{"id":6099,"date":"2022-09-29T10:26:26","date_gmt":"2022-09-29T08:26:26","guid":{"rendered":"http:\/\/antymatrix.blog.polityka.pl\/?p=6099"},"modified":"2022-09-29T13:23:39","modified_gmt":"2022-09-29T11:23:39","slug":"wiele-twarzy-nacjonalizmu-i-prawicowego-populizmu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/2022\/09\/29\/wiele-twarzy-nacjonalizmu-i-prawicowego-populizmu\/","title":{"rendered":"Wiele twarzy nacjonalizmu i prawicowego populizmu"},"content":{"rendered":"\n

Wyniki wybor\u00f3w we W\u0142oszech i Szwecji wywo\u0142a\u0142y fal\u0119 komentarzy o ponownym wzmo\u017ceniu prawicowego populizmu. Na pocz\u0105tku wrze\u015bnia, jeszcze przed tymi wyborami, rozmawiali\u015bmy o nacjonalizmie i populizmie w litewskiej Nidzie podczas V. Nida Forum. Poni\u017cej tekst mojego wyst\u0105pienia „Mi\u0119dzy nacjonalizmem chrze\u015bcija\u0144skim a obywatelskim. Lekcje wojny w Ukrainie” (link do wersji pdf tekstu<\/strong><\/a>).<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

„W Basenie Karpackim nie tworzymy mieszanej rasy. Jeste\u015bmy po prostu mieszank\u0105 lud\u00f3w zamieszkuj\u0105cych nasz\u0105 europejsk\u0105 przestrze\u0144. Dzi\u0119ki korzystnym uk\u0142adom gwiazd i wiatr\u00f3w ludy te \u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 w czym\u015b w rodzaju w\u0119giersko-pano\u0144skiego sosu, tworz\u0105c w\u0142asn\u0105 now\u0105 europejsk\u0105 kultur\u0119. Chcemy si\u0119 miesza\u0107 mi\u0119dzy sob\u0105, ale nie chcemy sta\u0107 si\u0119 ludami mieszanej rasy” (t\u0142umaczenie w\u0142asne angielskiej wersji przem\u00f3wienia opublikowanej w witrynie About Hungary) \u2013 to fragment g\u0142o\u015bnego przem\u00f3wienia Viktora Orb\u00e1na wyg\u0142oszonego 23 lipca podczas 31. Szko\u0142y Letniej w B\u0103ile Tu\u015fnad w Transylwanii. M\u00f3wi\u0142 w nim o podzielonej Europie, kt\u00f3rej postzachodnia cz\u0119\u015b\u0107 nie jest ju\u017c w r\u0119kach europejskich narod\u00f3w, tylko konglomerat\u00f3w lud\u00f3w o mieszanej rasie. Prawdziwa Europa, prawdziwy Zach\u00f3d istnieje dzi\u015b w Europie \u015arodkowej, kt\u00f3rej narody strzeg\u0105 swej europejskiej to\u017csamo\u015bci i kulturowej odr\u0119bno\u015bci, t\u0142umaczy\u0142 premier W\u0119gier.<\/p>\n\n\n\n

Przem\u00f3wienie wywo\u0142a\u0142o natychmiastow\u0105 reakcj\u0119, s\u0142owa Orb\u00e1na pot\u0119pi\u0142y m.in. Stany Zjednoczone i przedstawiciele Komisji Europejskiej. Zsuzsa Heged\u0171s, przez wiele lat bliska wsp\u00f3\u0142pracowniczka i doradczyni Orb\u00e1na, okre\u015bli\u0142a wypowied\u017a jako czysto nazistowsk\u0105 i w prote\u015bcie zrezygnowa\u0142a ze stanowiska. Orb\u00e1n t\u0142umaczy\u0142 si\u0119 podczas wizyty w Wiedniu i wsp\u00f3lnej konferencji z kanclerzem Austrii, \u017ce nie jest rasist\u0105 i zosta\u0142 \u017ale zrozumiany, bo chodzi\u0142o mu jedynie o kulturowo-cywilizacyjny wymiar zbiorowej to\u017csamo\u015bci (te argumenty przekona\u0142y Heged\u0171s, kt\u00f3ra zadeklarowa\u0142a gotowo\u015b\u0107 do dalszej wsp\u00f3\u0142pracy ze starym przyjacielem). Czy powinny przekona\u0107 tak\u017ce nas?<\/p>\n\n\n\n

Kim jest Orb\u00e1n \u2013 populist\u0105 instrumentalnie pos\u0142uguj\u0105cym si\u0119 j\u0119zykiem i mow\u0105 nienawi\u015bci, by uzyska\u0107 polityczny efekt? Czy przekonanym w\u0119gierskim nacjonalist\u0105 o faszystowskich ci\u0105gotach? Co wyra\u017ca jego projekt nieliberalnej demokracji: czy jest wyrazem jakiej\u015b konkretnej filozofii politycznej i antropologii kulturowej, czy jedynie technologi\u0105 sprawowania i utrzymania w\u0142adzy?<\/p>\n\n\n\n

Podobne pytania mo\u017cna zada\u0107 Jaros\u0142awowi Kaczy\u0144skiemu, pr\u00f3buj\u0105c zdefiniowa\u0107 projekt Zjednoczonej Prawicy sprawuj\u0105cej w\u0142adz\u0119 w Polsce od 2015 r. Ciekawe wszak\u017ce, czy podobne pytania doprowadz\u0105 do podobnych odpowiedzi. Czy prawicowy populizm w Polsce i na W\u0119grzech to odr\u0119bne zjawiska, czy te\u017c mo\u017ce s\u0105 wyrazem szerszego procesu, kt\u00f3ry wida\u0107 tak\u017ce w innych krajach Europy i poza ni\u0105? W\u0142ochy, Francja, Stany Zjednoczone, Brazylia – to kilka najbardziej spektakularnych przyk\u0142ad\u00f3w wzrostu znaczenia prawicowych si\u0142, kt\u00f3re pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 populistycznym j\u0119zykiem jako metod\u0105 mobilizacji elektoratu.<\/p>\n\n\n\n

Tragedia Europy \u015arodkowej<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Wr\u00f3\u0107my jednak do przem\u00f3wienia Viktora Orb\u00e1na. Tak, zawiera ono rasistowskie w\u0105tki i bezpo\u015brednio odwo\u0142uje si\u0119 do \u201eteorii zast\u0105pienia\u201d, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 jednym z instrument\u00f3w wykorzystywanych w antyimigranckiej i de facto<\/em> rasistowskiej retoryce u\u017cywanej przez przedstawicieli nowej prawicy w debacie publicznej w Europie i Stanach Zjednoczonych. W s\u0142owach w\u0119gierskiego premiera mo\u017cna jednak te\u017c odnale\u017a\u0107 inne tropy. Prowadz\u0105 one do eseju \u201eZach\u00f3d porwany, czyli tragedia Europy \u015arodkowej\u201d opublikowanego w 1983 r. przez Milana Kunder\u0119. Pisarz opisuje w nim szok, jakim by\u0142o dla W\u0119gr\u00f3w, Polak\u00f3w, obywateli Czechos\u0142owacji w\u0142\u0105czenie ich kraj\u00f3w w 1945 r. w radzieck\u0105 stref\u0119 wp\u0142yw\u00f3w. Oto nagle narody kulturowo przynale\u017cne do Zachodu sta\u0142y si\u0119 politycznie cz\u0119\u015bci\u0105 antyeuropejskiego i antyzachodniego Wschodu.<\/p>\n\n\n\n

