{"id":4863,"date":"2012-07-18T08:00:04","date_gmt":"2012-07-18T06:00:04","guid":{"rendered":"http:\/\/adamczewski.blog.polityka.pl\/?p=4863"},"modified":"2012-06-25T14:50:21","modified_gmt":"2012-06-25T12:50:21","slug":"4863","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/2012\/07\/18\/4863\/","title":{"rendered":"Nie ka\u017cda woda zdrowia doda"},"content":{"rendered":"

\u00a0<\/strong><\/strong><\/p>\n

„Zdarza si\u0119, \u017ce ca\u0142e miasta maj\u0105 k\u0142opoty z zaopatrzeniem w wod\u0119, nawet bogata Wenecja. Studnie, kt\u00f3re si\u0119 dr\u0105\u017cy na placach miejskich i podw\u00f3r\u00adkach pa\u0142ac\u00f3w, nie si\u0119gaj\u0105 do \u017cy\u0142y s\u0142odkiej wody poni\u017cej dna laguny, lecz do zbiornik\u00f3w wype\u0142nionych do po\u0142owy drobnoziarnistym piaskiem, filtruj\u0105\u00adcym i klaruj\u0105cym wod\u0119 deszczow\u0105. Je\u015bli nie pada ca\u0142ymi tygodniami, zbior\u00adniki wysychaj\u0105\u00a0– tak si\u0119 zdarzy\u0142o podczas pobytu Stendhala. Je\u015bli jest sztorm, do zbiornik\u00f3w dostaje si\u0119 s\u0142ona woda morska. Zreszt\u0105 i w normal\u00adnych warunkach s\u0105 niewystarczaj\u0105ce dla ogromnej ludno\u015bci miasta. S\u0142odk\u0105 wod\u0119 trzeba sprowadza\u0107 z zewn\u0105trz, nie akweduktami, lecz barkami nape\u0142\u00adnianymi w Brencie, kt\u00f3re co dzie\u0144 dop\u0142ywaj\u0105 do weneckich kana\u0142\u00f3w. Owi acquaroli dowo\u017c\u0105cy wod\u0119 maj\u0105 nawet w Wenecji w\u0142asny cech. Takie same k\u0142opoty dr\u0119cz\u0105 wszystkie miasta holenderskie, skazane na zbiorniki, p\u0142ytkie studnie i w\u0105tpliwej jako\u015bci wod\u0119 z kana\u0142\u00f3w.<\/p>\n

W sumie czynnych akwedukt\u00f3w jest niewiele: ciesz\u0105ce si\u0119 zas\u0142u\u017con\u0105 s\u0142aw\u0105 akwedukty to w Stambule, zbudowany przez Rzymian (naprawiony w 1841) oraz dzia\u0142aj\u0105ce jeszcze w XVII wieku\u00a0– swoisty rekord\u00a0– akwedukty portugalskie w Coimbrze, Tomar, Vila do Conde i Elvas. Zbudowany w latach 1729 – 1748 nowy „akwedukt \u017cywej wody” doprowadza wod\u0119 do ekscentrycznego placu Rato w Lizbonie. Wszyscy k\u0142\u00f3c\u0105 si\u0119 o wod\u0119 z tej fontanny; tragarze nape\u0142niaj\u0105 tam swoje czerwone beczu\u0142ki z \u017celaznym uchwytem, kt\u00f3re d\u017awigaj\u0105 na grzbiecie. <\/sup>Zrozumia\u0142e, \u017ce kiedy Marcin V po Wielkiej Schizmie zasiad\u0142 na powr\u00f3t w Watykanie, najpierw zabra\u0142 si\u0119 do odbudowania jednego ze zburzonych rzymskich akwedukt\u00f3w. P\u00f3\u017aniej, u schy\u0142ku XVI wieku, trzeba by\u0142o zbudo\u00adwa\u0107 dwa nowe, Acqua Felice i Acqua Paola, \u017ceby zapewni\u0107 wod\u0119 wiel\u00adkiemu miastu. Studnie genue\u0144skie zaopatruje g\u0142\u00f3wnie akwedukt Scuffara, kt\u00f3rego wody obracaj\u0105 ko\u0142a m\u0142yn\u00f3w mieszcz\u0105cych si\u0119 w obr\u0119bie mur\u00f3w, a nast\u0119pnie kierowane s\u0105 do poszczeg\u00f3lnych dzielnic miasta. Dzielnice za\u00adchodnie korzystaj\u0105 ze \u017ar\u00f3de\u0142 i zbiornik\u00f3w. W Pary\u017cu w roku 1457 napra\u00adwiono akwedukt Belleville, kt\u00f3ry wraz z akweduktem Pre-Saint-Gervais zaopatrywa\u0107 mia\u0142 miasto a\u017c do XVII wieku; odbudowany przez Mari\u0119 Medycejsk\u0105 akwedukt Arcueil doprowadza\u0142 wod\u0119 z Rungis do pa\u0142acu Luksemburskiego. Czasem miasta czerpa\u0142y wod\u0119 z rzek (Toledo, 1526, Augsburg, 1548) za pomoc\u0105 wielkich k\u00f3\u0142 hydraulicznych i pot\u0119\u017cnych pomp ss\u0105co-t\u0142ocz\u0105cych. Pompa Samaritaine, zbudowana w latach 1603 – 1608, dostarcza\u0142a codziennie 700 m3<\/sup> wody pobranej z Sekwany i kierowanej do Luwru oraz Tuilerii; w roku 1670 pompy przy mo\u015bcie Notre-Dame czerpa\u0142y z tego samego \u017ar\u00f3d\u0142a 2000 m3<\/sup> wody. Woda z akwedukt\u00f3w rozprowadzana by\u0142a nast\u0119pnie systemem przewod\u00f3w z terakoty (jak w czasach rzymskich), drewna (wydr\u0105\u017cone i po\u0142\u0105czone ze sob\u0105 pnie drzew stosowano na przyk\u0142ad w p\u00f3\u0142nocnych W\u0142oszech ju\u017c w XIV wieku, we Wroc\u0142awiu od 1471), a nawet o\u0142owiu, z tym \u017ce urz\u0105dzenia kanalizacyjne z o\u0142owiu, po\u015bwiadczone w Anglii ju\u017c w 1236, by\u0142y rzadko\u015bci\u0105. W roku 1770 woda z Tamizy, „kt\u00f3ra wcale nie jest dobra”, dociera do wszystkich londy\u0144skich dom\u00f3w za po\u015brednictwem podziemnej sieci drewnianych przewod\u00f3w.<\/p>\n

