{"id":3583,"date":"2017-11-14T09:47:52","date_gmt":"2017-11-14T08:47:52","guid":{"rendered":"http:\/\/antymatrix.blog.polityka.pl\/?p=3583"},"modified":"2017-11-14T12:54:19","modified_gmt":"2017-11-14T11:54:19","slug":"przyszlosc-wyobraznia-i-jezyk","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/2017\/11\/14\/przyszlosc-wyobraznia-i-jezyk\/","title":{"rendered":"Przysz\u0142o\u015b\u0107. Wyobra\u017ania i j\u0119zyk"},"content":{"rendered":"
\"\"

Scenografia do spektaklu „Mefisto” (Teatr Powszechny w Warszawie) autorstwa Roberta Rumasa<\/p><\/div>\n

Co gorsze: przerodzenie si\u0119 prawicowego populizmu w neofaszyzm? Rozw\u00f3j system\u00f3w sztucznej inteligencji mog\u0105cych pozbawi\u0107 cz\u0142owieka nie tylko pracy, lecz tak\u017ce tw\u00f3rczej podmiotowo\u015bci? Czy katastrofa ekologiczna, kt\u00f3rej jednym tylko wymiarem jest wymykaj\u0105ce si\u0119 spod kontroli globalne ocieplenie?
\n
\nPytania te mo\u017cna zaostrzy\u0107, dorzucaj\u0105c przypraw w postaci takich poj\u0119\u0107 jak trwa\u0142a stagnacja (secular stagnation) gospodarcza, urbanizacja bez wzrostu i nowy kryzys miejski, migracje, postprawda, \u015bwiatowa wojna hybrydowa (ewentualnie nowa zimna wojna). Witajcie w interregnum, epoce bezkr\u00f3lewia, kiedy stary \u015bwiat rozpada si\u0119 bezpowrotnie, a jego instytucje trac\u0105 legitymacj\u0119. Nowy \u0142ad si\u0119 jeszcze nie wy\u0142oni\u0142 i nikt nie wie, jak b\u0119dzie wygl\u0105da\u0142.<\/p>\n

Brakuje utopii proponuj\u0105cych nowe, ca\u0142o\u015bciowe wizje przysz\u0142o\u015bci. Ich miejsce zast\u0105pi\u0142y retrotopie \u2013 pr\u00f3by rekonstrukcji \u015bwiat\u00f3w, jakich nigdy nie by\u0142o, lecz zasilaj\u0105 schorowane wyobra\u017anie marzeniem o przysz\u0142o\u015bci jako lepiej zrealizowanej przesz\u0142o\u015bci. Zr\u00f3bmy Ameryk\u0119, W\u0119gry, Turcj\u0119 lub Polsk\u0119 ponownie wielkimi. Po co? To pytanie ju\u017c wykracza poza horyzont strategicznej refleksji, kt\u00f3ra dzi\u015b musi mie\u0107 wymiar ca\u0142o\u015bciowy i ziemski. C\u00f3\u017c po Wielkiej Polsce, gdy sko\u0144czy si\u0119 \u015bwiat? Czas wyl\u0105dowa\u0107 na Ziemi – przekonuje Bruno Latour. Wyl\u0105dujmy wi\u0119c.<\/p>\n