Mimo politycznej opresji narody te piel\u0119gnowa\u0142y swoj\u0105 kulturow\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107, przekonane, \u017ce broni\u0105 nie tylko polsko\u015bci czy w\u0119giersko\u015bci, ale poprzez nie tak\u017ce europejsko\u015bci. Kundera rozpoczyna esej przywo\u0142aniem zdarzenia z rewolucji w\u0119gierskiej 1956: \u201eWe wrze\u015bniu 1956 r. dyrektor w\u0119gierskiej agencji prasowej, kilka minut przedtem, zanim artyleria ostrzela\u0142a jego biuro, wys\u0142a\u0142 w \u015bwiat rozpaczliwy teleks o rozpocz\u0119tej tego dnia ofensywie rosyjskiej na Budapeszt. Depesza ko\u0144czy\u0142a si\u0119 s\u0142owami: Zginiemy za W\u0119gry i Europ\u0119\u201d (za „Zeszytami Literackimi” w przek\u0142adzie M.L.). Oczywi\u015bcie depesza nie zmieni\u0142a biegu wydarze\u0144, dopiero 1989 r. otworzy\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 politycznego powrotu narod\u00f3w Europy \u015arodkowej tam, gdzie zawsze by\u0142o ich miejsce \u2013 na Zach\u00f3d, do Europy. Tyle tylko \u2013 konstatuje ju\u017c w 1983 r. \u017cyj\u0105cy na emigracji we Francji pisarz – Europy rozumianej jako przestrze\u0144 autonomicznej, wsp\u00f3lnej kultury ju\u017c nie ma. Kultura abdykowa\u0142a, dlatego te\u017c \u015brodkowoeuropejskie aspiracje sta\u0142y si\u0119 dla zachodnich (czy, jakby napisa\u0142 Orb\u00e1n, postzachodnich) Europejczyk\u00f3w niezrozumia\u0142e.<\/p>\n\n\n\n

Pisze Kundera w zako\u0144czeniu swego tekstu: \u201ePod wzgl\u0119dem panuj\u0105cego systemu politycznego Europa \u015arodkowa jest Wschodem; pod wzgl\u0119dem przesz\u0142o\u015bci kulturalnej – Zachodem. A poniewa\u017c Europa traci poczucie w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci kulturalnej, to w Europie \u015arodkowej widzi jedynie jej ustr\u00f3j polityczny. Innymi s\u0142owy, widzi w Europie \u015arodkowej jedynie Europ\u0119 Wschodni\u0105. Europa \u015arodkowa musi wi\u0119c opiera\u0107 si\u0119 nie tylko mia\u017cd\u017c\u0105cej sile wielkiego s\u0105siada, lecz i niematerialnej sile czasu, kt\u00f3ry nieodwracalnie zostawia za sob\u0105 epok\u0119 kultury. I dlatego bunty \u015brodkowoeuropejskie maj\u0105 w sobie co\u015b konserwatywnego, powiedzia\u0142bym, prawie anachronicznego: usi\u0142uj\u0105 rozpaczliwie wskrzesi\u0107 przesz\u0142o\u015b\u0107 kultury i epoki nowo\u017cytnej, gdy\u017c tylko w takiej epoce, tylko w \u015bwiecie, kt\u00f3ry zachowuje wymiar kulturalny, Europa \u015arodkowa mo\u017ce jeszcze broni\u0107 swej to\u017csamo\u015bci i by\u0107 postrzegana tak\u0105, jak\u0105 jest.<\/p>\n\n\n\n

Jej prawdziw\u0105 tragedi\u0105 nie jest zatem Rosja, lecz Europa. Ta Europa, kt\u00f3ra dla szefa w\u0119gierskiej agencji prasowej reprezentowa\u0142a warto\u015b\u0107, dla kt\u00f3rej got\u00f3w by\u0142 zgin\u0105\u0107 i zgin\u0105\u0142. Oddzielony \u017celazn\u0105 kurtyn\u0105 nie podejrzewa\u0142, \u017ce czasy si\u0119 zmieni\u0142y i \u017ce w Europie Europa przesta\u0142a by\u0107 odczuwana jako warto\u015b\u0107. Nie podejrzewa\u0142, \u017ce zdanie, kt\u00f3re wys\u0142a\u0142 teleksem poza granice swego nizinnego kraju, brzmia\u0142o przestarzale i nie zosta\u0142o zrozumiane\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Europejski\nparadoks<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Powstaje sytuacja co najmniej paradoksalna. Po upadku komunizmu Europa \u015arodkowa wraca politycznie do przestrzeni, do kt\u00f3rej zawsze przynale\u017ca\u0142a kulturowo. Proces ten wie\u0144czy akcesja do Unii Europejskiej w 2004 r. Wraca ze swoj\u0105 kultur\u0105, kt\u00f3ra ci\u0105gle odgrywa w tym regionie rol\u0119, o jakiej Zach\u00f3d ju\u017c zapomina, traktuj\u0105c Europ\u0119 i tworzenie wsp\u00f3lnoty g\u0142\u00f3wnie jako projekt polityczny i gospodarczy. Gdy Milan Kundera w 1983 r. stwierdza, \u017ce w Europie kultura ust\u0105pi\u0142a miejsca, nie potrafi wskaza\u0107, czym to miejsce si\u0119 wype\u0142ni\u0142o. Czy zast\u0105pi\u0142y j\u0105 media i medialne dyskusje? – pyta retorycznie. Cztery dekady p\u00f3\u017aniej Viktor Orb\u00e1n nie waha si\u0119 twierdzi\u0107, \u017ce puste miejsce zast\u0119puje nowa kultura b\u0119d\u0105ca wynikiem pomieszania ras i niemaj\u0105ca ju\u017c nic wsp\u00f3lnego z europejsk\u0105 i zachodni\u0105 to\u017csamo\u015bci\u0105, kt\u00f3rej podstaw\u0105 by\u0142a kulturowa to\u017csamo\u015b\u0107 narod\u00f3w tworz\u0105cych Europ\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Nie obci\u0105\u017cam Milana Kundery odpowiedzialno\u015bci\u0105 za my\u015bli i polityk\u0119 Viktora Orb\u00e1na. Nie chc\u0119 te\u017c podejmowa\u0107 dyskusji, na ile jego teza z 1983 r. m\u00f3wi\u0105ca o ko\u0144cu Europy jako projektu kulturowego by\u0142a s\u0142uszna. Bez lektury tekstu Kundery nie spos\u00f3b jednak zrozumie\u0107 takich fenomen\u00f3w jak w\u0142adza Orb\u00e1na i odrodzenie reakcyjnych nacjonalizm\u00f3w w Europie \u015arodkowej. Kraje tego regionu, powt\u00f3rzmy, zawsze przynale\u017ca\u0142y kulturowo do Zachodu. Kundera sugestywnie opisuje t\u0119 europejsko\u015b\u0107 Europy \u015arodkowej, przywo\u0142uj\u0105c dziesi\u0105tki nazwisk europejskich par excellence<\/em> artyst\u00f3w, pisarzy i my\u015blicieli, kt\u00f3rzy \u017cyli i tworzyli w Pradze, Lwowie, Krakowie, Budapeszcie, Wiedniu. Przypomina dzie\u0142a i najwa\u017cniejsze zjawiska, kt\u00f3re ukszta\u0142towa\u0142y nie tylko region, ale ca\u0142y kontynent i promieniowa\u0142y na \u015bwiat.<\/p>\n\n\n\n

