{"id":5542,"date":"2020-12-06T13:27:54","date_gmt":"2020-12-06T12:27:54","guid":{"rendered":"http:\/\/antymatrix.blog.polityka.pl\/?p=5542"},"modified":"2020-12-06T23:19:57","modified_gmt":"2020-12-06T22:19:57","slug":"wyobraznia-glupcze","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/2020\/12\/06\/wyobraznia-glupcze\/","title":{"rendered":"Wyobra\u017ania, g\u0142upcze!"},"content":{"rendered":"\n<p>Jakie b\u0119d\u0105 efekty <a rel=\"noreferrer noopener\" aria-label=\"Wroc\u0142awskiego Kongresu Kultury (opens in a new tab)\" href=\"https:\/\/kongres.kulturawroclaw.pl\/\" target=\"_blank\">Wroc\u0142awskiego Kongresu Kultury<\/a>? Odpowied\u017a przyniesie czas. Poni\u017cej tekst mojego wyst\u0105pienia rozpoczynaj\u0105cego otwart\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 spotkania.<\/p>\n\n\n\n<!--more-->\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-embed-youtube wp-block-embed is-type-video is-provider-youtube wp-embed-aspect-16-9 wp-has-aspect-ratio\"><div class=\"wp-block-embed__wrapper\">\n<iframe loading=\"lazy\" title=\"Wroc\u0142awski Kongres Kultury: \u201eWyobra\u017ania, g\u0142upcze!\u201d \u2013 wyk\u0142ad Edwina Bendyka\" width=\"1778\" height=\"1000\" src=\"https:\/\/www.youtube.com\/embed\/KD9u_nGKtII?feature=oembed\" frameborder=\"0\" allow=\"accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture\" allowfullscreen><\/iframe>\n<\/div><\/figure>\n\n\n\n<p>Witaj\u0105c Wroc\u0142awski Kongres Kultury, nie mog\u0119 nie skorzysta\u0107 ze \u015bwiat\u0142a, jakie si\u0119 niesie z supergwiazdy kultury &#8211; nie tylko wroc\u0142awskiej. Pami\u0119tamy s\u0142owa Olgi Tokarczuk z mowy noblowskiej wyg\u0142oszonej w grudniu  2019 r. \u201e\u015awiat umiera, a my tego nawet nie zauwa\u017camy\u201d. Nie zauwa\u017camy, bo nie chcemy zauwa\u017cy\u0107 \u2013 gdy pisarka wypowiada\u0142a swoje s\u0142owa, koronawirus SARS-CoV-2 nie pr\u00f3\u017cnowa\u0142, zaka\u017caj\u0105c w Chinach kolejne ofiary.<\/p>\n\n\n\n<p>Wydawa\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce nie ma powodu do globalnego alarmu. W styczniu w szwajcarskim Davos jak co roku spotkali si\u0119 mo\u017cni tego \u015bwiata, by zastanawia\u0107 si\u0119 nad wyzwaniami przysz\u0142o\u015bci. W Nowym Jorku jak co roku odby\u0142o si\u0119 Zgromadzenie Og\u00f3lne Narod\u00f3w Zjednoczonych, podczas kt\u00f3rego sekretarz generalny Antonio Guterres ostrzega\u0142 przed czterema je\u017ad\u017acami apokalipsy.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Lekcja lockdownu<\/h2>\n\n\n\n<p>Chwil\u0119 p\u00f3\u017aniej \u015bwiat zamarz\u0142 zamkni\u0119ty w lockdownie i pandemicznych restrykcjach, a najlepsz\u0105 miar\u0105 owego zahamowania jest spadek emisji gaz\u00f3w cieplarnianych \u2013 maj\u0105 by\u0107 w 2020 r. o 8 proc. mniejsze ni\u017c rok wcze\u015bniej. To najwi\u0119kszy roczny spadek w dziejach pomiar\u00f3w. Odpowiada on spowolnieniu dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej, kt\u00f3re np. w Wielkiej Brytanii z uporem konkluduj\u0105cej proces brexitu osi\u0105gnie najwi\u0119kszy poziom od 1709 r., czyli od ponad 300 lat.<\/p>\n\n\n\n<p>Nie o gospodarce mamy jednak m\u00f3wi\u0107, tylko o ko\u0144cz\u0105cym si\u0119 \u015bwiecie, \u015bwiecie, w kt\u00f3rym kluczow\u0105, je\u015bli nie najwa\u017cniejsz\u0105 rol\u0119 dla uczestnik\u00f3w Kongresu zajmuje kultura. Zamkni\u0119te przez pandemi\u0119 instytucje kultury i sztuki, przyspieszona prekaryzacja i tak ju\u017c prekarnej kondycji wi\u0119kszo\u015bci ludzi kultury sk\u0142ania do radykalnego pytania: czy koniec \u015bwiata oznacza te\u017c koniec kultury? Odpowied\u017a zale\u017cy od przyj\u0119tej perspektywy.