Kozacy i kozaczyzna to filar ukrai\u0144skiej to\u017csamo\u015bci narodowej, co potwierdza hymn Ukrainy. Ile w tym przekonaniu historycznej prawdy, a ile mistyfikacji podj\u0119tej, by opowie\u015bci o kochaj\u0105cych wolno\u015b\u0107 Kozakach nada\u0107 moc narodotw\u00f3rczego mitu?<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n
Kilka lat po zako\u0144czeniu wojen napoleo\u0144skich w Imperium Rosyjskim kr\u0105\u017cy\u0107 zacz\u0105\u0142 tajemniczy manuskrypt zatytu\u0142owany „\u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0456\u044f \u0420\u0443\u0441\u043e\u0432\u044a, \u0438\u043b\u0438 \u041c\u0430\u043b\u043e\u0439 \u0420\u043e\u0441\u0441\u0456\u0438” („Historia Rus\u00f3w, czyli ma\u0142ej Rosji”). Cieszy\u0142 si\u0119 wielk\u0105 popularno\u015bci\u0105 w\u015br\u00f3d ukrai\u0144skich elit zawiedzionych niewdzi\u0119czno\u015bci\u0105 Petersburga, kt\u00f3ry zamiast spe\u0142ni\u0107 obietnice, jakie zach\u0119ci\u0142y oddzia\u0142y kozackie do udzia\u0142u w walce z Napoleonem, przyst\u0105pi\u0142 do ostatecznej likwidacji ukrai\u0144skiej odr\u0119bno\u015bci w ramach Imperium.<\/p>\n\n\n\n
Nie wiadomo, kto napisa\u0142 „Histori\u0119 Rus\u00f3w”, \u015bledztwo podj\u0105\u0142 znakomity historyk Serhii Plokhy zafascynowany losem manuskryptu. Dzie\u0142o to bowiem zyska\u0142o niezwyk\u0142ej mocy – jest opowie\u015bci\u0105 o Kozakach jako narodu odr\u0119bnego od ludu zamieszkuj\u0105cego Rosj\u0119, narodu z\u0142o\u017conego z ludzi bezgranicznie kochaj\u0105cych wolno\u015bci i kt\u00f3rzy z w\u0142asnej woli zawarli przymierze z Rosjanami, bo \u0142\u0105czy\u0142a ich wsp\u00f3lna wiara.<\/p>\n\n\n\n
Ta opowie\u015b\u0107 mia\u0142a legitymizowa\u0107 roszczenia ukrai\u0144skich elit wywodz\u0105cych si\u0119 z wcze\u015bniejszych elit kozackich sprawuj\u0105cych w\u0142adz\u0119 w Hetma\u0144szczy\u017anie, Siczy Zaporoskiej, Ukrainie S\u0142obodzkiej do traktowania jako lojalnych poddanych imperium, kt\u00f3rym jednak nale\u017cy si\u0119 autonomia i uznanie ich odr\u0119bno\u015bci. Taki przekaz mo\u017cna by\u0142o czyta\u0107 na r\u00f3\u017cne sposoby.<\/p>\n\n\n\n
Jak pokazuje Plokhy, Aleksander Puszkin odczytywa\u0142 „Histori\u0119 Rus\u00f3w” jako opowie\u015b\u0107 o imperialnym patriotyzmie \u0142\u0105cz\u0105cym Rosjan i Ma\u0142orosjan, Kondratij Rylejew zainspirowa\u0142 si\u0119 „Histori\u0105”, wsp\u00f3\u0142tworz\u0105c ruch Dekabryst\u00f3w, Myko\u0142a Hohol, zanim sta\u0142 si\u0119 Niko\u0142ajem Gogolem, inspirowa\u0142 si\u0119 „Histori\u0105”, pisz\u0105c „Tarasa Bulb\u0119”. Taras Szewczenko odczyta\u0142 dzie\u0142o po swojemu, tworz\u0105c w spos\u00f3b pe\u0142ny i doskona\u0142y mitologi\u0119 nowoczesnego narodu ukrai\u0144skiego opart\u0105 na fundamencie mitu kozackiego.<\/p>\n\n\n\n
