„Luksus to r\u00f3wnie\u017c st\u00f3\u0142, naczynia, srebra, obrus, serwetki, \u015bwiece, wygl\u0105d jadalni. W XVI wieku w Pary\u017cu istnia\u0142 zwyczaj wynajmowania pi\u0119knych dom\u00f3w albo przekupywania str\u00f3\u017c\u00f3w, \u017ceby si\u0119 dosta\u0107 do \u015brodka, i goszczenia tam przyjaci\u00f3\u0142, kt\u00f3rym podawano dania zam\u00f3wione u szynkarza. Tymcza\u00adsowy gospodarz zasiadywa\u0142 si\u0119 czasem a\u017c do chwili, gdy go wyrzuca\u0142 w\u0142a\u015bci\u00adciel. „Monsignore Sahiati, nuncjusz papieski, zmuszony by\u0142 trzykrotnie si\u0119 przeprowadzi\u0107 w ci\u0105gu dwu miesi\u0119cy za mego tam pobytu”\u00a0– pisa\u0142 w roku 1557 pewien ambasador.<\/p>\n
W jaki spos\u00f3b jednak nakry\u0107 st\u00f3\u0142 „dla trzydziestu os\u00f3b wysokiej kondy\u00adcji, kt\u00f3re chce si\u0119 wystawnie ugo\u015bci\u0107”? Odpowied\u017a znajdujemy w ksi\u0105\u017cce kucharskiej Nicolasa de Bonnefons, kt\u00f3ra ukaza\u0142a si\u0119 w 1654 pod nieocze\u00adkiwanym tytu\u0142em Les Delices de la campagne <\/em>(Rozkosze wsi). Ot\u00f3\u017c nale\u017cy ustawi\u0107 czterna\u015bcie nakry\u0107 po jednej stronie prostok\u0105tnego sto\u0142u, czterna\u015b\u00adcie po drugiej, „w g\u00f3rnym ko\u0144cu” posadzi\u0107 jedn\u0105 osob\u0119, w dolnym jedn\u0105 lub dwie. Go\u015bci nale\u017cy posadzi\u0107 „w odleg\u0142o\u015bci jednego krzes\u0142a od siebie”. „Obrus wsz\u0119dzie winien spada\u0107 a\u017c do ziemi. Na \u015brodku sto\u0142u trzeba rozsta\u00adwi\u0107 podstawki pod p\u00f3\u0142miski.” Podaje si\u0119 do sto\u0142u osiem razy, przy czym za ostatnim serwuje si\u0119 na przyk\u0142ad „suche i p\u0142ynne” konfitury, lody, pastylki muszkato\u0142owe, migda\u0142y w cukrze (specja\u0142 z Verdun), „cukry z pi\u017cmem i ambr\u0105”… Maitre d’hotel, przy szabli, ka\u017ce zmienia\u0107 talerze „przynajmniej przy ka\u017cdym nowym daniu, a serwetki przy co drugim”. Opisuje si\u0119 nam dok\u0142adnie kolejno\u015b\u0107 potraw i p\u00f3\u0142misk\u00f3w, nie wiemy jednak, jak wygl\u0105da ?nakrycie” dla ka\u017cdego go\u015bcia. Na pewno sk\u0142ada si\u0119 z talerza, \u0142y\u017cki i no\u017ca, ale nie wiadomo, czy jest tam osobny widelec i z pewno\u015bci\u0105 nie ma \u017cadnego kieliszka lub butelki.\u00a0 Zasady dobrego wychowania s\u0105 niepewne:\u00a0 autor zaleca jako co\u015b eleganckiego g\u0142\u0119boki talerz na zup\u0119, \u017ceby go\u015bcie nie musieli si\u0119ga\u0107 do wsp\u00f3lnego naczynia, „co mog\u0142oby w nich budzi\u0107 obrzydzenie”.