<\/p>\n\n\n\n<p>Ta bardziej dora\u017ana prowadzi do konstatacji, \u017ce ko\u0144czy si\u0119 \u015bwiat, jaki znali\u015bmy, z wzorami \u017cycia i konsumpcji, do kt\u00f3rych nie da si\u0119 powr\u00f3ci\u0107 czy to ze wzgl\u0119d\u00f3w ekonomicznych, czy sanitarnych, czy ekologicznych. Je\u015bli bowiem chcemy ustrzec si\u0119 przed apokalips\u0105 wynikaj\u0105c\u0105 z katastrofy klimatycznej, 8-procentowy roczny spadek emisji gaz\u00f3w cieplarnianych powinien sta\u0107 si\u0119 norm\u0105 obowi\u0105zuj\u0105c\u0105 do 2030 r. po to, by wej\u015b\u0107 na powa\u017cnie na drog\u0119 stabilizacji wzrostu temperatury atmosfery na poziomie 1,5 st. C powy\u017cej czas\u00f3w przedprzemys\u0142owych. Taki wzrost ju\u017c jest niebezpieczny, nie grozi jednak najprawdopodobniej globaln\u0105 katastrof\u0105. Innymi s\u0142owy, potrzebujemy co roku podobnej pandemii jak covid-19, je\u015bli chcemy prze\u017cy\u0107.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Kryzys wyobra\u017ani<\/h2>\n\n\n\n<p>Przecie\u017c to absurd, przyzna s\u0142usznie ka\u017cdy rozs\u0105dnie my\u015bl\u0105cy. Owszem, absurdalno\u015b\u0107 stwierdzenia o leczeniu kryzysu ekologicznego kryzysem zdrowotnym pokazuje wyzwanie, przed jakim stan\u0119li\u015bmy. Bo je\u015bli nie pandemia co roku, to co mo\u017ce nas sk\u0142oni\u0107 do budowy nowego \u015bwiata w zgodzie z mo\u017cliwo\u015bciami ekosystemu?<\/p>\n\n\n\n<p>Z pytaniem tym musimy zmierzy\u0107 si\u0119 wszyscy. Tak\u017ce, a mo\u017ce zw\u0142aszcza ludzie kultury. Problem w tym, \u017ce w drodze do odpowiedzi musimy rozwi\u0105za\u0107 kluczowe napi\u0119cie wynikaj\u0105ce z niewsp\u00f3\u0142mierno\u015bci skal czasowych, w jakich tocz\u0105 si\u0119 r\u00f3\u017cne procesy.<\/p>\n\n\n\n<p>Oto wi\u0119c z jednej strony mo\u017cemy pos\u0142u\u017cy\u0107 si\u0119 parafraz\u0105 has\u0142a ruch\u00f3w na rzecz klimatu i napisa\u0107 na sztandarach: na martwej planecie nie b\u0119dzie kultury. Ci jednak, co dzi\u015b walcz\u0105 o przetrwanie, a cz\u0119sto dos\u0142ownie o prze\u017cycie, odpowiedz\u0105 kontrhas\u0142em: zanim nadejdzie koniec \u015bwiata, trzeba do\u017cy\u0107 do ko\u0144ca miesi\u0105ca.<\/p>\n\n\n\n<p>Czy mo\u017cna rozbroi\u0107 to napi\u0119cie? Czy mo\u017cna zamieni\u0107 je na \u017ar\u00f3d\u0142o nowej energii na rzecz potrzebnych zmian? Nie istnieje prosta odpowied\u017a. Wiadomo jednak, \u017ce odpowiedzi tej nie znajdziemy, nie zwracaj\u0105c si\u0119 po pomoc do kultury. O jej znaczeniu przypomnia\u0142a Olga Tokarczuk we wspomnianej mowie noblowskiej.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Rola kultury i sztuki<\/h2>\n\n\n\n<p>Mo\u017cna j\u0105 odczyta\u0107 jako wyrafinowany wyk\u0142ad o literaturze. Kt\u00f3\u017c nie zapami\u0119ta\u0142 figury Czu\u0142ego Narratora? Dla mnie jednak mowa Tokarczuk jest wielkim wyk\u0142adem o z\u0142o\u017cono\u015bci \u015bwiata i wsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015bci biegn\u0105cych w nim zjawisk, od przecinaj\u0105cych si\u0119 ludzkich los\u00f3w po procesy geo- i ekologiczne z tymi losami sprz\u0119gni\u0119te.