Plokhy pokazuje, \u017ce w tej pierwotnej mistyfikacji nie by\u0142o nic niezwyk\u0142ego, podobnie narodotw\u00f3rcz\u0105\u00a0mitologi\u0119 tworzyli Czesi i Szkoci. Zdumiewa natomiast si\u0142a kozackiego mitu i „Historii Rus\u00f3w”, kt\u00f3ra okaza\u0142a si\u0119 najbardziej wywrotow\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0105 w dziejach Imperium Rosyjskiego, a potem Zwi\u0105zku Radzieckiego. To ona inspirowa\u0142a tw\u00f3rc\u00f3w Ukrai\u0144skiej Republiki Ludowej w latach 1917-21 i to ona nap\u0119dza\u0142a tw\u00f3rc\u00f3w ukrai\u0144skiej niepodleg\u0142o\u015bci przywr\u00f3conej w 1991 r., co przypiecz\u0119towa\u0142o los imperium.<\/p>\n\n\n\n
Plokhy wyniki swoich poszukiwa\u0144 opisa\u0142 w fascynuj\u0105cej ksi\u0105\u017cce „The Cossack Myth. History and Nationhood in the Age of Empires”. Tam w\u0142a\u015bnie pisze, jak\u0105 rol\u0119 odegra\u0142a „Historia” w walce o ukrai\u0144sk\u0105 niepodleg\u0142o\u015b\u0107:<\/p>\n\n\n\n
When in 1991 Ukraine reappeared on the political map of Europe, the new state was led to independence by activists deeply inspired by the History of the Rus\u2032. Ivan Drach, the leader of Rukh, the largest pro-independence Ukrainian movement of the late 1980s and early 1990s, took it upon himself to translate the History into modern Ukrainian in the months leading up to independence. The Ukrainian referendum of December 1, 1991, put an end to the Russian Empire in its modern, Soviet incarnation. Few historical works contributed more to this global transformation than the History of the Rus\u2032. <\/p><\/blockquote>\n\n\n\n
Lektura ksi\u0105\u017cki Plokhego u\u015bwiadamia, jak w sumie ma\u0142o wiemy o tak bliskich nam s\u0105siadach. My\u015bl\u0105c o Ukrainie, pos\u0142ugujemy si\u0119 w\u0142asn\u0105, sarmack\u0105 mitologi\u0105 i obrazami z Sienkiewicza. Nawet je\u015bli czytamy polskie opracowania historyczne, to najcz\u0119\u015bciej nie jeste\u015bmy w stanie dotrze\u0107 do niuans\u00f3w historii w tak wielkiej mierze wsp\u00f3lnej, a przecie\u017c tak odr\u0119bnej.<\/p>\n\n\n\n
Ju\u017c cho\u0107by \u015bwiadomo\u015b\u0107 powstania, czy raczej rewolucji spo\u0142eczno-narodowej Bohdana Chmielnickiego zapocz\u0105tkowanej w 1648 r. By\u0142a ona, jak pisze ciekawie Jaros\u0142aw Hrycak w „Globalnej historii Ukrainy” (czekamy na przek\u0142ad), jednym z wyraz\u00f3w kryzysu XVII w., elementem w przemianie \u0142adu geopolitycznego. Kryzys \u00f3w wykorzysta\u0142 Chmielnicki i kozacko-ukrai\u0144skie elity.<\/p>\n\n\n\n
O ile wojna z Kozakami oznacza\u0142a dla Rzeczpospolitej pocz\u0105tek upadku, o tyle dla Kozaczyzny i przysz\u0142ej Ukrainy sta\u0142a si\u0119 momentem definiuj\u0105cym przysz\u0142\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 narodowo-kulturowo-pa\u0144stwow\u0105. Pa\u0144stwo kozackie nie by\u0142o pe\u0142nym pa\u0144stwem, bo takich w XVII w. zbyt wielu nie by\u0142o. Ale by\u0142o pa\u0144stwem, kt\u00f3re pod imperialnym protektoratem Moskwy, a p\u00f3\u017aniej Petersburga (skoro z Warszaw\u0105 dogada\u0107 si\u0119 sz\u0142o), potrafi\u0142o rozwija\u0107 si\u0119 bardziej lub mniej autonomicznie a\u017c do schy\u0142ku XVIII w., kiedy w 1764 r. z\u0142o\u017cy\u0142 bu\u0142aw\u0119 ostatni hetman, Kyry\u0142o Rozumowski, a w 1775 zosta\u0142a zlikwidowana Sicz Zaporoska.<\/p>\n\n\n\n