Jednocze\u015bnie przypomina krucho\u015b\u0107 politycznej egzystencji wype\u0142niaj\u0105cych t\u0119 przestrze\u0144 narod\u00f3w. \u015awiadomo\u015b\u0107, \u017ce w ka\u017cdej chwili ich istnienie mo\u017ce by\u0107 zakwestionowane, a pa\u0144stwowy byt wymazany z mapy, skutkowa\u0142a szczeg\u00f3lnym podej\u015bciem do historii i kultury, a tak\u017ce by\u0142a \u017ar\u00f3d\u0142em kultury wyj\u0105tkowej i oryginalnej. \u201e\u2026 w tej strefie ma\u0142ych narod\u00f3w, kt\u00f3re jeszcze nie zgin\u0119\u0142y<\/em>, krucho\u015b\u0107 Europy \u2013 ca\u0142ej Europy \u2013 widoczna by\u0142a wcze\u015bniej i wyra\u017aniej ni\u017c gdzie indziej. Bowiem w \u015bwiecie wsp\u00f3\u0142czesnym, gdzie w\u0142adza koncentruje si\u0119 coraz bardziej w r\u0119ku paru wielkich, wszystkim narodom europejskim grozi, \u017ce wkr\u00f3tce stan\u0105\u00a0si\u0119 ma\u0142ymi narodami i podziel\u0105 ich los. W tym sensie los Europy \u015arodkowej zdaje si\u0119 antycypacj\u0105 losu europejskiego w og\u00f3le, a jej kultura nabiera tym wi\u0119kszej aktualno\u015bci\u201d – pisa\u0142 Kundera.<\/p>\n\n\n\n

Zmierzch\nZachodu<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Uzbrojeni w t\u0119 diagnoz\u0119, wr\u00f3\u0107my do lektury przem\u00f3wienia Viktora Orb\u00e1na, bo w istocie dotyczy ono w\u0142a\u015bnie rzekomego zmierzchu Zachodu i upadku Europy. I rzecz nie odnosi si\u0119 jedynie do wymiaru duchowego, kulturowego, jaki podejmowa\u0142 Kundera. Kryzys ma zdaniem Orb\u00e1na charakter strukturalny i dotyczy materialnych podstaw funkcjonowania cywilizacji, czyli dost\u0119pu do no\u015bnik\u00f3w energii i surowc\u00f3w. Z pe\u0142n\u0105 moc\u0105 \u00f3w kryzys ujawni\u0142a agresja Rosji na Ukrain\u0119, kt\u00f3ra wymusi\u0142a gor\u0105czkowe poszukiwanie nowych \u017ar\u00f3de\u0142 dostaw przez pa\u0144stwa Unii, pokazuj\u0105c zasadnicz\u0105 s\u0142abo\u015b\u0107 Starego Kontynentu. Owszem, Europa dysponuje jeszcze kapita\u0142em i technologiami, czy jednak wystarcz\u0105 one do utrzymania pozycji w \u015bwiecie, w kt\u00f3rym ro\u015bnie wp\u0142yw innych o\u015brodk\u00f3w cywilizacyjnych, z Chinami na czele? – pyta Orb\u00e1n i pog\u0142\u0119bia dramatyzm kwestii, dok\u0142adaj\u0105c kolejny wymiar kryzysu \u2013 demografi\u0119. Narody Europy wymieraj\u0105, odnotowuj\u0105 wi\u0119cej zgon\u00f3w ni\u017c narodzin. Ubytek do pewnego stopnia uzupe\u0142nia imigracja, kt\u00f3re jednak nie rozwi\u0105zuje problemu, tylko go pog\u0142\u0119bia, bo moc\u0105 zwyk\u0142ego rachunku matematycznego \u2013 argumentuje Orb\u00e1n – prowadzi\u0107 musi w ko\u0144cu do wielkiego zast\u0105pienia, a wcze\u015bniej do opisywanego ju\u017c zaniku to\u017csamo\u015bci narod\u00f3w na skutek zmieszania ras.<\/p>\n\n\n\n

W\u0119gry, podobnie jak inne kraje Europy \u015arodkowej, stan\u0119\u0142y wobec paradoksalnej sytuacji. S\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 Zachodu, kt\u00f3ry prze\u017cywa g\u0142\u0119boki, wielowymiarowy kryzys. W jego konsekwencji nawet wielkie historyczne narody europejskie odkrywaj\u0105, \u017ce ich znaczenie maleje, i zaczynaj\u0105 sobie u\u015bwiadamia\u0107, \u017ce kresu dobieg\u0142 model rozwojowy, kt\u00f3ry zadecydowa\u0142 o sukcesie Zachodu. Polega\u0142 on na zdolno\u015bci ci\u0105g\u0142ego polepszania materialnego bytu i jako\u015bci \u017cycia. Wiara w tak rozumiany post\u0119p wyczerpa\u0142a si\u0119 jednak w konfrontacji z szybuj\u0105cymi w g\u00f3r\u0119 rachunkami za energi\u0119 i podstawowe us\u0142ugi oraz dobra. Tym samym straci\u0142a wa\u017cno\u015b\u0107 moralna legitymacja Zachodu do narzucania innym postzachodnich warto\u015bci. Nadszed\u0142 czas Europy \u015arodkowej i jej narod\u00f3w, kt\u00f3re zdo\u0142a\u0142y zachowa\u0107 oryginaln\u0105 kultur\u0119 i to\u017csamo\u015b\u0107. Na dodatek maj\u0105 za sob\u0105 historyczne do\u015bwiadczenie pokazuj\u0105ce, \u017ce to w\u0142a\u015bnie kultura by\u0142a kluczowym zasobem decyduj\u0105cym o przetrwaniu w czasach najg\u0142\u0119bszych kryzys\u00f3w i w sytuacjach najostrzejszej politycznej opresji.<\/p>\n\n\n\n

Chrze\u015bcija\u0144ski\nnacjonalizm<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

W oparciu o to do\u015bwiadczenie Viktor Orb\u00e1n proponuje ideologi\u0119 chrze\u015bcija\u0144skiego nacjonalizmu<\/strong> i polityczn\u0105 strategi\u0119 lokalnej wyj\u0105tkowo\u015bci<\/strong>, kt\u00f3rej podstaw\u0105 jest w\u0119gierska to\u017csamo\u015b\u0107 opieraj\u0105ca si\u0119 na kulturowej odr\u0119bno\u015bci i j\u0119zyku zdolnym do opisu ca\u0142o\u015bci w\u0119gierskiego \u015bwiata. W tej strategii Europa i Zach\u00f3d nie jawi si\u0119 jako wsp\u00f3lnota warto\u015bci, lecz przeciwnie, wed\u0142ug Orb\u00e1na staje si\u0119 coraz wi\u0119kszym zagro\u017ceniem dla warto\u015bci w\u0119gierskich, a wi\u0119c i europejskich. Z czasem to zagro\u017cenie p\u0142yn\u0105ce z Zachodu b\u0119dzie r\u00f3wnie wielkie jak to, kt\u00f3re dzi\u015b tworz\u0105 migracyjne fale p\u0142yn\u0105ce z po\u0142udnia. I temu zagro\u017ceniu trzeba b\u0119dzie si\u0119 aktywnie przeciwstawi\u0107, zamykaj\u0105c zachodni\u0105 granic\u0119 przed niechcianymi przybyszami. Celem nie jest jednak samoizolacja W\u0119gier w coraz mniej przyjaznym \u015bwiecie, przeciwnie \u2013 piel\u0119gnacja lokalnej wyj\u0105tkowo\u015bci ma by\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142em energii do rozwoju i aktywnego, podmiotowego uczestnictwa w globalnej rozgrywce.<\/p>\n\n\n\n