<\/p>\n\n\n\n<p>\u015awiat ten poznajemy coraz lepiej dzi\u0119ki nauce. To nauka wyja\u015bnia nam, dlaczego klimat si\u0119 zmienia, jak\u0105 za to odpowiedzialno\u015b\u0107 ponosi cz\u0142owiek i co nale\u017cy zrobi\u0107, by unikn\u0105\u0107 katastrofy. By jednak zrozumie\u0107 sens prawdy naukowej, trzeba doj\u015b\u0107 do istoty rzeczy, do prawdy rozumianej jako zdolno\u015b\u0107 zrozumienia owej z\u0142o\u017cono\u015bci i wsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015bci \u015bwiata. Dost\u0119p do takiego rozumienia \u015bwiata wiedzie przez kultur\u0119, przez sztuk\u0119, kt\u00f3ra swymi dzie\u0142ami wchodzi w relacje wsp\u00f3\u0142odczuwania i wyra\u017cania rzeczywisto\u015bci nie na poziomie fakt\u00f3w, ale g\u0142\u0119biej \u2013 na poziomie strukturalnej z\u0142o\u017cono\u015bci.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Ognozja<\/h2>\n\n\n\n<p>Olga Tokarczuk nazwa\u0142a tak\u0105 zdolno\u015b\u0107 do rozumienia i odczuwania \u015bwiata ognozj\u0105. Poj\u0119cie to po raz pierwszy pojawi\u0142o si\u0119 w eseju noblistki otwieraj\u0105cym projekt &#8222;Ex-centrum&#8221;. Zdolno\u015b\u0107 do ognozji mo\u017cna osi\u0105gn\u0105\u0107 jedynie poprzez bycie w kulturze, przez obcowanie ze sztuk\u0105, przez ci\u0105g\u0142y trening polegaj\u0105cy na konfrontowaniu si\u0119 ze z\u0142o\u017cono\u015bci\u0105 \u015bwiata. Tylko w ten spos\u00f3b mo\u017cna ukszta\u0142towa\u0107 tw\u00f3rcz\u0105 wyobra\u017ani\u0119, kt\u00f3ra z kolei jest warunkiem znalezienia odpowiedzi na opisane wcze\u015bniej napi\u0119cie.<\/p>\n\n\n\n<p>Olga Tokarczuk pokazuje jednak, \u017ce tak rozumiana kultura, kultura jako metafora z\u0142o\u017cono\u015bci, jest w odwrocie, prze\u017cywa kryzys. Dlaczego? Potrzebuje bowiem do swego rozwoju kilku element\u00f3w. Kluczowy jest \u00f3w Czu\u0142y Narrator, tw\u00f3rca lub tw\u00f3rcy zdolni nie tylko do ognozji, ale tak\u017ce do tw\u00f3rczej jej ekspresji. Na nic jednak robota Czu\u0142ego Narratora, je\u015bli nie podejmie jej Wsp\u00f3\u0142odczuwaj\u0105cy Czu\u0142y Odbiorca.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Kryzys kultury<\/h2>\n\n\n\n<p>Tu niestety, twierdzi noblistka, mamy kryzys. W literaturze objawia si\u0119 on odwrotem od fikcji literackiej na rzecz literatury faktu, w debacie publicznej &#8211; literalizmem polegaj\u0105cym na niezdolno\u015bci do pos\u0142ugiwania si\u0119 ironi\u0105, na nieumiej\u0119tno\u015bci my\u015blenia metaforycznego. Szerzej, w ca\u0142ym polu kultury, kryzys wyra\u017ca si\u0119 proletaryzacj\u0105. Jest ona konsekwencj\u0105 post\u0119puj\u0105cego utowarowienia i podporz\u0105dkowania logice akumulacji kapita\u0142u ju\u017c nie tylko samej produkcji kulturowej, ale tak\u017ce przekszta\u0142cania w produkt uczestnik\u00f3w kultury oraz podporz\u0105dkowywania instytucji kultury i sztuki paradygmatowi efektywno\u015bci i produktywno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n<p>Czy pogr\u0105\u017caj\u0105ca si\u0119 w kryzysie kultura jest w stanie wydoby\u0107 nas z kryzysu ko\u0144ca \u015bwiata, skoro najwyra\u017aniej jest tego kryzysu wa\u017cn\u0105 przyczyn\u0105? Nie zauwa\u017cyli\u015bmy, \u017ce \u015bwiat umiera, bo zabrak\u0142o nam wyobra\u017ani i zdolno\u015bci do ognozji. Jak w takim razie mamy je wyzwoli\u0107 teraz, kiedy trzeba wyobrazi\u0107 sobie nowy \u015bwiat? Znowu: nie ma prostej odpowiedzi. Wiele zale\u017cy jednak od tego, jak wykorzystamy lekcje kryzysu wywo\u0142anego pandemi\u0105 covid-19. Uwidoczni\u0142 on to, co w ludziach i spo\u0142ecze\u0144stwach najlepsze i najgorsze. Nie inaczej dzia\u0142o si\u0119 i dzieje w kulturze do\u015bwiadczonej przez kryzys w spos\u00f3b szczeg\u00f3lny. Pewno te do\u015bwiadczenia b\u0119d\u0105 przedmiotem niejednej kongresowej dyskusji.