To l\u0105dowanie oznacza konieczno\u015b\u0107 zmierzenia si\u0119 i podj\u0119cia pr\u00f3by zrozumienia rzeczywisto\u015bci, kt\u00f3ra rozwija si\u0119 w kierunku naszkicowanych we wst\u0119pie horyzont\u00f3w. Z jednej strony perspektywa ostatecznych konsekwencji zmiany technologicznej, rozwoju opisanego przez Karola Marksa General Intellect do formy systemu technicznego, kt\u00f3ry nabywaj\u0105c zdolno\u015bci do autonomicznego i tw\u00f3rczego dzia\u0142ania, pozbawi\u0107 mo\u017ce cz\u0142owieka podmiotowo\u015bci, domykaj\u0105c proces cyborgizacji jako najwy\u017cszej formy proletaryzacji (dobrych argument\u00f3w dostarcza Jacek Dukaj w eseju \u201eDzie\u0142o sztuki w dobie sztucznej inteligencji\u201d<\/strong><\/a>). Z drugiej strony widmo katastrofy ekologicznej, o kt\u00f3rej przypominaj\u0105 naukowcy, autorzy \u201eOstrze\u017cenia dla ludzko\u015bci\u201d<\/strong> <\/a>opublikowanego 13 listopada i sygnowanego przez ponad 15 tys. badaczy ze 184 kraj\u00f3w \u015bwiata.<\/p>\n

My w odpowiedzi na te wyzwania fundujemy sobie w Warszawie, mie\u015bcie zniszczonym przez nazist\u00f3w, neonazistowski marsz chroniony przez s\u0142u\u017cby pa\u0144stwa. Aberracja czy te\u017c mo\u017ce w\u0142a\u015bnie symptom nadci\u0105gaj\u0105cej katastrofy? I czy mo\u017cna jej unikn\u0105\u0107, skoro zamiast \u015bmia\u0142ej rewolucji kulturowej, do jakiej wzywa papie\u017c Franciszek, wybieramy kontrrewolucj\u0119 kulturow\u0105 Kaczy\u0144skiego i Orb\u00e1na, kt\u00f3rej celem jest rekonstrukcja mitycznej, plemiennej wsp\u00f3lnoty budowanej na ko\u015bciach wrog\u00f3w? I jaka powinna by\u0107 odpowied\u017a tych, kt\u00f3rzy recepty Kaczy\u0144skiego i Orb\u00e1na nie przyjmuj\u0105?<\/p>\n

Mo\u017cna i trzeba protestowa\u0107 i organizowa\u0107 op\u00f3r przeciwko niegodziwo\u015bci, k\u0142amstwu, ksenofobii, faszyzacji sfery publicznej. To jednak zbyt ma\u0142o, stawk\u0105 jest przysz\u0142o\u015b\u0107 nie po Kaczy\u0144skim i Orb\u00e1nie, Trumpie i Erdo\u011fanie, lecz \u015bwiat po interregnum. Mo\u017cna czeka\u0107, a\u017c si\u0119 wy\u0142oni. Lepiej w\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 w jego kszta\u0142towanie. Najsilniejszym or\u0119\u017cem w tym zadaniu jest wyobra\u017ania. Wyobra\u017ania rozumiana jako zdolno\u015b\u0107 postrzegania rzeczywisto\u015bci w ca\u0142ej pe\u0142ni, poza schematem redukuj\u0105cym \u015bwiat \u017cycia do przedstawie\u0144 odpowiadaj\u0105cych ramom dzia\u0142ania instytucji, interesom grupowym i klasowym, przyzwyczajeniom.<\/p>\n

Ten rodzaj wyobra\u017ani Andrzej W. Nowak nazywa wyobra\u017ani\u0105 ontologiczn\u0105, bo polega ona na zdolno\u015bci dostrzegania byt\u00f3w i podmiotowo\u015bci poza znaturalizowan\u0105 \u201eoczywisto\u015bci\u0105\u201d codziennego \u017cycia. Polega na redukcji z\u0142o\u017cono\u015bci rzeczywisto\u015bci poprzez pos\u0142ugiwanie si\u0119 stereotypami, schematami, uproszczeniami, w ko\u0144cu te\u017c na niedostrzeganiu wielu zjawisk. Trzeba jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce postulat si\u0119gni\u0119cia po wyobra\u017ani\u0119, i to w najmocniejszej, jej ontologicznej postaci odnie\u015b\u0107 trzeba do konkretnego i niezwyk\u0142ego momentu dziejowego.<\/p>\n

