Katastrofa w Czarnobylskiej Elektrowni Atomowej by\u0142a analizowana na wszelkie sposoby. W kontek\u015bcie trwaj\u0105cej w Ukrainie wojny warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na znaczenie Czarnobyla dla przemiany ukrai\u0144skiej kultury i spo\u0142ecze\u0144stwa, a w konsekwencji tak\u017ce polityki.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n
Najlepiej zacz\u0105\u0107 od lektury „Planety Pio\u0142un” Oksany Zabu\u017cko, zbioru esej\u00f3w, kt\u00f3rego polska edycja ukaza\u0142a si\u0119 w przeddzie\u0144 wojny. „Planeta Pio\u0142un” to tak\u017ce tytu\u0142 otwieraj\u0105cego ksi\u0105\u017ck\u0119 eseju. Tu pozwol\u0119 sobie w\u0142\u0105czy\u0107 fragment z mojego tekstu o Oksanie Zabu\u017cko<\/a><\/strong>:<\/p>\n\n\n\n Punktem wyj\u015bcia jest kwiecie\u0144 1986 r. i wydarzenie, kt\u00f3re wstrz\u0105sn\u0119\u0142o ca\u0142ym \u015bwiatem \u2013 katastrofa elektrowni atomowej w Czarnobylu. To moment o znaczeniu cywilizacyjnym, geopolitycznym i eschatologicznym. Czy\u017c nie zapowiedzia\u0142a go Apokalipsa wed\u0142ug \u015bw. Jana: \u201eI trzeci anio\u0142 zatr\u0105bi\u0142: i spad\u0142a z nieba wielka gwiazda, p\u0142on\u0105ca jak pochodnia, a spad\u0142a na trzeci\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 rzek i na \u017ar\u00f3d\u0142a w\u00f3d. A imi\u0119 gwiazdy zwie si\u0119 Pio\u0142un. I trzecia cz\u0119\u015b\u0107 w\u00f3d sta\u0142a si\u0119 pio\u0142unem, i wielu ludzi pomar\u0142o od w\u00f3d, bo sta\u0142y si\u0119 gorzkie\u201d? Pio\u0142un po ukrai\u0144sku to czornobyl.<\/p>\n\n\n\n Zabu\u017cko nie ulega jednak \u0142atwej pokusie szukania sensu ludzkich wydarze\u0144 w tajemnym Bo\u017cym planie. Patrzy na katastrof\u0119, kt\u00f3r\u0105 prze\u017cywa\u0142a osobi\u015bcie w Kijowie, i interpretuje j\u0105, wykorzystuj\u0105c r\u00f3\u017cne klucze. Jest wi\u0119c awaria w Czarnobylu wyrokiem \u015bmierci dla radzieckiego imperium. Musia\u0142o pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej upa\u015b\u0107 nie tylko dlatego, \u017ce komunistyczna w\u0142adza utraci\u0142a legitymacj\u0119 w wymiarze dla niej najwa\u017cniejszym \u2013 zdolno\u015bci do nowoczesnego, prometejskiego zarz\u0105dzania rzeczywisto\u015bci\u0105 poprzez kontrol\u0119 nad technologiami. Pow\u00f3d by\u0142 te\u017c taki, \u017ce Czarnobyl wyrwa\u0142 Ukrai\u0144c\u00f3w ze stanu podporz\u0105dkowania i milczenia, w jakie wprowadzi\u0142a ich tragedia o p\u00f3\u0142 stulecia wcze\u015bniejsza \u2013 Ho\u0142odomor \u2013 Wielki G\u0142\u00f3d 1933 r.<\/p>\n\n\n\n Warto wczyta\u0107 si\u0119 w opowie\u015b\u0107 Zabu\u017cko pokazuj\u0105c\u0105, w jaki spos\u00f3b Ukrai\u0144cy wobec metafizycznego wr\u0119cz odczucia przetaczaj\u0105cej si\u0119 apokalipsy przestali si\u0119 ba\u0107. To jednak zbyt ma\u0142o, \u017ceby wytworzy\u0107\u00a0now\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 i podmiotowo\u015b\u0107. Ten proces opisa\u0142a w niezwykle interesuj\u0105cej ksi\u0105\u017cce „Pislaczornobyls’ka biblioteka” Tamara Hundorowa (po polsku mo\u017cna przeczyta\u0107 esej Hundorowej „Czarnobyl, nuklearna apokalipsa i postmodernizm”<\/a>)<\/strong>. Pos\u0142ugiwa\u0142em si\u0119 jej ustaleniami podczas opisywania przemian w Ukrainie, jakie uwidoczni\u0142a Rewolucja godno\u015bci. Znowu wi\u0119c przywo\u0142am fragment tekstu z „Polityki”, tym razem z 2014 r.