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Symptomy nowego<\/h2>\n\n\n\n<p>Ja chcia\u0142bym zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na jeden tylko temat, kt\u00f3ry przebojem wkroczy\u0142 do rzeczywisto\u015bci 22 pa\u017adziernika na skutek orzeczenia Trybuna\u0142u Konstytucyjnego Julii Przy\u0142\u0119bskiej. Spo\u0142eczna odpowied\u017a na t\u0119 prowokacj\u0119 nie mog\u0142a zaskoczy\u0107, zaskoczy\u0142a jednak jej intensywno\u015b\u0107, rozleg\u0142o\u015b\u0107, wielo\u015b\u0107 form.<\/p>\n\n\n\n<p>O g\u0142os upomnia\u0142y si\u0119 kobiety walcz\u0105ce o swe podstawowe prawa, ludzie m\u0142odzi walcz\u0105cy o sw\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107, a protesty, kt\u00f3re przetoczy\u0142y si\u0119 przez blisko 600 miast i miasteczek, u\u015bwiadomi\u0142y, \u017ce Polska lokalna nie musi by\u0107 Polsk\u0105 prowincjonaln\u0105 kojarz\u0105c\u0105 si\u0119 z bigoteri\u0105 i ze strefami wolnymi od LGBT. Co najwa\u017cniejsze, gniew i oburzenie protestuj\u0105cych nie wyra\u017ca si\u0119 w przemocy, tylko znajduje uj\u015bcie w ekspresji kulturalnej. J\u0119zyk, estetyka, performatyka tego buntu jest jak \u015bwie\u017cy powiew i zdaje si\u0119 kontynuowa\u0107 my\u015bl Olgi Tokarczuk, oznajmiaj\u0105c: nowy \u015bwiat si\u0119 wy\u0142ania, a wy nie chcieli\u015bcie tego zauwa\u017cy\u0107.<\/p>\n\n\n\n<p>Nie mo\u017cna ju\u017c jednak nie widzie\u0107, skoro podmiot nie tylko nie zgadza si\u0119 z orzeczeniem \u2013 przypomnijmy jedno z hase\u0142 &#8211; ale decyduje si\u0119 sam zabra\u0107 g\u0142os i wypowiedzie\u0107 jako suweren. Pytanie, czy nawet je\u015bli s\u0142yszymy ten g\u0142os, a raczej wielog\u0142os, to czy go rozumiemy? Nie chodzi o powierzchown\u0105 aprobat\u0119 czy nawet aktywne poparcie, dora\u017ane gesty solidarno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n<p>Stawka jest powa\u017cniejsza. By\u0107 mo\u017ce ujawni\u0142o si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142o nowej energii i wyobra\u017ani niezb\u0119dnej, by wyrwa\u0107 nas z napi\u0119\u0107 i sprzeczno\u015bci starego, umieraj\u0105cego \u015bwiata. Musimy na nie otworzy\u0107 nasze instytucje, organizacje, praktyki i podj\u0105\u0107 wsp\u00f3lnie wysi\u0142ek wyobra\u017cania sobie i tworzenia alternatywy.<\/p>\n\n\n\n<p>To nie b\u0119dzie \u0142atwe, nikt te\u017c nie zagwarantuje sukcesu. Tym jednak, kt\u00f3rzy twierdz\u0105, \u017ce nie warto podejmowa\u0107 ryzyka, \u017ce wystarczy przeczeka\u0107, by po kryzysie wszystko wr\u00f3ci\u0142o do starej normy, przypomn\u0119 jedno z hase\u0142, jak\u017ce literackie i kulturalne, ostatnich manifestacji: Annuszka ju\u017c rozla\u0142a olej.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Wroc\u0142aw przez ostatni tydzie\u0144 dyskutowa\u0142 o kulturze. Jakie b\u0119d\u0105 efekty Wroc\u0142awskiego Kongresu Kultury? Odpowied\u017a przyniesie czas. Poni\u017cej tekst mojego wyst\u0105pienia rozpoczynaj\u0105cego otwart\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Kongresu.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":5543,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[98,415,56,92,6,294,44],"tags":[348,242,432,390,43],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5542"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5542"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5542\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5545,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5542\/revisions\/5545"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5543"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5542"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5542"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5542"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}