Podobno w czasie wojny cichn\u0105 muzy. Stwierdzenie to nie jest na pewno prawdziwe w przypadku Ukrainy.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n
Dobrym pretekstem, by przyjrze\u0107 si\u0119 ukrai\u0144skiej sztuce w kontek\u015bcie obecnej wojny, jak i szerzej, w perspektywie historycznej, si\u0119gaj\u0105cej pocz\u0105tku XX w., jest wystawa „Kalejdoskop historii. Ukrai\u0144ska sztuka 1910-2013″<\/a><\/strong> w drezde\u0144skiej galerii Albertinum. W tytule chodzi o liczb\u0119\u00a0mnog\u0105 historii, ich wielo\u015b\u0107, niejednoznaczno\u015b\u0107\u00a0i z\u0142o\u017cono\u015b\u0107. Historia ka\u017cdego narodu jest z\u0142o\u017cona, jak jednak podkre\u015bla Jaros\u0142aw Hrycak (o nim wi\u0119cej w poprzednim wpisie), z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 dziej\u00f3w ukrai\u0144skich jest szczeg\u00f3lna.<\/p>\n\n\n\n Jeden z aspekt\u00f3w tej z\u0142o\u017cono\u015bci to napi\u0119cie mi\u0119dzy trwaniem ukrai\u0144skiego ludu i nieustannym zmaganiem ukrai\u0144skiego narodu o istnienie (znowu: to rozr\u00f3\u017cnienie wyja\u015bnia\u0142em w poprzednim wpisie). Kultura, a zw\u0142aszcza sztuka jest jednym z wa\u017cniejszych wyraz\u00f3w tego istnienia. Zw\u0142aszcza w czasach, gdy nie mo\u017cna odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do instytucji w\u0142asnego pa\u0144stwa w roli no\u015bnika i obro\u0144cy narodowej idei, podmiotowo\u015bci i to\u017csamo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n W takiej sytuacj\u0119\u00a0rol\u0119 t\u0119 przejmuje kultura ze sztuk\u0105 jako aktywn\u0105\u00a0form\u0105 dialogu z rzeczywisto\u015bci\u0105, najcz\u0119\u015bciej wrog\u0105. Polakom nie trzeba tego t\u0142umaczy\u0107, wszak w czasie zabor\u00f3w uczynili\u015bmy z kultury ochronny kokon. Ukrai\u0144cy czynili tak samo, jednak w warunkach imperium rosyjskiego, a p\u00f3\u017aniej radzieckiego podmiotowa, ukrai\u0144ska ekspresja artystyczna by\u0142a najcz\u0119\u015bciej brutalnie represjonowana.<\/p>\n\n\n\n Do\u015b\u0107\u00a0przypomnie\u0107, \u017ce 4 wrze\u015bnia min\u0119\u0142a rocznica \u015bmierci Wasyla Stusa, najwybitniejszego ukrai\u0144skiego poety drugiej po\u0142owy XX w. Nie doczeka\u0142 wolno\u015bci i zmar\u0142 w 1985 r., odsiaduj\u0105c w \u0142agrze wyrok za „ukrai\u0144ski nacjonalizm”, czyli tw\u00f3rczo\u015b\u0107 po ukrai\u0144sku i anga\u017cowanie si\u0119 w ruch dysydencki. Nie s\u0105 znane dok\u0142adne okoliczno\u015bci jego \u015bmierci, trudno jednak si\u0119 spodziewa\u0107, \u017ce osadzenie w karcerze sprzyja\u0142o zdrowiu. Pierwszy protest, w kt\u00f3rym Stus uczestniczy\u0142, mia\u0142 miejsce 20 lat wcze\u015bniej, 4 wrze\u015bnia 1965 r., podczas premiery arcydzie\u0142a Serhija Parad\u017canowa „Cienie zapomnianych przodk\u00f3w”.