<\/a><\/strong>:<\/p>\n\n\n\n Zdaniem Tamary Hundorowej, autorki \u201ePislaczornobyl\u015bkej biblioteki\u201d, gigantyczna trauma wywo\u0142ana przez Czarnobyl wypchn\u0119\u0142a artyst\u00f3w z sowieckiego, kolonialnego socrealizmu. Staj\u0105c wobec wyzwania, jakim by\u0142a konieczno\u015b\u0107 opowiedzenia o do\u015bwiadczeniu zbyt abstrakcyjnym i apokaliptycznym w swej wymowie dla zwyk\u0142ego j\u0119zyka, si\u0119gn\u0105\u0107 musieli po dominuj\u0105cy w\u00f3wczas w \u015bwiecie my\u015bli i kultury na Zachodzie klucz postmodernistyczny.<\/p>\n\n\n\n W cieniu radioaktywnej chmury zacz\u0119\u0142y kwitn\u0105\u0107 artystyczne inicjatywy podejmuj\u0105ce trud wymy\u015blenia j\u0119zyka adekwatnego do opisu ukrai\u0144skiej kondycji w dobie upadku sowieckiego imperium i jego dysfunkcjonalnej cywilizacji gro\u017c\u0105cej ca\u0142emu \u015bwiatu apokalips\u0105. Inicjatyw\u0105 najbardziej oryginaln\u0105 i spektakularn\u0105 zarazem by\u0142a dzia\u0142alno\u015b\u0107 grupy Bu-Ba-Bu (Bur\u0142esk-Ba\u0142ahan-Bufonada), formalnie za\u0142o\u017conej we Lwowie ju\u017c w 1985 r. przez Jurija Andruchowycza, O\u0142eksandra Irwa\u0144ca i Wiktora Neboraka.<\/p>\n\n\n\n Pierwszy wyst\u0119p publiczny mia\u0142 miejsce w 1987 r. Arty\u015bci postanowili zmierzy\u0107 si\u0119 z rzeczywisto\u015bci\u0105, si\u0119gaj\u0105c po sprawdzony instrument karnawa\u0142owego zawieszania istniej\u0105cego \u0142adu spo\u0142ecznego i symbolicznego. Konfrontacja artystycznej ekspresji z poczarnobylskimi realiami pokazywa\u0142a zasadniczy problem mieszka\u0144c\u00f3w \u015bwiata ko\u0144ca ZSRR \u2013 to w\u0142a\u015bnie sowiecki \u0142ad i zwi\u0105zana z nim kultura by\u0142y karnawa\u0142owym zawieszeniem regu\u0142 normalnego \u017cycia. Czarnobyl unaoczni\u0142 jedynie, \u017ce karnawa\u0142 ten nie sko\u0144czy si\u0119 kiedy\u015b powrotem do rzeczywisto\u015bci, lecz katastrof\u0105.<\/p>\n\n\n\n Tw\u00f3rcom Bu-Ba-Bu nie chodzi\u0142o wszak\u017ce jedynie o spektakularny performance, lecz o odnowienie j\u0119zyka, wyrwanie go z kolonialnego, imperialnego syndromu i w\u0142\u0105czenie w \u015bwiatowy nurt. Najwi\u0119kszy sukces odni\u00f3s\u0142 Jurij Andruchowycz, kt\u00f3ry sw\u0105 proz\u0105 zdoby\u0142 uznanie nie tylko na Ukrainie. Niezale\u017cnie od m\u0119skiego trio Bu-Ba-Bu tworzy\u0142a Oksana Zabu\u017cko, otwieraj\u0105c ukrai\u0144sk\u0105 kultur\u0119 m.in. na perspektyw\u0119 feministyczn\u0105. Gdy w 1991 r. ju\u017c naprawd\u0119 wybuch\u0142a niepodleg\u0142o\u015b\u0107, ukrai\u0144ska kultura by\u0142a gotowa, by zmierzy\u0107 si\u0119 z wyzwaniem rekonstrukcji i konsolidacji nowego narodu, kt\u00f3ry zlepi\u0107 trzeba by\u0142o z r\u00f3\u017cnych etos\u00f3w, \u015bwiadomo\u015bci i ideologii.