Viktor Orb\u00e1n przedstawia sposoby realizacji tej podmiotowo\u015bci, kre\u015bl\u0105c plan dla W\u0119gier i wskazuj\u0105c zasoby, jakie umo\u017cliwi\u0105 realizacj\u0119 zamiar\u00f3w. Punktem zwrotnym b\u0119d\u0105 okolice 2030 r., kiedy W\u0119gry maj\u0105 szans\u0119 ze wzgl\u0119du na rosn\u0105c\u0105 zamo\u017cno\u015b\u0107 zmieni\u0107 sw\u00f3j status w Unii Europejskiej \u2013 z odbiorcy funduszy stan\u0105 si\u0119 p\u0142atnikiem netto do bud\u017cetu. To zasadnicza zmiana, bo \u201ekto p\u0142aci za orkiestr\u0119, decyduje, jak\u0105 gra muzyk\u0119\u201d, wyja\u015bnia w\u0119gierski premier. Innymi s\u0142owy, Unia utraci istotn\u0105\u00a0cz\u0119\u015b\u0107 wp\u0142ywu na W\u0119gry, przed W\u0119grami otworzy si\u0119 natomiast wi\u0119ksza mo\u017cliwo\u015b\u0107 kszta\u0142towania Unii i jej wykorzystywania do realizacji narodowych cel\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Przem\u00f3wienie Orb\u00e1na wywo\u0142a\u0142o ostr\u0105 krytyk\u0119 za opisywany ju\u017c rasizm i antyliberalizm. Europejska i ameryka\u0144ska nowa prawica przyj\u0119\u0142a jednak s\u0142owa w\u0119gierskiego premiera z entuzjazmem. Orb\u00e1nowi przypad\u0142 zaszczyt wyg\u0142oszenia przem\u00f3wienia otwieraj\u0105cego Conservative Political Action Conference w Dallas, gdzie zebrali si\u0119 polityczni fani Donalda Trumpa. Jeden z ameryka\u0144skich komentator\u00f3w wyja\u015bnia t\u0119 fascynacj\u0119 faktem, \u017ce Orb\u00e1nowi uda\u0142o si\u0119 zbudowa\u0107 polityczny projekt oparty na chrze\u015bcija\u0144skim nacjonalizmie, a w jego wdra\u017caniu nie waha si\u0119 stosowa\u0107 taktyki twardej r\u0119ki i wykorzysta\u0107 si\u0142\u0119 rz\u0105du, by narzuca\u0107 tzw. tradycyjne warto\u015bci w sprawach rodziny i seksualno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Innymi s\u0142owy, Orb\u00e1n zdo\u0142a\u0142 zbudowa\u0107 na W\u0119grzech system, jaki chcia\u0142aby zaprowadzi\u0107 w Stanach Zjednoczonych coraz bardziej si\u0119 radykalizuj\u0105ca si\u0119 prawica. Na dodatek w niedawnych wyborach po raz czwarty odnowi\u0142 sw\u00f3j mandat, pozyskuj\u0105c bezwzgl\u0119dn\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 wyborc\u00f3w. I uzbrojony w ten mandat nie waha si\u0119 prowadzi\u0107 gry z nominalnie znacznie silniejszymi o\u015brodkami w\u0142adzy, jak Bruksela i Waszyngton. Podczas wizyty w USA spotka\u0142 si\u0119 ostentacyjnie z Trumpem, o spotkanie z urz\u0119duj\u0105cym prezydentem nawet nie zabiega\u0142. W uznaniu tej dziarsko\u015bci wielu uczestnik\u00f3w konferencji w Dallas nosi\u0142o koszulki z wizerunkiem premiera W\u0119gier i napisem \u201elider Europy\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Strategia\nma\u0142ego narodu<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Chrze\u015bcija\u0144ski nacjonalizm Viktora Orb\u00e1na i oparta na nim strategia lokalnej wyj\u0105tkowo\u015bci przedstawiona 23 lipca w B\u0103ile Tu\u015fnad sprawiaj\u0105 wra\u017cenie bardzo sp\u00f3jnej wizji i planu dzia\u0142ania zar\u00f3wno teraz, gdy trzeba szuka\u0107 pilnych rozwi\u0105za\u0144 dla kryzysu wywo\u0142anego agresj\u0105\u00a0Rosji na Ukrain\u0119, jak i na czasy tworzenia nowego \u0142adu \u015bwiatowego. To wizja i plan dla \u201ema\u0142ego \u015brodkowoeuropejskiego kraju\u201d, kt\u00f3ry prze\u017cy\u0142 w XX w. potr\u00f3jn\u0105 tragedi\u0119 \u2013 najpierw, gdy decyzj\u0105 mocarstw w 1920 r. pozbawiony zosta\u0142 dw\u00f3ch trzecich terytorium tworz\u0105cych w\u0119giersko-pano\u0144skie imperium; potem – gdy w 1945 r. wbrew w\u0142asnej woli zosta\u0142 przesuni\u0119ty w wymiarze politycznym z Zachodu na Wsch\u00f3d, w ko\u0144cu gdy w 1956 r. Zach\u00f3d nie zrozumia\u0142, \u017ce W\u0119grzy, umieraj\u0105c w obronie przed radzieck\u0105 inwazj\u0105, umierali tak\u017ce za Europ\u0119. Wizja ta i plan fascynuj\u0105 jednak przedstawicieli prawicy w Stanach Zjednoczonych maj\u0105cych aspiracje uczynienia Ameryki ponownie wielk\u0105. Czy zatem chrze\u015bcija\u0144ski nacjonalizm i lokalna wyj\u0105tkowo\u015b\u0107 mog\u0105 mie\u0107 potencja\u0142 uniwersalno\u015bci, by\u0107 w wymiarze ideologicznym, politycznym i strategicznym adekwatn\u0105\u00a0odpowiedzi\u0105 na kryzys wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci, kt\u00f3rego kluczowym aspektem jest kryzys Zachodu i kres jego hegemonii?<\/p>\n\n\n\n

Czy te\u017c raczej strategia Orb\u00e1na jest wyrazem fa\u0142szywego realizmu, kt\u00f3ry opisywa\u0142 Istv\u00e1n Bib\u00f3 w g\u0142o\u015bnym eseju \u201eN\u0119dza ma\u0142ych pa\u0144stwa \u015brodkowoeuropejskich\u201d og\u0142oszonym w 1946 r.? W\u0119gierski historyk i prawnik analizowa\u0142 w nim dziejowe losy Polski, W\u0119gier i Czech naznaczone katastrofami na w\u0142asne \u017cyczenie. W swym tek\u015bcie pisa\u0142 o Europie \u015arodkowej: \u201ena tych terytoriach buszuj\u0105 najm\u0119tniejsze doktryny filozofii politycznej i najprymitywniejsze polityczne k\u0142amstwa. W spo\u0142ecze\u0144stwach, kt\u00f3re rozwijaj\u0105 si\u0119 prawid\u0142owo, trudno by\u0142oby je nawet sformu\u0142owa\u0107, a co dopiero sprawi\u0107, by w nie wierzono. Wyobra\u017ca\u0107 sobie wszak\u017ce, \u017ce m\u0119tne filozofie lub j\u0105trzenia ze strony z\u0142o\u015bliwej propagandy mog\u0105 wypaczy\u0107 proces rozwoju spo\u0142ecznego, by\u0142oby zgo\u0142a dziecinne. (…) P\u00f3\u0142prawdy m\u0119tnych filozofii oddzia\u0142uj\u0105 na jednostki i wsp\u00f3lnoty tylko w\u00f3wczas, gdy s\u0105 one \u2013 w wyniku bardzo intensywnych, strasznych i opacznych do\u015bwiadcze\u0144 \u2013 sk\u0142onne do uwierzenia w owe p\u00f3\u0142prawdy i k\u0142amstwa, albowiem w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki nim mog\u0105 usprawiedliwia\u0107 samooszukiwanie, podtrzymywa\u0107 pr\u00f3\u017cne nadzieje, utwierdza\u0107 si\u0119 w fa\u0142szywych wyobra\u017ceniach i znajdowa\u0107 zaspokojenie niekt\u00f3rych emocji\u201d (z ksi\u0105\u017cki Istv\u00e1n Bib\u00f3 \u201eEseje polityczne\u201d, prze\u0142. Jerzy Snopek, Universitas, Krak\u00f3w 2012).<\/p>\n\n\n\n

