W \u0141awrze Peczerskiej w Kijowie odby\u0142o si\u0119 nabo\u017ce\u0144stwo w intencji hetmana Iwana Mazepy. W radzieckiej i rosyjskiej historiografii przedstawiany jak zdrajca, s\u0142usznie ob\u0142o\u017cony przez Cerkiew anatem\u0105. Dla Ukrai\u0144c\u00f3w jest symbolem walki z rosyjskim imperializmem i jednym z najwa\u017cniejszych bohater\u00f3w narodowych.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n
Walka o miejsce Iwana Mazepy w historycznej pami\u0119ci nie tylko Ukrai\u0144c\u00f3w doskonale ilustruje relacje mi\u0119dzy Ukrain\u0105 i Rosj\u0105, kt\u00f3re zapocz\u0105tkowa\u0142a formalnie ugoda perejas\u0142awska zawarta w 1654 r. przez hetmana Bohdana Chmielnickiego. Przez rosyjsk\u0105 propagand\u0119 do dzi\u015b nazywana aktem zjednoczenia „bratnich narod\u00f3w”, dla Chmielnickiego i tworz\u0105cego si\u0119 pa\u0144stwa kozackiego by\u0142a zwyk\u0142ym w \u00f3wczesnym czasie oddaniem si\u0119 struktury o ograniczonej suwerenno\u015bci pod protektorat silniejszego podmiotu politycznego.<\/p>\n\n\n\n
Taras Szewczenko nie mia\u0142 nad Chmielnickim lito\u015bci, uznaj\u0105c Perejas\u0142aw za akt bezgranicznej g\u0142upoty, a o samym hetmanie pisa\u0142,\u00a0\u017ce lepiej, gdyby si\u0119 nie urodzi\u0142. W istocie sprawa by\u0142a znacznie bardziej z\u0142o\u017cona, jak ca\u0142e relacje Ukrainy nie tylko z Rosj\u0105 (czy jeszcze wtedy z Carstwem Moskiewskim), Rzeczpospolit\u0105, Imperium Osma\u0144skim. Oksana Zabu\u017cko przekonuje, \u017ce za decyzj\u0105 Chmielnickiego sta\u0142 strategiczny zamys\u0142 \u00f3wczesnych ukrai\u0144skich elit.<\/p>\n\n\n\n
To oni, kijowscy intelektuali\u015bci ze szko\u0142y \u0141awry Kijowsko-Peczerskiej, p\u00f3\u017aniej Akademii Kijowsko-Mohyla\u0144skiej, na prze\u0142omie XVI i XVII wieku zaabsorbowani z jednej strony jezuick\u0105 ekspansj\u0105 z Zachodu (i skrajnie nierozs\u0105dn\u0105 dyskryminacyjn\u0105 polityk\u0105 Rzeczypospolitej wobec prawos\u0142awnych elit!), a z drugiej strony z po\u0142udnia \u2013 agresj\u0105 imperium osma\u0144skiego i potencjalnym zagro\u017ceniem ze strony Chanatu Krymskiego (tu r\u00f3wnie\u017c stan kozacki Ukrainy mia\u0142 swoje interesy: chodzi\u0142o o bezpieczne wyj\u015bcie na Morze Czarne i te same \u0142akome k\u0105ski nadmorskich step\u00f3w, gdzie obecnie rosn\u0105 najsmaczniejsze na \u015bwiecie cherso\u0144skie arbuzy i melitopolskie czere\u015bnie) \u2013 wymy\u015blili \u201eprawos\u0142awne imperium trzech narod\u00f3w\u201d (kt\u00f3re p\u00f3\u017aniej, ju\u017c za Miko\u0142aja I, przeistoczy\u0142o si\u0119 w \u201etr\u00f3jjedyny nar\u00f3d ruski\u201d) jako optymalny dla zabezpieczenia ukrai\u0144skich interes\u00f3w projekt biznesowy. I wybrali Carstwo Moskiewskie do realizacji swojego projektu.<\/p><\/blockquote>\n\n\n\n