<\/p>\n\n\n\n W\u015br\u00f3d bezliku element\u00f3w (cz\u0119sto ze sob\u0105 walcz\u0105cych) tej z\u0142o\u017conej mozaiki wymieni\u0107 nale\u017cy Ukrai\u0144c\u00f3w m\u00f3wi\u0105cych po ukrai\u0144sku, Ukrai\u0144c\u00f3w rosyjskoj\u0119zycznych, etnicznych Rosjan, a tak\u017ce \u201eradziet\u00f3w\u201d, rosyjskoj\u0119zycznych obywateli deklaruj\u0105cych narodowo\u015b\u0107 \u201eradzieck\u0105\u201d. To\u017csamo\u015b\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142ow\u0105, etniczno-j\u0119zykow\u0105 komplikuje kwestia \u015bwiadomo\u015bci, dla kt\u00f3rej g\u0142\u00f3wnym punktem odniesienia, podobnie jak za czas\u00f3w Szewczenki, by\u0142 (i jest) stosunek do imperium i kultury rosyjskiej.<\/p>\n\n\n\n Myko\u0142a Riabczuk, znakomity eseista i badacz ukrai\u0144skiego \u017cycia spo\u0142eczno-polityczno-kulturalnego, identyfikuje m.in. \u015bwiadomo\u015b\u0107 antykolonialn\u0105, postkolonialn\u0105 i kreolsk\u0105. Ta pierwsza kszta\u0142tuje si\u0119 w aktywnym oporze przeciwko dominacji rosyjskiej kultury, ta ostatnia przeciwnie \u2013 uznaje, \u017ce rosyjski jako jeden z j\u0119zyk\u00f3w \u201euniwersalnych\u201d jest przepustk\u0105 do globalnych zasob\u00f3w kultury i wiedzy.<\/p>\n\n\n\n Paradoksalnie bowiem mimo upadku sowieckiego imperium Ukraina nie wyzwoli\u0142a si\u0119 z\u00a0imperialnego syndromu, kt\u00f3rego no\u015bnikiem po odzyskaniu niepodleg\u0142o\u015bci sta\u0142a si\u0119 globalizacja i\u00a0kultura popularna. Rynek ksi\u0105\u017cki, zw\u0142aszcza masowej, muzyka pop, telewizja i\u00a0kino podlegaj\u0105 na Ukrainie, jak wsz\u0119dzie na \u015bwiecie, globalizacyjnej presji. Tyle tylko, \u017ce w\u00a0przestrzeni posowieckiej g\u0142\u00f3wnym agentem globalizacji jest rosyjski kapita\u0142 przekszta\u0142cony w\u00a0rosyjski przemys\u0142 kultury. Produkty tego wielonurtowego przemys\u0142u zalewaj\u0105 ukrai\u0144ski rynek, kusz\u0105c ni\u017csz\u0105 cen\u0105, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do sentymentalnych wspomnie\u0144 wywo\u0142ywanych przez radzieckie seriale albo przekonuj\u0105c wy\u017csz\u0105 jako\u015bci\u0105.<\/p>\n\n\n\n W rezultacie, jak gorzko konstatuje Myko\u0142a Riabczuk w \u201eRaporcie o stanie kultury i NGO na Ukrainie\u201d opublikowanym przez Fundacj\u0119 Open Culture, \u201eukrai\u0144ska kultura pod wzgl\u0119dem swojego statusu spo\u0142ecznego nie sta\u0142a si\u0119 przez lata niepodleg\u0142o\u015bci kultur\u0105 suwerennego narodu \u2013 to znaczy kultur\u0105, kt\u00f3ra funkcjonuje na ca\u0142ym narodowym terytorium, w jakim\u015b stopniu obejmuje ca\u0142\u0105 ludno\u015b\u0107 i opiera si\u0119 na zrozumia\u0142ych dla wi\u0119kszo\u015bci kodach kulturowych oraz organicznie u\u017cywanym w \u017cyciu codziennym j\u0119zyku\u201d.