Do pyta\u0144 o projekt Orb\u00e1na wr\u00f3cimy w dalszej cz\u0119\u015bci rozwa\u017ca\u0144. W tym momencie warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na konsekwencje orbanowskiej ideologii i strategii. Inaczej ni\u017c w 1956 r. W\u0119grzy dzi\u015b za Europ\u0119 umiera\u0107 nie chc\u0105, nie chc\u0105 nawet ponosi\u0107 koszt\u00f3w konfrontacji Zachodu i Europy z Rosj\u0105, kt\u00f3ra zaatakowa\u0142a Ukrain\u0119. \u201eTo nie nasza wojna\u201d, t\u0142umaczy Viktor Orb\u00e1n w tym samym przem\u00f3wieniu i przekonuje, \u017ce Unia Europejska nie powinna si\u0119 anga\u017cowa\u0107 po \u017cadnej ze stron. Pr\u00f3buje zrozumie\u0107 stanowisko Polski, tak bliskiej, wydawa\u0142oby si\u0119, politycznie W\u0119grom, kt\u00f3ra zaanga\u017cowa\u0142a si\u0119 po stronie ukrai\u0144skiej tak mocno, jakby by\u0142a aktywn\u0105 stron\u0105 wojny. Uznaje, \u017ce Polacy, jak to w polskiej historii bywa\u0142o, odwo\u0142uj\u0105 si\u0119 do porywu serca, a nie kalkulacji rozumu.<\/p>\n\n\n\n

\u015awiadectwo Ukrainy<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Ale stanowisko Polski nie jest przecie\u017c wyj\u0105tkiem, o czym w litewskiej Nidzie nie trzeba przypomina\u0107, a niedoskona\u0142a, ale faktyczna jedno\u015b\u0107 pa\u0144stw europejskich i ich opowiedzenie si\u0119 po stronie Ukrainy jest wynikiem \u015bwiadomego wyboru. Stawk\u0119 tego wyboru dobitnie okre\u015bli\u0142 kanclerz Niemiec Olaf Scholz, m\u00f3wi\u0105c o Zeitenwende<\/em>, zmianie czas\u00f3w. Na czym ona ma polega\u0107? Czy jedynie na zmianie strategicznych kalkulacji? Czy te\u017c mo\u017ce tym razem inaczej ni\u017c w 1956 r. Zach\u00f3d us\u0142ysza\u0142 komunikat p\u0142yn\u0105cy z Ukrainy: broni\u0105c swojej ojczyzny, walczymy tak\u017ce za Europ\u0119. I nie chodzi jedynie o dos\u0142owne znaczenie tej frazy, o to, \u017ce ukrai\u0144ski op\u00f3r powstrzyma\u0142 ekspansjonistyczne zap\u0119dy Moskwy i zmniejszy\u0142 ryzyko eskalacji wojny na pa\u0144stwa Unii Europejskiej. Nie mniej wa\u017cne s\u0105 warto\u015bci, kt\u00f3re mobilizuj\u0105 Ukrai\u0144c\u00f3w i Ukrainki do walki \u2013 to warto\u015bci, jakie definiuj\u0105 Europ\u0119: pluralizm polityczny w ramach systemu liberalnej demokracji, pluralizm kulturowy, poszanowanie praw cz\u0142owieka.<\/p>\n\n\n\n

Interpretacj\u0119 tak\u0105 rozwija francuski filozof Marc Cr\u00e9pon. Wyja\u015bnia w wywiadzie dla dziennika \u201eLib\u00e9ration\u201d, \u017ce podejmuj\u0105c walk\u0119 z agresorem, Ukrai\u0144cy przeciwstawili si\u0119 k\u0142amstwu, strachowi i uleg\u0142o\u015bci. Broni\u0105 wolno\u015bci i republiki nie dlatego, \u017ce wezwa\u0142 ich do tego charyzmatyczny w\u00f3dz, tylko z wewn\u0119trznego przekonania. Cr\u00e9pon przekonuje, \u017ce Ukrai\u0144cy i Ukrainki uciele\u015bniaj\u0105 warto\u015bci o\u015bwiecenia \u2013 najwa\u017cniejsza z nich to uznanie dla nadrz\u0119dno\u015bci rozumu krytycznego, z kt\u00f3rego wynika niezgoda na dyktat ze strony jakiejkolwiek w\u0142adzy lub zewn\u0119trznej si\u0142y. T\u0119 umiej\u0119tno\u015b\u0107 i gotowo\u015b\u0107 krytyki ukrai\u0144skie spo\u0142ecze\u0144stwo demonstrowa\u0142o podczas kolejnych Majdan\u00f3w i w ramach aktywno\u015bci samoorganizuj\u0105cego si\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa obywatelskiego.<\/p>\n\n\n\n

Ukrai\u0144ska wojna obronna wie\u0144czy proces kszta\u0142towania si\u0119 nowoczesnego narodu politycznego w Ukrainie, domyka si\u0119 ewolucja ukrai\u0144skiego nacjonalizmu, przybieraj\u0105c obywatelski, liberalny kszta\u0142t. Czy \u00f3w nar\u00f3d b\u0119dzie w stanie zbudowa\u0107 po wojnie system polityczny i pa\u0144stwo zdolne do wyra\u017cania interes\u00f3w pluralistycznego spo\u0142ecze\u0144stwa? Gor\u0105ca debata na ten temat trwa w Ukrainie niemal od pocz\u0105tku agresji. Mimo wojny i wojennej konsolidacji spo\u0142ecze\u0144stwa Ukrai\u0144cy nie zrezygnowali z otwartej debaty na poziomie lokalnym i krajowym. Ju\u017c w marcu rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 szeroka dyskusja o powojennej odbudowie i warto\u015bciach, jakie maj\u0105 fundowa\u0107 przysz\u0142\u0105 republik\u0119. Efektem tej debaty opr\u00f3cz licznych publikacji prasowych s\u0105 opracowania systemowe i monografie. Na pocz\u0105tku lipca podczas konferencji w szwajcarskim Lugano ukrai\u0144ski rz\u0105d przedstawi\u0142 kompleksowy projekt programu odbudowy. Podczas tej samej konferencji komplementarny program przedstawi\u0142y organizacje spo\u0142ecze\u0144stwa obywatelskiego. \u201eUkrai\u0144skie podstawy\u201d to z kolei tytu\u0142 zbioru esej\u00f3w o przysz\u0142ej Ukrainie napisanych przez 124 autor\u00f3w aktywnie uczestnicz\u0105cych w debacie publicznej i intelektualnej.<\/p>\n\n\n\n