Czy rzeczywi\u015bcie decyzje Chmielnickiego wynika\u0142y z tak g\u0142\u0119bokiej refleksji strategicznej, niech rozstrzygaj\u0105 historycy. Faktem jest, \u017ce presja Rzeczpospolitej i kontrreformacji okaza\u0142a si\u0119 impulsem do odpowiedzi ukrai\u0144skich elit prawos\u0142awnych, kt\u00f3re zabra\u0142y si\u0119 za rozw\u00f3j infrastruktury edukacyjnej, ruchu wydawniczego i reformy struktur cerkiewnych. W rezultacie Kij\u00f3w sta\u0142 si\u0119 intelektualnym centrum dla \u015bwiata prawos\u0142awnego.<\/p>\n\n\n\n
Iwan Mazepa do 1708 r., kiedy postawi\u0142 na Szwecj\u0119 i Karola XII, blisko wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z Piotrem I, z jednej strony pomagaj\u0105c mu realizowa\u0107 imperialne plany, z drugiej – korzystaj\u0105c z moskiewskiego protektoratu, realizowa\u0142 projekt rozwoju pa\u0144stwa kozackiego z zamiarem integracji ziem Lewo- i Prawobrze\u017ca. To by\u0142 czas rozkwitu, kt\u00f3rego nie przerwa\u0142a od razu katastrofa pod Po\u0142taw\u0105 w 1709 r. i wcze\u015bniejsze, w 1708 r., zniszczenie przez Rosjan Baturyna (\u00f3wczesnej stolicy Hetmanatu) i wymordowanie ludno\u015bci miasta w zem\u015bcie za „zdrad\u0119” Mazepy.<\/p>\n\n\n\n
Ju\u017c po Po\u0142tawie szeregi tw\u00f3rc\u00f3w imperium zasili\u0142 Teofan Prokopowicz, rektor Akademii Mohyla\u0144skiej. Dosta\u0142 od cara zadanie reformy cerkwi rosyjskiej. Jeszcze d\u0142ugo w XVIII w. jej hierarchia zdominowana by\u0142a przez biskup\u00f3w pochodz\u0105cych z Ukrainy. A sam Prokopowycz skonsolidowa\u0142 koncepcj\u0119 samodzier\u017cawia, ujmuj\u0105c j\u0105 w rygor sp\u00f3jnej filozofii politycznej.<\/p>\n\n\n\n
Rzeczywi\u015bcie wi\u0119c Ukrai\u0144cy budowali imperium rosyjskie, co w kontek\u015bcie XVII i XVIII w. nie by\u0142o niczym niezwyk\u0142ym. Podobnie Szkoci uczestniczyli w tworzeniu imperium brytyjskiego. Tyle tylko, \u017ce rosyjski projekt imperialny mia\u0142 szczeg\u00f3lny charakter, o czym pisze ciekawie Zbigniew Marcin Kowalewski w „Ukrai\u0144skich rewolucjach”. Kowalewski cytuje Siergieja Nikolskiego, filozofa kultury, kt\u00f3ry tak definiuje Rosj\u0119 i Rosjan:<\/p>\n\n\n\n
„Zawsze wiedzieli\u015bmy, \u017ce mieszkamy w kraju, kt\u00f3rego historia to nieprzerwany \u0142a\u0144cuch ekspansji terytorialnych, zabor\u00f3w, aneksji, ich obrony, tymczasowych strat i nowych zdobyczy. My\u015bl o imperium by\u0142a jedn\u0105 z najcenniejszych w naszym baga\u017cu ideowym i to j\u0105 w\u0142a\u015bnie g\u0142osili\u015bmy innym narodom. To ni\u0105 zadziwiali\u015bmy, zachwycali\u015bmy lub przera\u017cali\u015bmy reszt\u0119 \u015bwiata\u201d. Pierwsz\u0105 i najwa\u017cniejsz\u0105 cech\u0105 charakterystyczn\u0105 Imperium Rosyjskiego, wskazuje Nikolski, zawsze by\u0142a \u201emaksymalizacja ekspansji terytorialnej dla realizacji interes\u00f3w gospodarczych i politycznych jako jedna z najwa\u017cniejszych zasad polityki pa\u0144stwowej”.<\/p><\/blockquote>\n\n\n\n
