Literatura nie jest dla idiot\u00f3w – ten kr\u00f3tki fragment wypowiedzi Olgi Tokarczuk na Festiwalu G\u00f3ry Literatury wywo\u0142a\u0142 reakcje oburzenia i kontrreakcje oburzenia na oburzenie. Wybuch\u0142a awantura, idiotyczna i zarazem ujawniaj\u0105ca co\u015b istotnego.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n
S\u0142ynna ju\u017c wypowied\u017a Olgi Tokarczuk pojawia si\u0119 po ostatnim pytaniu, jakie zada\u0142 Jerzy Sosnowski w trakcie spotkania po\u015bwi\u0119conego „Empuzjonowi”, najnowszej ksi\u0105\u017cce pisarki. Po godzinnej rozmowie o literaturze, zachodniej klasyce, „Czarodziejskiej g\u00f3rze”, mizoginii, feminizmie, p\u0142ciowo\u015bci i podmiotowo\u015bci, wzorach m\u0119skiej dominacji dochodzi do pytania o kwesti\u0119 w sumie do\u015b\u0107 techniczn\u0105, dotycz\u0105c\u0105 pisarskiej strategii i pos\u0142ugiwania si\u0119 przez noblistk\u0119 formatem prozy gatunkowej.<\/p>\n\n\n\n
Olga Tokarczuk odpowiada wi\u0119c, jak pos\u0142uguje si\u0119 r\u00f3\u017cnymi formatami i rejestrami, zwracaj\u0105c te\u017c uwag\u0119 na rol\u0119 udzia\u0142u w literackim procesie czytelnika. Wcze\u015bniej odpowiada\u0142a na pytanie, czy do lektury „Empuzjonu” potrzebna jest znajomo\u015b\u0107 „Czarodziejskiej g\u00f3ry”. Pisarka \u017cyczliwie zwolni\u0142a czytelnik\u00f3w z tego obowi\u0105zku. Ot, dobra dyskusja pisarza z pisark\u0105 na literackim festiwalu. Bardzo szczera, bo Jerzy Sosnowski nie godzi si\u0119 na rol\u0119 stojaka do mikrofonu dla noblistki, a jako m\u0119\u017cczyzna – gatunek potraktowany w „Empuzjonie” do\u015b\u0107 brutalnie – domaga si\u0119 od interlokutorki wyja\u015bnie\u0144.<\/p>\n\n\n\n
Krytyka s\u0142\u00f3w Tokarczuk ma sens tylko w takim w\u0142a\u015bnie kontek\u015bcie, inaczej jest zwyk\u0142\u0105 manipulacj\u0105. T\u0119 za\u015b najlepiej mo\u017cna skomentowa\u0107, przywo\u0142uj\u0105c „Nie my\u015bl, \u017ce ksi\u0105\u017cki znikn\u0105”, publikacj\u0119 powsta\u0142\u0105 w wyniku rozmowy Umberto Eco i Jean-Claude’a Carri\u00e8re. Jest w niej znakomity rozdzia\u0142 „Pochwa\u0142a g\u0142upoty” – tytu\u0142u nie nale\u017cy oczywi\u015bcie rozumie\u0107 dos\u0142ownie, tylko ironicznie. Eco i Carri\u00e8re w gor\u0105cej dyskusji analizuj\u0105 zjawisko g\u0142upoty w przestrzeni publicznej, starannie rozr\u00f3\u017cniaj\u0105c kategorie i zwracaj\u0105c uwag\u0119, \u017ce kim innym jest g\u0142upek, kim innym idiota, a jeszcze innym problemem s\u0105 zachowania wynikaj\u0105ce z niepe\u0142nosprawno\u015bci umys\u0142owej.<\/p>\n\n\n\n
Idiot\u00f3w cechuje m.in. to, \u017ce nie wahaj\u0105 si\u0119 g\u0142osi\u0107 publicznie z pe\u0142n\u0105 stanowczo\u015bci\u0105 banalnych prawd lub forsuj\u0105 pozornie sp\u00f3jne, ale logicznie niekompletne wypowiedzi, \u0142\u0105cz\u0105ce w ca\u0142o\u015b\u0107 elementy niemaj\u0105ce zwi\u0105zku z istot\u0105 omawianego problemu. Eco i Carri\u00e8re zapewne idiotyzmem nazwaliby autorytatywne stwierdzenia o tym, \u017ce Tokarczuk emanuje klasow\u0105 wy\u017cszo\u015bci\u0105 i pogard\u0105 dla ludu formu\u0142owane na podstawie minutowego fragmentu z ponadgodzinnej rozmowy.<\/p>\n\n\n\n
C\u00f3\u017c, wypowied\u017a Tokarczuk da si\u0119 wykorzysta\u0107 na Twitterze i jeszcze doda\u0107 komentarz. Ciekaw jestem reakcji, jak\u0105 wywo\u0142a\u0142by Andrzej Bursa, gdyby \u017cy\u0142 i przyjecha\u0142 na festiwal przeczyta\u0107 wiersz „Sobota”, w kt\u00f3rym oznajmia\u0142, gdzie ma ma\u0142e miasteczka. Obawiam si\u0119, \u017ce tematem komentarzy by\u0142by tak\u017ce jedynie os\u0142awiony wers, a nie ca\u0142y utw\u00f3r. Tak jak najgor\u0119tszym tematem z tegorocznych G\u00f3r Literatury sta\u0142y si\u0119 wyrwane z kontekstu s\u0142owa noblistki, a nie jej nowa ksi\u0105\u017cka lub cho\u0107by ca\u0142e spotkanie z ni\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Awantura o wypowied\u017a Olgi Tokarczuk sta\u0142a si\u0119 tak\u017ce dla wielu komentator\u00f3w okazj\u0105 do refleksji nad stanem kultury, czytelnictwa, spo\u0142ecznych hierarchii. Wielokrotnie ju\u017c na ten temat pisa\u0142em, zazwyczaj przy okazji kolejnych edycji bada\u0144 nad czytelnictwem Biblioteki Narodowej. Odsy\u0142am zw\u0142aszcza do dw\u00f3ch komentarzy, nie straci\u0142y aktualno\u015bci:<\/p>\n\n\n\n
Bunt mas, dyktatura obciachu czy koniec kultury? (2016)<\/a><\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n