Dmitrij Bykow, rosyjski poeta i publicysta niezale\u017cnej (zamkni\u0119tej przez wojenn\u0105 cenzur\u0119) \u201eNowoj Gazety\u201d, stwierdzi\u0142 kilka dni po rozpocz\u0119ciu rosyjskiej agresji, \u017ce w tej wojnie o przysz\u0142o\u015b\u0107 Rosja przegra\u0142a, dobieg\u0142 ko\u0144ca okres przyw\u00f3dztwa Moskwy w \u015bwiecie s\u0142owia\u0144skim, nadszed\u0142 czas przyw\u00f3dztwa Kijowa i Ukrainy. Ukraina pokaza\u0142a poprzez skuteczny op\u00f3r, co ma znaczenie w XXI w. \u2013 spo\u0142ecze\u0144stwo zdolne do samoorganizacji, humanizm i ludzie gotowi do ko\u0144ca walczy\u0107 w obronie godno\u015bci. To tak\u017ce nowe rozumienie politycznego przewodzenia, kt\u00f3re uciele\u015bnia Wo\u0142odymyr Ze\u0142enski. Nie jest twardzielem, jakiego odgrywa Putin, tylko tricksterem zachowuj\u0105cym dystans do siebie i rozumiej\u0105cym, \u017ce wolni ludzie nie pod\u0105\u017c\u0105 za rozkazami, tylko b\u0119dzie ich motywowa\u0107 przyk\u0142ad. Ze\u0142enski uosabia zdaniem Bykowa to, co najlepsze w Ukrai\u0144cach \u2013 pokaza\u0142, \u017ce klown mo\u017ce by\u0107 bohaterem, a Ukraina to kraj zmotywowanych ludzi gotowych do walki, kt\u00f3rzy nie ust\u0105pi\u0105. Ostrzega wszak \u017cyczliwie Ukrai\u0144c\u00f3w, by nie pope\u0142nili tego samego b\u0142\u0119du, kt\u00f3ry zgubi\u0142 Rosjan, i nie wpadli w samouwielbienie. Samouwielbienie jest bowiem pierwszym krokiem do samob\u00f3jstwa.<\/p>\n\n\n\n

S\u0142owa Bykowa wywo\u0142a\u0142y gor\u0105ce reakcje w Ukrainie. Na Rosjanina zamiast podzi\u0119kowa\u0144 za wyrazy uznania i pochwa\u0142y posypa\u0142y si\u0119 gromy. Historyk Jaros\u0142aw Hrycak stwierdzi\u0142 wprost, \u017ce Ukrai\u0144com nie w g\u0142owie konkurowanie z Rosj\u0105 o przyw\u00f3dztwo w s\u0142owia\u0144skim \u015bwiecie, nie maj\u0105 zamiaru zast\u0105pi\u0107 ruskiego miru ukrai\u0144skim. Ukrai\u0144cy chc\u0105 by\u0107 zwyk\u0142ym spo\u0142ecze\u0144stwem europejskim, bez samouwielbienia i innych zb\u0119dnych eksces\u00f3w. Wolnym, demokratycznym, pluralistycznym, otwartym, o dynamicznej to\u017csamo\u015bci i z\u0142o\u017conej, zr\u00f3\u017cnicowanej kulturze wsp\u00f3\u0142tworzonej przez wszystkie ludy i etnosy zamieszkuj\u0105ce kraj.<\/p>\n\n\n\n

Moment uniwersalny<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Relacjonuj\u0105c debat\u0119 publiczn\u0105 w tak dramatycznym czasie, jakim jest brutalna wojenna agresja, nale\u017cy oczywi\u015bcie uwzgl\u0119dni\u0107 szczeg\u00f3lne emocje dominuj\u0105ce w spo\u0142ecze\u0144stwie. Dobrze ilustruj\u0105 je prowadzone systematycznie w czasie wojny badania opinii spo\u0142ecznej. Wojna przyspieszy\u0142a konsolidacj\u0119 ukrai\u0144skiego spo\u0142ecze\u0144stwa. Zmniejszaj\u0105 si\u0119 r\u00f3\u017cnice w pogl\u0105dach i postawach mieszka\u0144c\u00f3w r\u00f3\u017cnych region\u00f3w. Trwa desowietyzacja pami\u0119ci historycznej i krzepnie przekonanie, \u017ce Ukraina to pa\u0144stwo europejskie i jego miejsce jest w zjednoczonej Europie.<\/p>\n\n\n\n

W debacie nie brakuje jednak te\u017c g\u0142os\u00f3w pe\u0142nych troski o przysz\u0142o\u015b\u0107, podejmuj\u0105cych kwesti\u0119 ryzyka autorytaryzmu w kraju, kt\u00f3ry b\u0119dzie musia\u0142 stale mierzy\u0107 si\u0119 z zagro\u017ceniem ze strony wrogiego s\u0105siada. Do jakiego stopnia zmilitaryzowana z konieczno\u015bci demokracja utrzyma liberalny i otwarty charakter? Na ile ochron\u0105 przed zagro\u017ceniem monopolizacji w\u0142adzy b\u0119dzie ustr\u00f3j oparty na decentralizacji i autonomiczne, pluralistyczne i zdolne do samoorganizacji spo\u0142ecze\u0144stwo obywatelskie?<\/p>\n\n\n\n

Odpowied\u017a zale\u017cy nie tylko od samych Ukrai\u0144c\u00f3w. Do tego, by wywalczy\u0107 pok\u00f3j zgodny z aspiracjami i odbudowa\u0107 kraj, niezb\u0119dne jest zaanga\u017cowanie Zachodu. Nie chodzi wszak\u017ce jedynie o pomoc polegaj\u0105c\u0105 na dostawach uzbrojenia, wsparciu finansowym i politycznym, a w przysz\u0142o\u015bci na w\u0142\u0105czeniu si\u0119 w odbudow\u0119. To wszystko niezmiernie wa\u017cne, wa\u017cniejsza jest jednak w\u0142a\u015bciwa ocena \u201emomentu ukrai\u0144skiego\u201d. O tej stawce pisa\u0142em na d\u0142ugo przed rozpocz\u0119ciem rosyjskiej inwazji. W 2016 r. analizowa\u0142em Rewolucj\u0119 Godno\u015bci i jej konsekwencji, pytaj\u0105c, na ile by\u0142a etapem historii lokalnej, a na ile wydarzeniem o znaczeniu uniwersalnym. Pisa\u0142em w\u00f3wczas:<\/p>\n\n\n\n

\u201eRewolucyjny zryw 2013 r. przyspieszy\u0142 i zintensyfikowa\u0142 ukrai\u0144sk\u0105 histori\u0119, p\u00f3\u017aniejsza agresja ze strony Rosji W\u0142adimira Putina t\u0119 intensywno\u015b\u0107 utrzyma\u0142a, z jednej strony przeszkadzaj\u0105c Ukrai\u0144com uporz\u0105dkowa\u0107 swoje chore pa\u0144stwo, z drugiej strony jednak dostarczaj\u0105c energii dla procesu transformacji i konsolidacji spo\u0142ecznej. W okresie, kt\u00f3ry up\u0142yn\u0105\u0142 od 2013 r., przyspieszy\u0142a te\u017c historia \u015bwiatowa \u2013 zdumiewaj\u0105ce zjawiska spo\u0142eczne i polityczne, wybuchaj\u0105ce w krajach globalnego centrum<\/em>, w stabilnych, zdawa\u0142oby si\u0119, demokracjach: kariera Donalda Trumpa w Stanach Zjednoczonych, brexit, narastanie fali prawicowych populizm\u00f3w zmuszaj\u0105 do spojrzenia na Rewolucj\u0119 Godno\u015bci \u015bwie\u017cym okiem. Czy trwaj\u0105ce na Ukrainie procesy to tylko wyraz godnej podziwu, lecz egzotycznej i lokalnej walki emancypacyjnej gdzie\u015b na peryferiach wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata? Czy te\u017c mo\u017ce Ukraina jest teatrem, w kt\u00f3rym rozgrywa si\u0119 historia uniwersalna, a ukrai\u0144skie poszukiwania nowej formy zbiorowej podmiotowo\u015bci i to\u017csamo\u015bci maj\u0105 znaczenie nie tylko dla samych Ukrai\u0144c\u00f3w, lecz mog\u0105 by\u0107 tak\u017ce inspiracj\u0105 dla pogr\u0105\u017caj\u0105cych si\u0119 w kryzysie kraj\u00f3w Zachodu?<\/p>\n\n\n\n

