![\"\"](\"\/wp-content\/uploads\/2023\/07\/Zrzut-ekranu-2023-07-20-o-12.57.32-1024x640.jpg\")
Po drodze prze\u017cyli\u015bmy pandemi\u0119, rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 pe\u0142noskalowa inwazja Rosji na Ukrain\u0119, emisje gaz\u00f3w cieplarnianych rosn\u0105, ludzko\u015b\u0107\u00a0przekroczy\u0142a sze\u015b\u0107 z dziewi\u0119ciu ekologicznych granic planetarnych wyznaczonych przez zesp\u00f3\u0142 Johana R\u00f6ckstroma. Nier\u00f3wno\u015bci w wymiarze globalnym zacz\u0119\u0142y rosn\u0105\u0107, na co wp\u0142yw mia\u0142a pandemia i wywo\u0142any przez ni\u0105\u00a0kryzys gospodarczy.<\/p>\n\n\n\n
Sp\u00f3r optymist\u00f3w z pesymistami<\/h2>\n\n\n\n
Po gor\u0105czce wywo\u0142anej og\u0142oszeniem w listopadzie ubieg\u0142ego roku ChatGPT przez OpenAI na nowo rozgorza\u0142a dyskusja mi\u0119dzy pesymistami i optymistami. Pierwsi zastanawiaj\u0105\u00a0si\u0119, co najpierw zmiecie cywilizacj\u0119 cz\u0142owieka z ziemi: sztuczna inteligencja czy katastrofa klimatyczna? Drudzy przekonuj\u0105, \u017ce to w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki sztucznej inteligencji unikniemy katastrofy, bo dzi\u0119ki niej znajdziemy potrzebne rozwi\u0105zania i cudowne technologie.<\/p>\n\n\n\n
Entuzjazm optymist\u00f3w kusi, bo opiera si\u0119 na kilku przes\u0142ankach. Jedn\u0105 sformu\u0142owa\u0142 ekonomista Julian Simon, odpowiadaj\u0105c na opracowanie „Granice wzrostu” Klubu rzymskiego. Przekonywa\u0142, \u017ce zasoby rozwojowe nie maj\u0105 ograniczonego charakteru, bo o dost\u0119pie do nich decyduje zas\u00f3b ostateczny – ludzka kreatywno\u015b\u0107\u00a0i innowacyjno\u015b\u0107, a te z zasady s\u0105 nieograniczone. Epoka kamienia sko\u0144czy\u0142a si\u0119 nie dlatego, \u017ce zabrak\u0142o kamieni, tylko dlatego, \u017ce wynaleziono lepsze technologie.<\/p>\n\n\n\n
Entuzjazm solaryzmu<\/h2>\n\n\n\n
Tak b\u0119dzie i teraz, to tylko kwestia bod\u017ac\u00f3w cenowych, kt\u00f3re spowoduj\u0105, \u017ce wzro\u015bnie intensywno\u015b\u0107 prac nad nowymi rozwi\u0105zaniami, kt\u00f3re zast\u0105pi\u0105 stare – mniej efektywne i szkodliwe. Najwi\u0119ksi optymi\u015bci, nazwa\u0107 ich mo\u017cna solarystami, przekonuj\u0105, \u017ce w ko\u0144cu moc ludzkiej kreatywno\u015bci, by\u0107 mo\u017ce wspomagana przez AI, doprowadzi do pe\u0142nego wykorzystania innego wielkiego, praktycznie nieograniczonego zasobu – energii p\u0142yn\u0105cej ze S\u0142o\u0144ca.<\/p>\n\n\n\n
Ujarzmiaj\u0105c j\u0105 lepiej ni\u017c teraz dzi\u0119ki topornym ci\u0105gle panelom PV, turbinom wiatrowym etc., uzyskamy dost\u0119p do pe\u0142nej kontroli nad si\u0142ami entropii gro\u017c\u0105cymi rozk\u0142adem cywilizacji. Miar\u0105 tej kontroli b\u0119dzie zdolno\u015b\u0107\u00a0do wytwarzania niezb\u0119dnych zasob\u00f3w atom po atomie dzi\u0119ki in\u017cynierii materia\u0142owej przysz\u0142o\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Hm, ciekawe fantazje i w sumie nic w nich nowego. Jak jednak zwraca uwag\u0119 Vaclav Smil, znakomity historyk techniki ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem system\u00f3w energetycznych, nie jest sztuk\u0105 wymy\u015bli\u0107 cudowne rozwi\u0105zanie. Sztuk\u0105 jest wdro\u017cy\u0107 je w \u017cycie w skali adekwatnej do problemu. Wi\u0119c w skali globalnej. Wtedy dopiero inwencja staje innowacj\u0105. Piek\u0142o jest wybrukowane niewdro\u017conymi inwencjami.