\u0107 na amantkach swoich bez ich przykro\u015bci, oblewali je lekko r\u00f3\u017can\u0105 lub inn\u0105 pachn\u0105c\u0105 wod\u0105 po r\u0119ce, a najwi\u0119cej po gorsie, ma\u0142\u0105 jak\u0105 sikawk\u0105 albo flaszeczk\u0105.” Ale najcz\u0119\u015bciej tak po wsiach, jak w miastach „m\u0142odzie\u017c obojej p\u0142ci – twierdzi ksi\u0105dz Kitowicz – czatowa\u0142a z sikawkami i garnkami na przechodz\u0105cych…”<\/p>\n
Cz\u0119sto w literaturze etnograficznej i pami\u0119tnikach spotka\u0107 mo\u017cna nazwanie \u015bmigusem-dyngusem wielkanocnego poniedzia\u0142ku. Wyr\u00f3\u017cni\u0107 jednak trzeba dyngowanie od \u015bmigusa. Oto XV-wiecznych materia\u0142ach synodu diececji pozna\u0144skiej znajduje si\u0119 wskazanie (cyt. za \u0141. Go\u0142\u0119biowskim, Lud polski…): „Zabraniajcie, aby w drugie i trzecie \u015bwi\u0119to wielkanocne m\u0119\u017cczy\u017ani kobiet, a kobiety m\u0119\u017cczyzn nie wa\u017cyli si\u0119 napastowa\u0107 o jaja i inne podarki, co pospolicie si\u0119 nazywa dyngowa\u0107, ani do wody ci\u0105gn\u0105\u0107.” A wi\u0119c owo dyngowanie, potem w dyngus przemienione, znaczy\u0142o tyle, co wykupywanie si\u0119 czy branie okupu. Natomiast sk\u0105pstwo w tej materii spotyka\u0142o si\u0119 z kar\u0105 w postaci przymusowej k\u0105pieli. Ten \u015blad dyngusu-wykupu zachowa\u0142 si\u0119 w niekt\u00f3rych ludowych przy\u015bpiewkach (np. spotykanych na Pomorzu).<\/p>\n
\u015amigus za\u015b w dawnej polszczy\u017anie oznacza\u0142 uderzanie ga\u0142\u0119ziami, r\u00f3zgami albo palm\u0105. Dawniej w wielkanocny poniedzia\u0142ek na wsiach by\u0142 zwyczaj smagania si\u0119 ja\u0142owcowymi ga\u0142\u0119ziami, ciernistymi \u0142odygami, wierzbowymi albo brzozowymi witkami. Najcz\u0119\u015bciej smagano nimi dziewczyny, i to dop\u00f3ty, dop\u00f3ki panna nie z\u0142o\u017cy\u0142a okupu. Z czasem te zwyczaje (zwi\u0105zane przecie\u017c jako\u015b z magi\u0105) po\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 w jeden, \u015bmigusem-dyngusem zwanym.<\/p>\n
Ale w ten\u017ce drugi dzie\u0144 \u015bwi\u0119towania, w Krakowskiem, znano inny ciekawy, cho\u0107 mo\u017ce tylko regionalny obyczaj. Oto wiejscy ch\u0142opcy obnosili po wsi drewnianego baranka umajonego choin\u0105 i bukszpanem. Baranka chowano w skrzynce na k\u00f3\u0142kach, na kt\u00f3rej dyszlu sta\u0142 drewniany tracz. Ci\u0105gn\u0105c w\u00f3zek, wprawiali w ruch jego k\u00f3\u0142ka, a te porusza\u0142y tracza, kt\u00f3ry porusza\u0142 si\u0119 tak, jakby ci\u0105\u0142 deski pi\u0142\u0105. I baranek, i w\u00f3zek bywa\u0142y obwieszane dzwonkami, a ch\u0142opaki \u015bpiewali pie\u015bni o narodzeniu i \u015bmierci Pana. Czasami, gdy zapraszano ich do dom\u00f3w, odgrywali dziwaczne widowiska, podobne do jase\u0142ek, mo\u017ce do szopek, tylko by\u0142o w nich bardzo wiele wiosennych symboli.<\/p>\n
W trzeci dzie\u0144 \u015bwi\u0105t – dawniej Wielkanoc \u015bwi\u0119towano d\u0142u\u017cej – w Krakowie, na prawym brzegu Wis\u0142y celebrowano r\u0119kawk\u0119. Przy mogile Krakusa na wzg\u00f3rzu krzemienieckim zbiera\u0142 si\u0119 lud ubogi. Kto z mieszczan m\u00f3g\u0142, przynosi\u0142 tam jedzenie i rozdawa\u0142 biedakom. Wie\u015b\u0107 niesie, \u017ce w bardzo dawnych czasach na tym wzg\u00f3rzu wyprawiano na wiosn\u0119 zaduszkowe uczty. Wtedy te\u017c jedzenie nie tylko rozdawano ubogim, ale tak\u017ce pozostawiano, jak powiadano, dla dusz zmar\u0142ych. I tam tak\u017ce pisanki by\u0142y niezb\u0119dne. W drugiej po\u0142owie XIX wieku r\u0119kawka („na gr\u00f3b wodza […] tysi\u0105ce r\u0105k – pisa\u0142 Kolberg o mogile Krakusa – znosi\u0142o po garstce ziemi z r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bci krainy, czem kto m\u00f3g\u0142, i w r\u0119kawach od sukni czy koszul zwi\u0105zanych”) by\u0142a ju\u017c tylko wspomnieniem dawne?go wiosennego obyczaju czy mo\u017ce obrz\u0119du. Towarzyszy\u0142y mu jeszcze zabawy i konkursy, w kt\u00f3rych nagrod\u0105 bywa\u0142y \u0142akocie, owoce i jaja przechwytywane w locie, a rzucane przez ofiarodawc\u00f3w.”<\/p>\n
Pi\u0119knie rodacy \u015bwi\u0119tuj\u0105.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Przed poprzednimi \u015bwi\u0119tami przytoczy\u0142em tu fragment \u015bwietnej ksi\u0105\u017cki Krystyny Bockenheim „Przy polskim stole”. Dzi\u015b znowu wespr\u0119 si\u0119 cudzym tekstem. Tym razem b\u0119dzie to arcyciekawy fragment ksi\u0105\u017cki prof. Anny Zadro\u017cy\u0144skiej „\u015awi\u0119towania polskie”. Warto przeczyta\u0107. Znalaz\u0142em w tej lekturze sporo przyjemno\u015bci: „Wielkanoc wyznaczaj\u0105 s\u0142o\u0144ce i ksi\u0119\u017cyc, podobnie jak przed wiekami ustala\u0142y termin hebrajskiego \u015bwi\u0119ta Pesach. O krakowskich […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/449"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=449"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/449\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=449"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=449"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=449"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}