<\/p>\n\n\n\n Postkolonialny schemat obja\u015bniania rzeczywisto\u015bci spo\u0142ecznej i kulturowej na Ukrainie niew\u0105tpliwie pozwala wiele zrozumie\u0107 ze z\u0142o\u017cono\u015bci relacji mi\u0119dzy zachodnimi i wschodnimi regionami kraju, zas\u0142ania jednak niezwykle ciekawy proces zainicjowany przez pomara\u0144czow\u0105 rewolucj\u0119. Tamara Hundorowa uznaje to wydarzenie za sp\u00f3\u017anione po\u017cegnanie z postmodernizmem, ostatni jego akt r\u00f3wnie\u017c w sensie artystycznym. Jednym z aspekt\u00f3w tamtej rewolucji by\u0142y relacje pisane na gor\u0105co m.in. przez Oksan\u0119 Zabu\u017cko czy O\u0142eksandra Irwanca (opublikowane w moim przek\u0142adzie w \u201eKrytyce Politycznej\u201d).<\/p>\n\n\n\n \u2013 Majdan 2013\/14 jest zupe\u0142nie inny<\/em> \u2013 przyznaje Irwanec. \u2013 To w sensie estetycznym rewolucja zdominowana przez wizualno\u015b\u0107. Serhij Nihojan, pierwszy zabity, to nasz Chrystus, kt\u00f3rego wizerunek sta\u0142 si\u0119 ikon\u0105 dla rewolucjonist\u00f3w.<\/em> Ten obraz na Majdanie rz\u0105dzi\u0142 od pocz\u0105tku do dramatycznej kulminacji, kiedy w \u015bwiat posz\u0142a fotografia O\u0142esi \u017bukowskiej, 21-letniej sanitariuszki. To ona w czarny czwartek 20 lutego wys\u0142a\u0142a komunikat na Twitterze: \u201eJa umieram\u201d. Na szcz\u0119\u015bcie postrzelona przez snajpera kobieta prze\u017cy\u0142a, o czym te\u017c poinformowa\u0142a p\u00f3\u017aniej na Twitterze. Zdj\u0119cie \u017bukowskiej, obok wizerunku Nihojana i innych bohater\u00f3w obecnych oraz przesz\u0142ych, jak Taras Szewczenko, \u0141esia Ukrainka czy Iwan Franko, wype\u0142ni\u0142y ikonosfer\u0119 Majdanu.<\/p>\n\n\n\n Jak jednak opowiada\u0107 o\u00a0dobru i\u00a0z\u0142u oraz sensie walki w\u00a0spos\u00f3b, kt\u00f3ry b\u0119dzie zrozumia\u0142y dla wszystkich, kt\u00f3rzy na Majdan zjechali? Oksana Forostyna, redaktorka kijowskiego miesi\u0119cznika \u201eKrytyka\u201d, zwraca uwag\u0119 na rol\u0119 kultury popularnej i\u00a0jej globalnych kod\u00f3w niesionych przez takie produkcje jak \u201eGwiezdne wojny\u201d, \u201eW\u0142adca Pier\u015bcieni\u201d, \u201eHarry Potter\u201d. To st\u0105d m\u0142odzi rewolucjoni\u015bci czerpali wzory i\u00a0metafory dobra i\u00a0z\u0142a, po\u015bwi\u0119cenia, odwagi, mieszaj\u0105c je z\u00a0innymi lokalnymi mitologiami odwo\u0142uj\u0105cymi si\u0119 do innych tradycji: kozackiej, UPA, Siczowych Strzelc\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Co\u015b si\u0119 wydarzy\u0142o mi\u0119dzy 2004 a\u00a02013\u00a0r., co ka\u017ce inaczej spojrze\u0107 na ukrai\u0144sk\u0105 kultur\u0119. W\u00a0tym czasie radykalnie zmieni\u0142 si\u0119 jej podmiot \u2013 nast\u0105pi\u0142 przyspieszony, a\u00a0opisywany przez socjolog\u00f3w wsz\u0119dzie na \u015bwiecie, proces indywidualizacji. Najwi\u0119kszy skandal ostatnich lat wybuch\u0142 w\u00a02012\u00a0r. w\u00a0zwi\u0105zku z\u00a0wystaw\u0105 \u201eUkrai\u0144skie cia\u0142o\u201d, zamkni\u0119t\u0105 przez w\u0142adze Akademii Kijowsko-Mohyla\u0144skiej, bo zbyt brutalnie wprowadzi\u0142a w\u00a0przestrze\u0144 publiczn\u0105 nowe do\u015bwiadczenie to\u017csamo\u015bci budowane wok\u00f3\u0142 osoby, jej cielesno\u015bci i\u00a0z\u0142o\u017conej seksualno\u015bci. Pozornie estetyczny sp\u00f3r \u201eo\u00a0pornografi\u0119\u201d i\u00a0gender