<\/p>\n\n\n\n
Op\u00f3r entropii<\/h2>\n\n\n\n
I tu zaczynaj\u0105 si\u0119 schody. Wszystkie dotychczasowe prze\u0142omy technologiczne w obszarze wytwarzania energii wymaga\u0142y dekad, zanim sta\u0142y si\u0119 podstaw\u0105 nowej cywilizacyjnej infrastruktury. I nie eliminowa\u0142y przy tym wcze\u015bniejszych sposob\u00f3w wytwarzania energii. Dzi\u015b, mimo wdra\u017cania odnawialnych \u017ar\u00f3de\u0142 energii od dekad, ci\u0105gle podstaw\u0105 energetyki s\u0105 paliwa kopalne i ci\u0105gle nie zrezygnowali\u015bmy z drewna jako paliwa. Tylko nazywamy je eufemistycznie biomas\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Podsumowuj\u0105c wi\u0119c w\u0105tek optymistyczny – nie mo\u017cna wykluczy\u0107 technologicznego cudu, problem w tym, \u017ce je\u015bli nast\u0105pi, to jego efekt\u00f3w mo\u017cemy nie doczeka\u0107. Bo wcze\u015bniej mo\u017ce zrealizowa\u0107 si\u0119 scenariusz prezentowany przez pesymist\u00f3w. A raczej ich scenariusz ju\u017c si\u0119 realizuje, skoro beztrosko hasamy poza granicami wyporno\u015bci systemu ziemskiego, od lat nadmiernie eksploatuj\u0105c jego zasoby.<\/p>\n\n\n\n
Apokalipsa ju\u017c trwa<\/h2>\n\n\n\n
Destrukcji pokrywy lodowej nie da si\u0119\u00a0ju\u017c zatrzyma\u0107, poziom ocean\u00f3w b\u0119dzie rosn\u0105\u0107 przez najbli\u017csze stulecia, pytanie, czy nie przekroczyli\u015bmy ju\u017c punktu prze\u0142omu w takich systemach ekologicznych jak Amazonia? Najnowsze publikacje podpowiadaj\u0105, \u017ce coraz bardziej wyobra\u017calny staje si\u0119\u00a0\u015bwiat bez las\u00f3w Amazonii w perspektywie jednego pokolenia.<\/p>\n\n\n\n
Jedyna szansa to globalna zmiana spo\u0142eczna – punkt prze\u0142omu polegaj\u0105cy na masowym dostrze\u017ceniu i uznaniu powagi zagro\u017cenia oraz adekwatnym do tego uznania dzia\u0142aniu. Wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce zapowiedzi\u0105 takiego prze\u0142omu, przynajmniej w wymiarze regionalnym, by\u0142y wybory do Parlamentu Europejskiego w 2019 r. Wtedy to, m.in. pod wp\u0142ywem ruchu klimatycznego Grety Thunberg zainicjowanego latem 2018 r., do europarlamentu wp\u0142yn\u0119\u0142a zielona fala (cho\u0107 jeszcze w styczniu 2019 obawiano si\u0119 sukcesu skrajnej prawicy).<\/p>\n\n\n\n