Jak przekonywa\u0142 Hegel, sowa Minerwy wylatuje o zmierzchu, nie spos\u00f3b odpowiedzie\u0107 na to pytanie, nim ten etap historii dobiegnie ko\u0144ca. Obserwacja wydarze\u0144 w Kijowie na prze\u0142omie 2013 i 2014 r. pozwala jednak postawi\u0107 tez\u0119, \u017ce o strukturze i dynamice proces\u00f3w sk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 na Rewolucj\u0119 Godno\u015bci decydowa\u0142y komponenty o uniwersalnym charakterze. Nowa forma zindywidualizowanej podmiotowo\u015bci, ukszta\u0142towanej w tyglu ponowoczesnych przemian i rozpadu struktur starego nowoczesnego spo\u0142ecze\u0144stwa przez historyczne okoliczno\u015bci, zmuszona zosta\u0142a do przyspieszonego poszukiwania nowych form \u017cycia zbiorowego i zbiorowej to\u017csamo\u015bci. Euromajdan sta\u0142 si\u0119 tyglem, w kt\u00f3rym zacz\u0119\u0142a ona nabiera\u0107 oryginalnych kszta\u0142t\u00f3w Nowego Spo\u0142ecze\u0144stwa o strukturze otwartej, zindywidualizowanej wielo\u015bci, tworz\u0105cego si\u0119 w \u015bwiadomym odrzuceniu dw\u00f3ch najwi\u0119kszych pu\u0142apek epoki nowoczesnej: totalitaryzmu i integralnego nacjonalizmu. To niezwyk\u0142a pr\u00f3ba w czasach, gdy kolejne spo\u0142ecze\u0144stwa podejmuj\u0105 wysi\u0142ek odpowiedzi na kryzys tera\u017aniejszo\u015bci, zamykaj\u0105c si\u0119 i uruchamiaj\u0105c skrypty ksenofobii nierzadko podszytej rasizmem”.<\/p>\n\n\n\n

Europa jako warto\u015b\u0107<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Stawka pyta\u0144 z 2016 r. wzros\u0142a po 24 lutego. Skuteczno\u015b\u0107 ukrai\u0144skiego oporu potwierdzi\u0142a, \u017ce model spo\u0142eczno-polityczny budowany po Rewolucji Godno\u015bci sprawdzi\u0142 si\u0119 w czasie najtrudniejszego testu, jaki mo\u017cna sobie wyobrazi\u0107. Oczywi\u015bcie, proces budowy tego modelu daleki by\u0142 od doskona\u0142o\u015bci, wszak wyb\u00f3r Wo\u0142odymyra Ze\u0142enskiego na prezydenta w 2019 r. g\u0142osami 73 proc. wyborc\u00f3w by\u0142 powszechnym wotum nieufno\u015bci wobec systemu i establishmentu politycznego. Ze\u0142enski przekona\u0142 do siebie populistycznymi has\u0142ami szybkiej naprawy pa\u0144stwa, zmniejszenia administracji i rozprawy ze skorumpowanymi elitami. Ukrai\u0144cy nie wybrali jednak \u201esilnego cz\u0142owieka\u201d, a trickstera, do kt\u00f3rego zreszt\u0105 szybko stracili zaufanie. Wojna zmieni\u0142a wszystko. Nie tylko w Ukrainie.<\/p>\n\n\n\n

Ukrai\u0144cy przypomnieli, \u017ce Europa to nie tylko merkantylna przestrze\u0144 dobrobytu. To przestrze\u0144 warto\u015bci opartych do dorobku o\u015bwiecenia i pracy krytycznego rozumu: wolno\u015bci, autonomii, pluralizmu, praw cz\u0142owieka, liberalnej demokracji, kt\u00f3re nie s\u0105 dane raz na zawsze, lecz ich realizacja mo\u017ce wymaga\u0107 i warta jest najwi\u0119kszych ofiar. Ukrai\u0144cy ofiary te ponosz\u0105 z pe\u0142n\u0105 determinacj\u0105, nie trac\u0105c nadziei, \u017ce prowadz\u0105 one do lepszej przysz\u0142o\u015bci. Dla Ukrainy i Europy. Czy Europa zrozumie ten komunikat i Ukraina nie do\u015bwiadczy podobnej tragedii, co w swoim czasie Europa \u015arodkowa? Czy europejskie elity pozb\u0119d\u0105 si\u0119 uczucia samouwielbienia, kt\u00f3re w sytuacji g\u0142\u0119bokiego kryzysu prowadzi\u0107 mo\u017ce do samob\u00f3jstwa? Czy odzyskamy przekonanie, \u017ce Europa jest warto\u015bci\u0105, wype\u0142niaj\u0105c puste miejsce po dawnej kulturze b\u0119d\u0105cej \u017ar\u00f3d\u0142em europejskiej to\u017csamo\u015bci now\u0105 kultur\u0105 czerpi\u0105c\u0105 z dorobku o\u015bwiecenia i jednocze\u015bnie woln\u0105 od europejskiego prowincjonalizmu?<\/p>\n\n\n\n

Odpowiedzi na te pytania wymagaj\u0105 odwagi wyobra\u017ani i politycznej \u015bmia\u0142o\u015bci. Viktor Orb\u00e1n podsuwa propozycj\u0119 alternatywy, kt\u00f3ra wywo\u0142uje gor\u0105cy rezonans w kr\u0119gach zachodniej prawicy i szerokich warstwach elektoratu. Fenomenowi prawicowego populizmu i jego politycznej konsolidacji w takich projektach jak w\u0119gierski chrze\u015bcija\u0144ski nacjonalizm po\u015bwi\u0119cono wiele analiz. Nie miejsce tu na ich prezentacj\u0119. Wa\u017cniejsza jest odpowied\u017a na zasadnicze pytanie: na ile ruchy te s\u0105 zjawiskiem zasadniczo nowym, a na ile s\u0105 niejako \u201enaturalne\u201d i pojawiaj\u0105 si\u0119 na okre\u015blonym etapie cyklu historycznego poprzedzaj\u0105cego zmian\u0119\u00a0paradygmatu spo\u0142eczno-technologiczno-gospodarczego.<\/p>\n\n\n\n