Pary\u017canom dostarcza wody g\u0142\u00f3wnie Sekwana. Woda ta, sprzedawana przez nosiwod\u00f3w, odznacza si\u0119 pono\u0107 samymi zaletami: znakomicie nadaje si\u0119 do \u017ceglugi (co nie interesuje pij\u0105cych), gdy\u017c jest b\u0142otnista i g\u0119sta (jak notuje wys\u0142annik portugalski w roku 1641) oraz \u015bwietnie s\u0142u\u017cy zdrowiu, w co mamy prawo w\u0105tpi\u0107. „W odnodze rzecznej przy nabrze\u017cu Pelletier, mi\u0119dzy dwoma mostami, trzy razy w tygodniu farbiarnie spuszczaj\u0105 farb\u0119 do rzeki\u00a0– powiada \u015bwiadek (1771).\u00a0– \u0141uk, jaki tworzy nabrze\u017ce Gevres, jest ogni\u00adskiem zarazy. Ca\u0142a ta cz\u0119\u015b\u0107 miasta pije zatrut\u0105 wod\u0119.” Pocieszmy si\u0119, \u017ce wkr\u00f3tce znajdzie si\u0119 na to rada. Zreszt\u0105 woda z Sekwany i tak by\u0142a wi\u0119cej warta ni\u017c zatruwana szkodliwymi przeciekami woda ze studni na lewym brzegu rzeki, u\u017cywana przez piekarzy do wypieku chleba. Woda rzeczna, z natury przeczyszczaj\u0105ca, by\u0142a zapewne „nie w smak cudzoziemcom”, ale mogli przecie\u017c doda\u0107 do niej par\u0119 kropel octu lub kupi\u0107 wod\u0119 filtrowan\u0105 i „ulepszon\u0105” albo wod\u0119 zwan\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105, czy te\u017c jeszcze dro\u017csz\u0105 i najlepsz\u0105 ze wszystkich „wod\u0119 z Bristolu”. Ale a\u017c do roku 1760 nikt si\u0119 do takich wyrafinowanych sposob\u00f3w nie ucieka: „pije si\u0119 wod\u0119 z Sekwany, nie przej\u00admuj\u0105c si\u0119 zbytnio”.<\/p>\n

Z zaopatrywania Pary\u017ca w wod\u0119 \u017cyje\u00a0– kiepsko zreszt\u0105\u00a0– oko\u0142o 20 000 nosiwod\u00f3w, z kt\u00f3rych ka\u017cdy ze trzydzie\u015bci razy dziennie wnosi na najwy\u017c\u00adsze pi\u0119tra po dwa wiadra wody, za dwa solidy od kursu. Zapowiedzi\u0105 rewo\u00adlucji jest wi\u0119c w 1782 roku zainstalowanie przez braci Perier dw\u00f3ch pomp stra\u017cackich w Chaillot: te „dziwaczne maszyny”, „poruszane jedynie par\u0105”, podnosz\u0105 wod\u0119 na wysoko\u015b\u0107 110 st\u00f3p powy\u017cej poziomu rzeki.<\/p>\n