Oto bowiem my, \u015bwiadkowie i uczestnicy interregnum, zawieszeni jeste\u015bmy w procesie konfrontacji dw\u00f3ch system\u00f3w racjonalno\u015bci organizuj\u0105cych \u017cycie jednostek i ich zbiorowo\u015bci. Ci\u0105gle ro\u015bci sobie do nas prawo \u201e\u017celazna klatka racjonalno\u015bci\u201d – opisany przez Maksa Webera system instytucjonalny nowoczesnego pa\u0144stwa narodowego. Niezale\u017cnie jednak, z inicjatywy zreszt\u0105 tego pa\u0144stwa, rozwin\u0119\u0142a si\u0119 \u201estalowa sie\u0107 hiperracjonalno\u015bci\u201d – spo\u0142eczny system operacyjny platform komunikacyjno-medialnych (s\u0142ynne GAFA \u2013 Google, Apple, Facebook, Amazon) w coraz wi\u0119kszym stopniu uczestnicz\u0105cych w koordynowaniu naszych jednostkowych i zbiorowych dzia\u0142a\u0144.<\/p>\n

Jako obywatele ci\u0105gle podlegamy \u017celaznej (cho\u0107 rdzewiej\u0105cej) klatce racjonalno\u015bci pa\u0144stwa, jako konsumenci coraz bardziej wplatamy si\u0119 w stalow\u0105 sie\u0107 hiperracjonalno\u015bci systemu technomedialnego. To \u00f3w system, techniczny wyraz krzepn\u0105cego General Intellect, moc\u0105 swej rosn\u0105cej hiperracjonalno\u015bci i z\u0142o\u017cono\u015bci wysysa racjonalno\u015b\u0107 i z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 z relacji mi\u0119dzyludzkich, czego konsekwencj\u0105 mo\u017ce by\u0107 ca\u0142kowite odpodmiotowienie.<\/p>\n

Jednocze\u015bnie jednak efektywno\u015b\u0107 tego systemu ujawnia coraz mniejsz\u0105 skuteczno\u015b\u0107 \u0142adu instytucjonalnego wyra\u017canego przez wsp\u00f3\u0142czesne pa\u0144stwo. Konserwaty\u015bci dostrzegaj\u0105 w tym procesie samob\u00f3jstwo o\u015bwiecenia i wzywaj\u0105 do powstrzymania zmiany technologicznej poprzez interwencj\u0119 polityczn\u0105, dla kt\u00f3rej legitymacj\u0105 b\u0119dzie powr\u00f3t do \u201esprawdzonych\u201d system\u00f3w metafizycznych, czyli w naszym kontek\u015bcie kulturowo-geograficznym powr\u00f3t do chrze\u015bcija\u0144stwa jako \u017ar\u00f3d\u0142a norm i warto\u015bci.<\/p>\n

Postulat wyobra\u017ani ontologicznej otwiera inn\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107,\u00a0nakazuje bowiem wykroczenie poza ograniczenia narzucane zar\u00f3wno przez \u017celazn\u0105 klatk\u0119 racjonalno\u015bci pa\u0144stwa, jak i stalow\u0105 sie\u0107 hiperracjonalno\u015bci internetowego spo\u0142ecznego systemu operacyjnego. Trzeba wyj\u015b\u0107 poza granice odczarowanego przez nowoczesno\u015b\u0107 \u015bwiata, bez sentymentalnej jednak z\u0142udy, \u017ce mo\u017cna \u015bwiat zaczarowa\u0107, na nowo rekonstruuj\u0105c \u0142ad przednowoczesny, oparty na \u201etradycyjnych warto\u015bciach\u201d. Jedyny mo\u017cliwy powr\u00f3t to wycieczka do \u015bwiata natury, ale rozumianego w spos\u00f3b hobbesowski, jako wojna wszystkich ze wszystkimi.<\/p>\n