<\/p>\n Regu\u0142y nakrywania do sto\u0142u i zachowania si\u0119 przy stole wykszta\u0142ca\u0142y si\u0119 bardzo powoli i by\u0142y odmienne w rozmaitych regionach. \u0141y\u017cka i n\u00f3\u017c to stary wynalazek, ale dopiero w XVI wieku upowszechni\u0142 si\u0119 zwyczaj poda\u00adwania ich do sto\u0142u; dawniej go\u015b\u0107 przychodzi\u0142 z w\u0142asnym no\u017cem. Tak samo zwyczaj stawiania przed ka\u017cdym osobnego kielicha\u00a0– dawna grzeczno\u015b\u0107 wymaga\u0142a, by po jednym \u0142yku odda\u0107 go s\u0105siadowi itd. Albo te\u017c napoje, wino lub wod\u0119, przynosi\u0142 z kredensu na \u017c\u0105danie s\u0142uga. W po\u0142udniowych Niemczech, kt\u00f3re zwiedza Montaigne w roku 1580, „przed ka\u017cdym stoi osobny kufel albo srebrny kubek, nad kt\u00f3rym czuwa s\u0142uga, nape\u0142niaj\u0105c go, gdy pusty, winem lanym z daleka z cynowego lub drewnianego naczynia z d\u0142ugim dzi\u00f3bkiem.” By\u0142o to rozwi\u0105zanie eleganckie i u\u0142atwiaj\u0105ce obs\u0142ug\u0119, ale wymagaj\u0105ce, by przed ka\u017cdym go\u015bciem sta\u0142o osobne naczynie. Ka\u017cdy ma te\u017c sw\u00f3j talerz, cynowy lub drewniany, czasem pod spodem drewnian\u0105 misk\u0119, a na niej cynowy talerz. Te drewniane talerze przetrwa\u0142y na wsi nie\u00admieckiej i gdzie indziej a\u017c do XIX wieku.<\/p>\n Zanim jednak wprowadzono te udoskonalenia, ludzie zadowalali si\u0119 przy stole drewnian\u0105 desk\u0105 lub kromk\u0105 chleba, na kt\u00f3r\u0105 nak\u0142adano mi\u0119so. <\/sup>Jeden wielki p\u00f3\u0142misek starcza\u0142 na wszystko i dla wszystkich: ka\u017cdy bra\u0142 palcami upatrzone kawa\u0142ki. Montaigne pisze o Szwajcarach: „U\u017cywaj\u0105 tylu drewnianych \u0142y\u017cek ze srebrn\u0105 r\u0105czk\u0105, ilu jest ludzi [czyli ka\u017cdy ma w\u0142asn\u0105]. Szwajcar zawsze ma przy sobie n\u00f3\u017c, kt\u00f3rym nabiera jedzenie, nie si\u0119gaj\u0105c r\u0119k\u0105 do p\u00f3\u0142miska.” Drewniane \u0142y\u017cki z metalow\u0105 r\u0105czk\u0105, niekoniecznie srebrn\u0105, oraz no\u017ce o najrozmaitszych kszta\u0142tach obejrze\u0107 dzi\u015b mo\u017cna w muzeum. S\u0105 to narz\u0119dzia znane od bardzo dawna, w odr\u00f3\u017cnieniu od widelca, kt\u00f3ry pojawi\u0142 si\u0119 p\u00f3\u017ano. Mam na my\u015bli widelec sto\u0142owy, gdy\u017c wielki dwuz\u0119bny widelec s\u0142u\u017c\u0105cy do podawania mi\u0119sa i do obracania go w piecu lub na palenisku kuchennym jest niew\u0105tpliwie ode\u0144 dawniejszy.<\/p>\n Ot\u00f3\u017c widelec sto\u0142owy pojawi\u0142 si\u0119 w wieku XVI w Wenecji i innych pa\u0144\u00adstwach w\u0142oskich, sk\u0105d powoli nawyk pos\u0142ugiwania si\u0119 nim przeszed\u0142 na ca\u0142\u0105 Europ\u0119. Niemiecki kaznodzieja pot\u0119pia \u00f3w diabelski wynalazek: czy po to B\u00f3g da\u0142 nam palce, \u017ceby\u015bmy u\u017cywali tego narz\u0119dzia? Montaigne go nie u\u017cywa, skoro narzeka, \u017ce je za szybko, tak szybko, \u017ce „czasem gryz\u0119 sobie palce z po\u015bpiechu”. Przyznaje zreszt\u0105: „rzadko pomagam sobie \u0142y\u017ck\u0105 i widelcem.” W roku 1609 pan de Villamont, opisuj\u0105c szczeg\u00f3\u0142owo kuchni\u0119 i zwyczaje kulinarne Turk\u00f3w, stwierdza, \u017ce „nie u\u017cywaj\u0105 wcale widelc\u00f3w, w przeciwie\u0144stwie do Lombardczykow i Wenecjan”. Nie wymienia Francuz\u00f3w\u00a0– i nie bez powodu. W