Chi\u0144ski nosiwoda, podobnie jak paryski, d\u017awiga po dwa wiadra, kt\u00f3re zawieszone s\u0105 na ko\u0144cach kija. Ale bywa te\u017c inaczej: na rysunku z roku 1800 widzimy w Pekinie wielk\u0105 beczk\u0119 na k\u00f3\u0142kach ze szpuntem z ty\u0142u. Na innej rycinie z tego samego czasu widzimy, „jak nosz\u0105 wod\u0119 kobiety w Egipcie”: w dw\u00f3ch glinianych dzbanach przypominaj\u0105cych antyczne amfory, du\u017cym ustawionym na g\u0142owie i podtrzymywanym lew\u0105 r\u0119k\u0105 oraz ma\u0142ym we wdzi\u0119cznie zgi\u0119tej prawej r\u0119ce. W Stambule religia nakazuje wielokrotne codzienne ablucje pod wod\u0105 bie\u017c\u0105c\u0105, st\u0105d pe\u0142no w mie\u015bcie fontann o czyst\u00adszej ni\u017c gdzie indziej wodzie.<\/p>\n

Chi\u0144czycy przypisuj\u0105 wodzie rozmaite zalety w zale\u017cno\u015bci od jej pocho\u00addzenia\u00a0– zwyk\u0142a deszcz\u00f3wka, woda z burzy (niebezpieczna), woda deszczo\u00adwa na pocz\u0105tku wiosny (dobroczynna), woda ze stopnia\u0142ego \u015bniegu i szronu, woda zebrana ze stalaktyt\u00f3w w jaskiniach (najlepszy lek), woda rzeczna, \u017ar\u00f3dlana, studzienna\u00a0– przy tym bior\u0105 pod uwag\u0119 mo\u017cliwo\u015b\u0107 ska\u017cenia i radz\u0105 przegotowa\u0107 ka\u017cd\u0105 podejrzan\u0105 wod\u0119. W Chinach pije si\u0119 zreszt\u0105 tylko ciep\u0142e napoje (s\u0105 nawet uliczni sprzedawcy wrz\u0105tku) i nie\u00adw\u0105tpliwie to przyzwyczajenie wp\u0142yn\u0119\u0142o na dobry stan zdrowia ludno\u015bci.<\/p>\n

W Stambule przeciwnie, w lecie sprzedaje si\u0119 na ulicach za grosze wod\u0119 z topionego \u015bniegu. Portugalczyk Bartolome Pinheiro da Veiga zachwyca si\u0119, \u017ce w Valladolid mo\u017cna na pocz\u0105tku XVII wieku w upalne dni sprawi\u0107 sobie za niewielk\u0105 cen\u0119 rozkosz „zimnej wody i mro\u017conych owoc\u00f3w”. Najcz\u0119\u015b\u00adciej jednak woda ze \u015bniegu to wielki luksus zastrze\u017cony dla bogaczy. Tak jest na przyk\u0142ad we Francji, kt\u00f3ra nabra\u0142a do niej upodobania za spraw\u0105 Henryka III, i wok\u00f3\u0142 Morza \u015ar\u00f3dziemnego, po kt\u00f3rym \u017cegluj\u0105 statki na\u0142a\u00addowane \u015bniegiem i dowo\u017c\u0105ce go do odleg\u0142ych port\u00f3w. Kawalerowie mal\u00adta\u0144scy zaopatruj\u0105 si\u0119 w ni\u0105 w Neapolu: w 1754 roku pisz\u0105, \u017ce umarliby, gdyby nie mieli tego „cudownego leku” przeciw gor\u0105czce.” (Fernand Braudel)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u00a0 „Zdarza si\u0119, \u017ce ca\u0142e miasta maj\u0105 k\u0142opoty z zaopatrzeniem w wod\u0119, nawet bogata Wenecja. Studnie, kt\u00f3re si\u0119 dr\u0105\u017cy na placach miejskich i podw\u00f3r\u00adkach pa\u0142ac\u00f3w, nie si\u0119gaj\u0105 do \u017cy\u0142y s\u0142odkiej wody poni\u017cej dna laguny, lecz do zbiornik\u00f3w wype\u0142nionych do po\u0142owy drobnoziarnistym piaskiem, filtruj\u0105\u00adcym i klaruj\u0105cym wod\u0119 deszczow\u0105. Je\u015bli nie pada ca\u0142ymi tygodniami, zbior\u00adniki wysychaj\u0105\u00a0– tak […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4863"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4863"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4863\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4865,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4863\/revisions\/4865"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4863"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4863"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/adamczewski\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4863"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}