By jej unikn\u0105\u0107, musimy moc\u0105 wyobra\u017ani ontologicznej dostrzec rzeczywisto\u015b\u0107 w jej z\u0142o\u017conej pe\u0142ni i na nowo j\u0105 ponazywa\u0107, uruchamiaj\u0105c proces semiozy \u2013 budowy nowej kultury, symbolicznego przedstawienia \u015bwiata, jaki ma si\u0119 wy\u0142oni\u0107 z bezkr\u00f3lewia, w kt\u00f3rym od nowa (co nie oznacza, \u017ce w ca\u0142o\u015bci na nowo) okre\u015blone zostan\u0105 relacje mi\u0119dzy bytami aspiruj\u0105cymi do podmiotowo\u015bci, lud\u017ami i nielud\u017ami.<\/p>\n

Mo\u017cna zarzuci\u0107, \u017ce to odleg\u0142a i do\u015b\u0107 abstrakcyjna perspektywa, a dzia\u0142a\u0107 trzeba tu i teraz. Ot\u00f3\u017c to, tu i teraz, bo to, co si\u0119 aktualnie dzieje, jest symptomem i zapowiedzi\u0105 tego, co nadchodzi i mo\u017ce nadej\u015b\u0107. Zam\u00f3wione na Forum wizjonerskie teksty pisarzy i pisarek<\/strong><\/a> , debaty poprzedzaj\u0105ce Forum Przysz\u0142o\u015bci Kultury<\/strong><\/a> zorganizowane w Bia\u0142ymstoku, Gda\u0144sku, Krakowie, Lublinie, \u0141odzi, Warszawie, Szczecinie – pokaza\u0142y, \u017ce ju\u017c poszukujemy nowego j\u0119zyka i nowych praktyk bycia razem oraz ich symbolicznego oraz instytucjonalnego wyrazu.<\/p>\n

Zaczyna si\u0119 kszta\u0142towa\u0107 s\u0142ownik przysz\u0142o\u015bci, w kt\u00f3rym pojawiaj\u0105 si\u0119 nowe poj\u0119cia, a stare nabieraj\u0105 nowego znaczenia. Wolno\u015b\u0107 i autonomia; podmiotowo\u015b\u0107 i sprawczo\u015b\u0107; samoorganizacja; instytucja; to\u017csamo\u015b\u0107 i przynale\u017cno\u015b\u0107; przestrze\u0144, miejsce i terytorium; tw\u00f3rczo\u015b\u0107 i kreatywno\u015b\u0107; uspo\u0142ecznienie; wi\u0119\u017a i relacja; to, co wsp\u00f3lne; ojczyzna; migracje i globalizacja; konflikt, agon i antagonizm; wykluczenie i w\u0142\u0105czenie; cia\u0142o i przestrze\u0144 hybrydowa; postprawda i o\u015bwiecenie.<\/p>\n

To tylko kilka hase\u0142, kt\u00f3re b\u0119dziemy rozwija\u0107 i uzupe\u0142nia\u0107 w oparciu o dotychczasowe dyskusje i prac\u0119, jaka nas czeka podczas Forum Przysz\u0142o\u015bci Kultury, a tak\u017ce p\u00f3\u017aniej. Bo samo Forum jest te\u017c metod\u0105 \u2013 do udzia\u0142u i rozmowy o przysz\u0142o\u015bci zaprosili\u015bmy nie tylko \u015brodowiska zwi\u0105zane bezpo\u015brednio ze sztuk\u0105 i kultur\u0105, ale tak\u017ce przedstawicieli organizacji i ruch\u00f3w, kt\u00f3re aktywnie praktykuj\u0105 wyobra\u017ani\u0119, ujawniaj\u0105c nowe, wa\u017cne tematy i szukaj\u0105c dla nich nowych form zaanga\u017cowania oraz nag\u0142a\u015bniania. Tylko w ten spos\u00f3b, w wyniku spotkania r\u00f3\u017cnych wyobra\u017ani, powsta\u0107 mo\u017ce zbiorowa wyobra\u017ania ontologiczna potrzebna do tego, \u017ceby odzyska\u0107 przysz\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n