Z tak zdefiniowanego modelu imperialnego i zwi\u0105zanego z nim modelu gospodarczego wynika\u0142a te\u017c konieczno\u015b\u0107 polityki kolonialnej wobec podporz\u0105dkowanych imperium, a wi\u0119c tak\u017ce (a raczej: zw\u0142aszcza) Ukrainy. Sta\u0142a si\u0119 ona nie tylko \u017ar\u00f3d\u0142em zasob\u00f3w intelektualnych, ale tak\u017ce materialnych. Tak by\u0142o do ko\u0144ca carskiej Rosji i nie inaczej dzia\u0142o si\u0119 w czasach Zwi\u0105zku Radzieckiego.<\/p>\n\n\n\n
Odzyskanie niepodleg\u0142o\u015bci w 1991 r. zada\u0142o \u015bmiertelny cios imperium, cho\u0107 agonia ci\u0105gle trwa. Wojna Putina rozpocz\u0119ta w 2014 r. aneksj\u0105 Krymu i interwencj\u0105 w Donbasie, a potem pe\u0142nowymiarowa inwazja nie przynios\u0142y za\u0142o\u017conych w Moskwie efekt\u00f3w. Przeciwnie, Ukraina nieodwracalnie od Rosji si\u0119 oderwa\u0142a. Najlepiej to oderwanie wida\u0107 w kulturze i \u015bwiadomo\u015bci Ukrai\u0144c\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Jeszcze w 2010 r., za prezydentury Wiktora Janukowycza, rada miejska w Kijowie mog\u0142a sobie pozwoli\u0107, pod wp\u0142ywem promoskiewskich struktur cerkiewnych, przemianowa\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 ulicy Iwana Mazepy w Kijowie na ulic\u0119 \u0141awrsk\u0105. Wcze\u015bniej jednak Wiktor Juszczenko rozpocz\u0105\u0142 batali\u0119 o pami\u0119\u0107 historyczn\u0105, przywracaj\u0105c do \u015bwiadomo\u015bci Mazep\u0119 – jednym z gest\u00f3w by\u0142o w\u0142a\u015bnie nazwanie jednej z kijowskich ulic imieniem wielkiego hetmana w 2007 r. Budowa pomnika Mazepy w Po\u0142tawie spotka\u0142a si\u0119 na pocz\u0105tku drugiej dekady XXI w. z oporem w\u0142adz miejskich.<\/p>\n\n\n\n
Iwan Mazepa, jeszcze kilkana\u015bcie lat temu posta\u0107 dla wielu Ukrai\u0144c\u00f3w kontrowersyjna, dzi\u015b jest obok Bohdana Chmielnickiego uznawany za jednego z najwa\u017cniejszych bohater\u00f3w narodowych. Jednocze\u015bnie przestaj\u0105 mie\u0107 znaczenie wsp\u00f3lne imperialne symbole. 9 maja nie jest ju\u017c dla Ukrai\u0144c\u00f3w dniem zwyci\u0119stwa nad faszyzmem, tego dnia wol\u0105 \u015bwi\u0119towa\u0107 europejskie zjednoczenie.<\/p>\n\n\n\n
Trwa przyspieszony proces dekolonizacji ukrai\u0144skiej \u015bwiadomo\u015bci i to\u017csamo\u015bci, kt\u00f3ry jednak nie jest efektem ostatnich lat, tylko puent\u0105 skomplikowanych relacji mi\u0119dzy Ukrain\u0105 i Rosj\u0105. Nabo\u017ce\u0144stwo w intencji Iwana Mazepy w \u0141awrze Peczerskiej, kt\u00f3ra jeszcze do niedawna by\u0142a symbolem rosyjskiego wp\u0142ywu w ukrai\u0144skiej przestrzeni duchowej, to wi\u0119cej ni\u017c symbol.<\/p>\n\n\n\n