Wtedy te\u017c proces przyspieszy\u0142, nowa Komisja Europejska postawi\u0142a na zielon\u0105\u00a0transformacj\u0119, przyjmuj\u0105c Europejski Zielony \u0141ad i kolejne jego uszczeg\u00f3\u0142owienia. Akcja wywo\u0142a\u0142a jednak reakcj\u0119, o czym przypomnia\u0142a debata o Restore Nature Law (rozporz\u0105dzeniu w\u00a0sprawie odbudowy zasob\u00f3w przyrodniczych) – wi\u0119cej w „Polityce<\/a><\/strong>„<\/strong><\/a>.<\/p>\n\n\n\n Skala zmian proponowanych przez KE rzeczywi\u015bcie osza\u0142amia, cho\u0107 i tak nie odpowiada w pe\u0142ni zaleceniom naukowc\u00f3w i oczekiwaniom aktywist\u00f3w zajmuj\u0105cych si\u0119 ekologi\u0105. Nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce dzia\u0142ania Brukseli wywo\u0142uj\u0105 op\u00f3r i kontrdzia\u0142ania. Ca\u0142a sprawa przypomina, \u017ce rozwi\u0105zanie problem\u00f3w o skali pa\u0144stwa, zwi\u0105zku pa\u0144stw czy \u015bwiata zale\u017ce\u0107 b\u0119dzie nie od technologii, tylko od polityki.<\/p>\n\n\n\n To znaczy nowe technologie, \u0142ad instytucjonalny i modele biznesowe b\u0119d\u0105 warunkiem koniecznym zmian potrzebnych, by unikn\u0105\u0107 katastrofy. Uruchomienie tych zasob\u00f3w zale\u017ce\u0107 jednak b\u0119dzie od woli politycznej i podj\u0119tych na poziomie politycznym decyzji. R\u00f3wnie wi\u0119c wa\u017cne jak rozumienie proces\u00f3w biegn\u0105cych w ekosystemie ziemskim jest zrozumienie proces\u00f3w spo\u0142ecznych i politycznych we wsp\u00f3\u0142czesnym \u015bwiecie.<\/p>\n\n\n\n Szcz\u0119\u015bliwie dysponujemy coraz lepsz\u0105 wiedz\u0105 pozwalaj\u0105c\u0105 zrozumie\u0107, jak dzia\u0142a \u00f3w ekosystem ziemski, jak dzia\u0142a gospodarka i jak jest uwik\u0142ana we wsp\u00f3\u0142czesny kapitalizm. Id\u0105c dalej, coraz lepiej rozumiemy wsp\u00f3\u0142czesn\u0105\u00a0ekonomi\u0119 polityczn\u0105 i spos\u00f3b funkcjonowania spo\u0142ecze\u0144stw. Co wa\u017cniejsze, wykorzysta\u0107 mo\u017cna zasoby wiedzy uniwersalnej, kodyfikowanej w ramach instytucjonalnego obiegi wiedzy. I coraz lepiej dost\u0119pne s\u0105 zasoby wiedzy lokalnej.<\/p>\n\n\n\n Uniwersalizm nowoczesnej nauki mo\u017cna \u0142\u0105czy\u0107 z pluriwersalizmem propozycji p\u0142yn\u0105cych z lokalnych system\u00f3w wiedzy powsta\u0142ej w ramach innych ni\u017c euroatlantycka tradycji metafizycznych, system\u00f3w filozoficznych i kulturowych. Ta wiedza by\u0142a wykorzystywana m.in. do wytwarzania lek\u00f3w, tylko \u017ce ta relacja mia\u0142a charakter asymetrycznego biopiractwa, polega\u0142a na zaw\u0142aszczaniu wiedzy spo\u0142eczno\u015bci rdzennych przez koncerny farmaceutyczne.<\/p>\n\n\n\n Bardziej symetryczne relacje i wielostronne transfery (cho\u0107by z rozwijan\u0105 od lat w Indiach koncepcj\u0105 jugaad innovation<\/em>) wiedzy daj\u0105 szans\u0119 na szybkie upowszechnienie propozycji hybrydowych, \u0142\u0105cz\u0105cych najnowsze technologie z lokalnymi tradycjami. Tu przyk\u0142adem adopcja technologii mobilnych w Afryce i ich tw\u00f3rczy rozw\u00f3j, kt\u00f3remu sprzyja animistyczna tradycja.