Okres hetmanatu Iwana Mazepy na prze\u0142omie XVII i XVIII w. to czas rozkwitu kulturalnego. Akademia Mohyla\u0144ska kszta\u0142ci\u0142a w\u00f3wczas 2 tys. student\u00f3w, Baturyn – siedziba hetmana – liczy\u0142 blisko 20 tys. mieszka\u0144c\u00f3w, zasi\u0119g powszechnego wykszta\u0142cenia by\u0142 wy\u017cszy ni\u017c w \u00f3wczesnej Rosji i Rzeczypospolitej. Sam Mazepa by\u0142 postaci\u0105 niezwyk\u0142\u0105, pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 biegle licznymi j\u0119zykami, s\u0142yn\u0105\u0142 z talentu politycznego i dyplomatycznego. Jak pisze historyczka Natalia Jakowenko, to wtedy okrzep\u0142 fundament ukrai\u0144skiej to\u017csamo\u015bci oparty na oryginalnej kulturze – jej wyrazem sta\u0142 si\u0119 ukrai\u0144ski\/kozacki barok i jednoznaczny kulturowy zwrot na Zach\u00f3d.<\/p>\n\n\n\n
Ustr\u00f3j pa\u0144stwa kozackiego by\u0142 syntez\u0105 rozwi\u0105za\u0144 odwo\u0142uj\u0105cych si\u0119 do ustroju Rzeczypospolitej opartego na z\u0142otej wolno\u015bci szlacheckiej, jednak bardziej egalitarnego, bo uwzgl\u0119dniaj\u0105cego (do pewnego momentu) g\u0142os nie tylko kozackiej czerni, ale tak\u017ce wolnych ch\u0142op\u00f3w mog\u0105cych cieszy\u0107 si\u0119 w\u0142asno\u015bci\u0105 swoich gospodarstw (do czasu, gdy nie zostali w ramach procesu refeudalizacji wepchni\u0119ci w system pa\u0144szczyzny – tu Mazepa by\u0142 jednym z g\u0142\u00f3wnych interesariuszy tego procesu, staj\u0105c si\u0119 najwi\u0119kszym w\u0142a\u015bcicielem ziemskim w Hetma\u0144szczy\u017anie).<\/p>\n\n\n\n
Mazepa, Chmielnicki i Kozacy dzia\u0142ali na wyobra\u017ani\u0119 daleko poza granicami Ukrainy – o Mazepie pisa\u0142 Voltaire, inspiruj\u0105c Byrona i Wiktora Hugo, o Chmielnickim pisa\u0142 z kolei Prosper Merim\u00e9e. O historii wojen kozackich i Kozak\u00f3w powsta\u0142o w XVII, XVIII i XIX w. we Francji kilka ksi\u0105\u017cek. O „szkole ukrai\u0144skiej” w literaturze polskiej, o S\u0142owackim tak nasi\u0105kni\u0119tym ukrai\u0144skim idiomem, \u017ce Dmytro Paw\u0142yczko nazywa\u0142 go ukrai\u0144skim patriot\u0105, wspomina\u0107 nawet nie trzeba.<\/p>\n\n\n\n
Kozaczyzn\u0105 nasi\u0105kni\u0119ta jest ukrai\u0144ska kultura popularna, by wspomnie\u0107 film Borysa Iwczenki „Propa\u0142a hramota” z 1972 r., arcydzie\u0142o, kt\u00f3re przele\u017ca\u0142o si\u0119 na p\u00f3\u0142ce do 1983, bo zbytnio promowa\u0142 ukrai\u0144ski nacjonalizm. I znakomity film „Mamaj” O\u0142esia Sanina pokazuj\u0105cy niezwyk\u0142e zwi\u0105zki kultury Kozak\u00f3w z kultur\u0105 Tatar\u00f3w. I nie brakuje popularnych produkcji opieraj\u0105cych mit kozacki na opozycji na micie wrogiej Kozakom pa\u0144skiej Rzeczypospolitej (np. „Kozaky jdut'” czy „Doroha na Sicz”).<\/p>\n\n\n\n