Pytanie o populizm<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Carlota Perez, ekonomistka i badaczka rewolucji gospodarczo-technologicznych, pokazuje w swych pracach, \u017ce kolejne prze\u0142omy w rozwoju kapitalizmu inicjowane pojawieniem si\u0119 nowych, radykalnych technologii by\u0142y strukturalnie podobne. Zmiana technologiczna wywo\u0142uje przemiany \u015brodowiska gospodarczego, mniej efektywne przedsi\u0119biorstwa upadaj\u0105, powstaj\u0105 nowe, jedni ludzie trac\u0105\u00a0prac\u0119, inni j\u0105 zdobywaj\u0105 w nowych zawodach, obietnica zysk\u00f3w zach\u0119ca do spekulacji finansowych. W takiej sytuacji szybko rosn\u0105 niewyobra\u017calne fortuny i jednocze\u015bnie rzesze ludzi b\u0119d\u0105cych ofiarami transformacji ubo\u017ceje, rosn\u0105 wi\u0119c nier\u00f3wno\u015bci i rozwarstwienie spo\u0142eczno-ekonomiczne. To idealne podglebie dla populist\u00f3w obiecuj\u0105cych napraw\u0119 niesprawiedliwego systemu. I rzeczywi\u015bcie w wyniku dostosowa\u0144 instytucjonalnych, innowacji spo\u0142eczno-politycznych, krzepni\u0119cia gospodarki w nowym modelu technologicznym dochodzi\u0142o do wypracowania nowej umowy spo\u0142ecznej niweluj\u0105cej strukturalne warunki dla gniewu i polityki populistycznej.<\/p>\n\n\n\n

Perez przekonuje, \u017ce wsp\u00f3\u0142czesny renesans populizmu tak\u017ce jest skorelowany z cyklem technologiczno-gospodarczym, kt\u00f3ry wchodzi w faz\u0119 kszta\u0142towania si\u0119 nowego paradygmatu i nowego re\u017cimu kapitalistycznej akumulacji. To otwiera szans\u0119 na rekonstrukcj\u0119 sfery spo\u0142eczno-politycznej. Czy po raz kolejny szans\u0119 t\u0119 uda si\u0119 wykorzysta\u0107? Mo\u017cliwo\u015b\u0107 nie oznacza pewno\u015bci, strukturalne podobie\u0144stwa nie dowodz\u0105 obowi\u0105zywania historycznego determinizmu. Poza tym nie brakuje opracowa\u0144 analitycznych pokazuj\u0105cych, \u017ce obecny kryzys r\u00f3\u017cni si\u0119 od poprzednich pod zasadniczym wzgl\u0119dem \u2013 ludzko\u015b\u0107 zbli\u017ca si\u0119 do granic wzrostu, przed czym uprzedzali p\u00f3\u0142 wieku temu autorzy s\u0142ynnego raportu Klubu rzymskiego. Najwa\u017cniejsze symptomy tego wyczerpania to narastaj\u0105cy kryzys ekologiczny z katastrof\u0105\u00a0klimatyczn\u0105 i przyspieszaj\u0105c\u0105 utrat\u0105 bior\u00f3\u017cnorodno\u015bci jako najbardziej niepokoj\u0105cymi zjawiskami oraz kryzys energetyczny. No\u015bniki energii, kt\u00f3re zapewni\u0142y podstawy cywilizacji \u2013 ropa naftowa, gaz, w\u0119giel – s\u0105 coraz trudniej dost\u0119pne, a ich wykorzystanie prowadzi do pog\u0142\u0119bienia kryzysu ekologicznego.<\/p>\n\n\n\n

Lekcja materializmu kulturowego<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Postulowana jako odpowied\u017a transformacja energetyczna w kierunku niskoemisyjnych \u017ar\u00f3de\u0142 energii i dekarbonizacja cywilizacji jest w takiej sytuacji niezb\u0119dna, nie zapewnia jednak rozwi\u0105zania g\u0142\u00f3wnego problemu \u2013 nie uniewa\u017cnia tezy o osi\u0105gni\u0119ciu granic wzrostu. Najwa\u017cniejsz\u0105 jego strukturaln\u0105 przyczyn\u0105, przekonuj\u0105 ekonomi\u015bci biofizyczni, b\u0119dzie wyczerpanie mo\u017cliwo\u015bci zapewnienia strumienia energii w ilo\u015bci i jako\u015bci niezb\u0119dnej dla utrzymania cywilizacyjnej infrastruktury i systemu spo\u0142eczno-gospodarczego na poziomie zaawansowania i z\u0142o\u017cono\u015bci potrzebnym, by zaspokoi\u0107 podstawowe potrzeby rosn\u0105cej liczby ludno\u015bci. Innymi s\u0142owy, w perspektywie najbli\u017cszych dekad nie mo\u017cna wykluczy\u0107 nie tylko trwa\u0142ej stagnacji gospodarczej, ale tak\u017ce dekompozycji cywilizacji. Niezale\u017cnie od prawdopodobie\u0144stwa realizacji tych scenariuszy ich analiza prowadzi do ustale\u0144 materializmu kulturowego. To nurt refleksji nad kultur\u0105 i cywilizacj\u0105 zainicjowany przez Leslie A. White’a i rozwijany przez takich my\u015blicieli jak Marvin Harris, Ian Morris czy Richard Heinberg. Zwracaj\u0105 oni uwag\u0119, \u017ce systemy warto\u015bci i podtrzymuj\u0105ca je kultura, a w dalszej konsekwencji \u0142ad spo\u0142eczny i instytucjonalny, zwi\u0105zane s\u0105 bezpo\u015brednio ze sposobami oraz efektywno\u015bci\u0105 pozyskiwania i przetwarzania energii.<\/p>\n\n\n\n

Ustalenia materializmu kulturowego prowadz\u0105 do zaskakuj\u0105cej kwestii, przynajmniej dla zwolennik\u00f3w liberalnego \u0142adu spo\u0142eczno-politycznego. Okazuje si\u0119 bowiem, \u017ce stawka obecnego kryzysu jest znacznie wy\u017csza ni\u017c tylko eliminacja populizmu i ekskluzywnego, ksenofobicznego nacjonalizmu. Czas zmierzy\u0107 si\u0119 z pytaniem, czy w sytuacji trwa\u0142ego kryzysu energetycznego i granic wzrostu utrzymanie liberalnego \u0142adu jest w og\u00f3le mo\u017cliwe.<\/p>\n\n\n\n

To w\u0142a\u015bnie pytanie okre\u015bla rzeczywist\u0105 stawk\u0119 wojny w Ukrainie. Ukrai\u0144cy i Ukrainki walcz\u0105 przeciwko rosyjskiej agresji, wierz\u0105c, \u017ce pozytywna odpowied\u017a jest mo\u017cliwa. Wi\u0119cej, dowiedli, \u017ce mo\u017cliwa jest ewolucja systemu spo\u0142eczno-politycznego w stron\u0119 liberalnej demokracji, wolno\u015bci i pluralizmu w warunkach permanentnego praktycznie kryzysu gospodarczego. Ponadto pokazali, \u017ce tak zbudowany system jest \u017ar\u00f3d\u0142em odporno\u015bci pa\u0144stwa i spo\u0142ecze\u0144stwa w sytuacji najwi\u0119kszego nawet stresu. Od zrozumienia tego do\u015bwiadczenia zale\u017cy przysz\u0142o\u015b\u0107 nie tylko Ukrainy.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wyniki wybor\u00f3w we W\u0142oszech i w Szwecji wywo\u0142a\u0142y fal\u0119 komentarzy o ponownym wzmo\u017ceniu prawicowego populizmu. Na pocz\u0105tku wrze\u015bnia, jeszcze przed tymi wyborami rozmawiali\u015bmy o nacjonalizmie i populizmie w litewskiej Nidzie podczas V. Nida Forum. Poni\u017cej tekst mojego wyst\u0105pienia „Mi\u0119dzy nacjonalizmem chrze\u015bcija\u0144skim a obywatelskim. Lekcje wojny w Ukrainie. <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":6100,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[98,21,56,20,258,103,9,294,78,50,165,277,167],"tags":[231,385,248,451,240,195,251],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6099"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6099"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6099\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6105,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6099\/revisions\/6105"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/media\/6100"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6099"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6099"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6099"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}