<\/p>\n\n\n\n Niemniej wa\u017cna jest demokratyzacja dost\u0119pu do zasob\u00f3w wiedzy uniwersalnej dzi\u0119ki rozwojowi modelu Open Access sprz\u0119\u017conego z Wikipedi\u0105 oraz upowszechnieniem edukacji na ca\u0142ym \u015bwiecie. To u\u0142atwia korzystanie z wiedzy w krajach Globalnego Po\u0142udnia, niemog\u0105cych sobie pozwoli\u0107 na dost\u0119p do p\u0142atnych publikacji. I u\u0142atwia rozw\u00f3j modeli Citizen Science oraz Open Source Intelligence, dzi\u0119ki kt\u00f3rym \u0142amane s\u0105 dotychczasowe monopole wiedzy i informacji.<\/p>\n\n\n\n Pula dost\u0119pnej wiedzy rozszerza si\u0119 wi\u0119c na skutek otwarcia na wiedz\u0119 lokaln\u0105, demokratyzacji dost\u0119pu do wiedzy uniwersalnej i utrzymuj\u0105cej si\u0119 ci\u0105gle wyk\u0142adniczej dynamiki ilo\u015bciowego wzrostu zasob\u00f3w wiedzy. Ilo\u015b\u0107 wiedzy naukowej podwaja si\u0119 co 12 lat, o czym pisz\u0105 Albert-L\u00e1szl\u00f3 Barab\u00e1si i Dashun Wang w „Science of Science” z 2021 r.<\/p>\n\n\n\n Niestety, problem w tym, \u017ce zatka\u0142 si\u0119 mechanizm wytwarzania prze\u0142omowych innowacji. Ilo\u015b\u0107 nie przek\u0142ada si\u0119 w jako\u015b\u0107, co powoduje, \u017ce mimo wzrostu nak\u0142ad\u00f3w na nauk\u0119, badania i rozw\u00f3j efektywno\u015b\u0107 tych nak\u0142ad\u00f3w mierzona wzrostem produktywno\u015bci w gospodarce maleje. C\u00f3\u017c, brakuje po prostu prze\u0142omu instytucjonalnego, kt\u00f3ry zwi\u0119kszy\u0142by efektywno\u015b\u0107 alokacji zasob\u00f3w na innowacje.<\/p>\n\n\n\n Prze\u0142om taki wymaga\u0142by g\u0142\u0119bokiej reformy systemu spo\u0142eczno-gospodarczego, kt\u00f3ry ci\u0105gle nazywany jest kapitalizmem. Jak mia\u0142by wygl\u0105da\u0107 nowy \u0142ad? Pojawiaj\u0105 si\u0119 r\u00f3\u017cne propozycje pokazuj\u0105ce, jak pogodzi\u0107 zarz\u0105dzanie gospodarcze z faktem istnienia granic systemu ziemskiego oraz struktur\u0105 potrzeb ludzkich. Jedn\u0105 z ciekawszych sformu\u0142owa\u0142a Kate Raworth w „Ekonomii obwarzanka”. <\/p>\n\n\n\n Warto si\u0119gn\u0105\u0107 te\u017c po „Obwarzanek po polsku”, ksi\u0105\u017ck\u0119 powsta\u0142\u0105 w wyniku seminari\u00f3w omawiaj\u0105cych tezy Raworth w polskim kontek\u015bcie. Oczywi\u015bcie, to niejedyne ciekawe i wa\u017cne opracowania dotycz\u0105ce zmian systemowych. Nie brakuje te\u017c analiz socjologiczno-politologicznych podejmuj\u0105cych kwesti\u0119 zmiany spo\u0142ecznej.<\/p>\n\n\n\n Wspomniany Albert-L\u00e1szl\u00f3 Barab\u00e1si, Damon Centola, Nicholas Christakis, Erika Chenoveth i Manuel Castells pokazuj\u0105, jakie s\u0105 warunki uzyskania wp\u0142ywu spo\u0142ecznego i efektu spo\u0142ecznej perkolacji, czyli zmiany o charakterze makro polegaj\u0105cej na akceptacji nowych norm spo\u0142ecznych i kulturowych umo\u017cliwiaj\u0105cych legitymizacj\u0119 nowego \u0142adu instytucjonalnego.<\/p>\n\n\n\n Pytanie, jak skorzysta\u0107 z tej wiedzy, by rzeczywi\u015bcie dokona\u0107 zmiany? Na to prostej recepty nie ma, gdyby by\u0142a, nie nad\u0105\u017cyliby\u015bmy za rewolucjami. Znajomo\u015b\u0107 warunk\u00f3w koniecznych dla zmiany nie oznacza wiedzy o tym, jak zmian\u0119 przeprowadzi\u0107. To ju\u017c domena polityki, \u0142\u0105czy wiedz\u0119 ze sztuk\u0105.