tym samym czasie styka si\u0119 we W\u0142oszech z widel\u00adcem angielski podr\u00f3\u017cnik Thomas Coryate: rozbawiony nowym wynalaz\u00adkiem, zaczyna sam go u\u017cywa\u0107 ku uciesze swoich przyjaci\u00f3\u0142, kt\u00f3rzy przezy\u00adwaj\u0105 go furciferus, „nosiwidelec”, a raczej „nosiwidlec”.Czy prawd\u0105 jest, \u017ce ludzie bogaci zacz\u0119li u\u017cywa\u0107 widelca ze wzgl\u0119du na noszone w\u00f3wczas kryzy? Jest to w\u0105tpliwe, gdy\u017c w angielskich inwentarzach sprzed roku 1600 nie wymienia si\u0119 widelc\u00f3w, kt\u00f3re upowszechni\u0142y si\u0119 dopiero oko\u0142o roku 1750. Anna Austriaczka przez ca\u0142e \u017cycie nabiera\u0142a sobie palcami mi\u0119so z p\u00f3\u0142miska. Takie same zwyczaje panowa\u0142y na dworze wiede\u0144skim co naj\u00admniej do 1651. A kto pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 widelcem na dworze Ludwika XIV? Diuk de Montausier, o kt\u00f3rym Saint-Simon m\u00f3wi, \u017ce jest „podejrzanie czy\u00adsty”; ale nie u\u017cywa\u0142 widelca kr\u00f3l, kt\u00f3rego zr\u0119czno\u015b\u0107 w jedzeniu drobiu pal\u00adcami autor wychwala. Kiedy zaproszeni do kr\u00f3lewskiej kolacji ksi\u0105\u017c\u0119 Burgundii i jego bracia chwycili za widelce, kt\u00f3rymi nauczono ich si\u0119 pos\u0142u\u00adgiwa\u0107, kr\u00f3l zabroni\u0142 im tego. Opowiada o tym z satysfakcj\u0105 ksi\u0119\u017cna Palatynka, kt\u00f3ra m\u00f3wi o sobie, \u017ce „zawsze pos\u0142ugiwa\u0142a si\u0119 przy jedzeniu no\u017cem i palcami…” Z tego to powodu w XVII wieku u\u017cywano mn\u00f3stwa serwe\u00adtek, kt\u00f3re zreszt\u0105 upowszechni\u0142y si\u0119 dopiero w czasach Montaigne’a, o czym sam nam m\u00f3wi. St\u0105d te\u017c wzi\u0105\u0142 si\u0119 zwyczaj mycia r\u0105k przy jedzeniu, powtarzany kilkakrotnie w ci\u0105gu posi\u0142ku.”<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" „Luksus to r\u00f3wnie\u017c st\u00f3\u0142, naczynia, srebra, obrus, serwetki, \u015bwiece, wygl\u0105d jadalni. W XVI wieku w Pary\u017cu istnia\u0142 zwyczaj wynajmowania pi\u0119knych dom\u00f3w albo przekupywania str\u00f3\u017c\u00f3w, \u017ceby si\u0119 dosta\u0107 do \u015brodka, i goszczenia tam przyjaci\u00f3\u0142, kt\u00f3rym podawano dania zam\u00f3wione u szynkarza. Tymcza\u00adsowy gospodarz zasiadywa\u0142 si\u0119 czasem a\u017c do chwili, gdy go wyrzuca\u0142 w\u0142a\u015bci\u00adciel. „Monsignore Sahiati, nuncjusz papieski, […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4784"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4784"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4784\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4786,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4784\/revisions\/4786"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4784"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4784"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4784"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}