sta\u0142 si\u0119 zdaniem Forostyny kluczowym sporem politycznym o\u00a0to\u017csamo\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n Spektakularn\u0105 ilustracj\u0105 politycznego znaczenia cielesno\u015bci sta\u0142 si\u0119 Femen, oryginalny ukrai\u0144ski radykalny ruch feministyczny, stosuj\u0105cy taktyk\u0119 sekstremizmu. Aktywistki Femenu u\u017cywaj\u0105 do \u201eterrorystycznych\u201d atak\u00f3w swoich cia\u0142, w przeciwie\u0144stwie jednak do \u201eklasycznych\u201d zamachowc\u00f3w obna\u017caj\u0105 je, stosuj\u0105c wy\u0142\u0105cznie przemoc symboliczn\u0105. Re\u017cim Janukowycza rozprawi\u0142 si\u0119 z femenistkami; Inna Szewczenko i jej kole\u017canki, uciekaj\u0105c przed zbirami z bezpieki, w trosce o \u017cycie emigrowa\u0142y i osiedli\u0142y si\u0119 w Pary\u017cu, sk\u0105d koordynuj\u0105 dzia\u0142aniami najskuteczniejszego ruchu rewolucyjnego ostatnich lat, zrzeszaj\u0105cego tysi\u0105ce kobiet od Tunezji po Stany Zjednoczone. Rosyjska grupa Pussy Riot r\u00f3wnie\u017c przyznaje si\u0119 do inspiracji Femenem, relacje imperium\u2013kolonia odwr\u00f3ci\u0142y si\u0119. Lub inaczej \u2013 straci\u0142y po prostu sens.<\/p>\n\n\n\n Postkolonialny schemat straci\u0142 na znaczeniu. M\u0142odzi ukrai\u0144scy arty\u015bci i\u00a0aktywi\u015bci tworz\u0105 now\u0105 kultur\u0119 woln\u0105 od starych schemat\u00f3w, tworz\u0105c oryginalne, i\u00a0korzystaj\u0105 podczas tego procesu z\u00a0wszelkich dost\u0119pnych zasob\u00f3w symbolicznych, zar\u00f3wno Tarasa Szewczenki, jak i\u00a0George\u2019a\u00a0Lucasa. Szewczenkowski mit o\u017cy\u0142 ponownie \u2013 trwaj\u0105c na Majdanie, Ukrai\u0144cy uwierzyli, \u017ce s\u0105 tw\u00f3rcami w\u0142asnej historii i\u00a0kultury, nie w\u00a0opozycji do postimperialnych demon\u00f3w przesz\u0142o\u015bci, lecz dla siebie samych i\u00a0przysz\u0142o\u015bci.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Katastrofa w Czarnobylskiej Elektrowni Atomowej by\u0142a analizowana na wszelkie sposoby. W kontek\u015bcie trwaj\u0105cej w Ukrainie wojny warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na znaczenie Czarnobyla dla przemiany ukrai\u0144skiej kultury i spo\u0142ecze\u0144stwa, a w konsekwencji tak\u017ce i polityki.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":5958,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5956"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5956"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5956\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5961,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5956\/revisions\/5961"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5958"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5956"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5956"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5956"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}Planeta Pio\u0142un<\/h2>\n\n\n\n
Nowy j\u0119zyk<\/h2>\n\n\n\n
Syndrom postkolonialny<\/h2>\n\n\n\n
Rewolucja godno\u015bci<\/h2>\n\n\n\n
Femenistki i\u00a0nowa kultura<\/h3>\n\n\n\n