<\/p>\n\n\n\n Podsumowuj\u0105c tegoroczne ekscentryczne seminarium, wyszli\u015bmy z przekonaniem, \u017ce najlepsza jest strategia aktywnej nadziei. Rozwi\u0105za\u0144 polegaj\u0105cych na radosnym optymizmie wyklucza\u0107 nie nale\u017cy, ale nie nale\u017cy te\u017c wierzy\u0107, \u017ce pojawi\u0105 si\u0119 automatycznie, moc\u0105 konieczno\u015bci dziejowej, i w ten spos\u00f3b zmieni\u0105 \u015bwiat na lepsze.<\/p>\n\n\n\n Ale te\u017c nie ma co ulega\u0107 pokusie apokalipsy, kt\u00f3ra podobnie jak nadmierna wiara w automatyzm post\u0119pu technicznego mo\u017ce prowadzi\u0107 do rezygnacji z dzia\u0142ania. Nawet jednak realistyczne scenariusze pokazuj\u0105ce mo\u017cliwo\u015b\u0107 katastrofy nie m\u00f3wi\u0105 o jej pewno\u015bci, to w\u0142a\u015bnie brak dzia\u0142ania mo\u017ce t\u0119 pewno\u015b\u0107 zwi\u0119kszy\u0107. Z kolei dzia\u0142anie polegaj\u0105ce na wykorzystaniu najlepszych dost\u0119pnych zasob\u00f3w wiedzy i spo\u0142ecznej energii daje szans\u0119 na wypracowanie \u015bcie\u017cki zmniejszaj\u0105cej ryzyko prawdziwej apokalipsy.<\/p>\n\n\n\n B\u0119d\u0119 jeszcze wraca\u0142 do rozm\u00f3w na G\u00f3rach Literatury, w oddzielnym wpisie przedstawi\u0119 propozycje lektur, do kt\u00f3rych si\u0119 odwo\u0142ywa\u0142em podczas trzech dni intensywnej pracy z fantastycznymi uczestniczkami i uczestnikami, z kt\u00f3rych wielu wzi\u0119\u0142o udzia\u0142 ju\u017c po raz pi\u0105ty.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Apokalipsa kusi, bo niesie ostateczne rozwi\u0105zanie dla wszystkich problem\u00f3w. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich stworzyli\u015bmy sami, co nie najlepiej \u015bwiadczy o ludzkim gatunku. To jednak oznacza, \u017ce powinni\u015bmy m\u00f3c sobie jako\u015b z nimi poradzi\u0107. O tym rozmawiali\u015bmy w Nowej Rudzie podczas Festiwalu G\u00f3ry Literatury.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":6324,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1,141,98,45,338,187,415,46,197,114,286,56,182,29,257,6,124,308,294,566,44,268],"tags":[347,376,577,529,247,342],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6322"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6322"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6322\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6327,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6322\/revisions\/6327"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/media\/6324"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6322"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6322"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6322"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}Spo\u0142eczny punkt prze\u0142omu<\/h2>\n\n\n\n
Uniwersalizm i pluriwersalizm<\/h2>\n\n\n\n
Deficyt instytucji<\/h2>\n\n\n\n
Technologia zmiany spo\u0142ecznej<\/h2>\n\n\n\n
Aktywna nadzieja<\/h2>\n\n\n\n