<\/p>\n\n\n\n W 1937 r. ukrai\u0144scy arty\u015bci – pisarze, ludzie sztuk wizualnych, ludzie teatru – byli mordowani setkami. M\u00f3wi si\u0119 o nich cz\u0119sto, za Jerzym Giedroyciem, \u017ce tworzyli rozstrzelane odrodzenie<\/em>. Bo rzeczywi\u015bcie dekad\u0119 wcze\u015bniej w radzieckiej Ukrainie trwa\u0142y niezwyk\u0142e lata 20., czas o\u017cywienia kulturalnego i artystycznego we wszystkich praktycznie dziedzinach. Jak to by\u0142o mo\u017cliwe, ju\u017c pisa\u0142em. Takich okres\u00f3w by\u0142o jednak w Ukrainie niewiele.<\/p>\n\n\n\n Sytuacja zmieni\u0142a si\u0119 po 1991 r., kiedy Ukraina odzyska\u0142a niepodleg\u0142o\u015b\u0107 i zaczyna\u0142a opowiada\u0107 sama sobie i \u015bwiatu, kim jest. Kultura i sztuka sta\u0142y si\u0119 polem dialogu, sporu, walki r\u00f3\u017cnych to\u017csamo\u015bci i definiowana, kim jest wsp\u00f3\u0142czesny ukrai\u0144ski nar\u00f3d. O procesie narodowej konsolidacji pisa\u0142em przy okazji Dnia Niepodleg\u0142o\u015bci. Wa\u017cnymi jego elementami by\u0142y rewolucje, pomara\u0144czowa i godno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n To by\u0142 tak\u017ce czas aktywnego w\u0142\u0105czania si\u0119 sztuki i artyst\u00f3w, anga\u017cuj\u0105cych si\u0119 zar\u00f3wno w roli aktywist\u00f3w, jak i poprzez dost\u0119pne sobie media ekspresji. Sztuka by\u0142a wszechobecna na Euromajdanie, dzia\u0142a\u0142a „sotnia artystyczna” – arty\u015bci dokumentowali wydarzenia, dbali o estetyk\u0119 Majdanu i rewolucyjnych komunikat\u00f3w, walczyli.<\/p>\n\n\n\n Po rewolucji, gdy od aneksji Krymu w marcu 2014 r. rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 rosyjska agresja na Ukrain\u0119, arty\u015bci w\u0142\u0105czyli si\u0119 do walki. Niekt\u00f3rzy wst\u0105pili do oddzia\u0142\u00f3w ochotniczych, inni zacz\u0119li organizowa\u0107 pomoc, inni opowiada\u0107 o tym, co si\u0119 dzieje. Powie\u015b\u0107 „Internat” Serhija \u017badana to arcydzie\u0142o literatury tego czasu. Niejedyne jednak wa\u017cne dzie\u0142o – wojna sta\u0142a si\u0119 wszechobecna jako temat, problem, wyzwanie.<\/p>\n\n\n\n Po 24 lutego 2022 r. sytuacja jeszcze bardziej si\u0119 zintensyfikowa\u0142a. P\u0119k\u0142y ostatnie wi\u0119zi, kt\u00f3re podtrzymywali tw\u00f3rcy ukrai\u0144scy ze \u015brodowiskami rosyjskimi. Skoro Rosjanie nie byli w stanie przyj\u0105\u0107 do wiadomo\u015bci, \u017ce Ukrai\u0144cy s\u0105 odr\u0119bnym narodem z odr\u0119bn\u0105\u00a0kultur\u0105, to tylko zerwanie by\u0142o adekwatn\u0105 odpowiedzi\u0105 na nieuznanie i zaw\u0142aszczenie.<\/p>\n\n\n\n Szcz\u0119\u015bliwie tym razem \u015bwiat dostrzeg\u0142, \u017ce mityczna „wielka kultura rosyjska” by\u0142a kultur\u0105 tworzon\u0105 przez narody imperium. Udzia\u0142 Ukrai\u0144c\u00f3w by\u0142 niewsp\u00f3\u0142miernie wielki – ukrai\u0144ska awangarda lat 1910-30, wrzucana do jednego worka z rosyjsk\u0105, dzi\u015b jest dostrzegana jako odr\u0119bne zjawisko. Podobnie jak kino, literatura, muzyka.<\/p>\n\n\n\n Drezde\u0144ska wystawa dobrze pokazuje t\u0119 odr\u0119bno\u015b\u0107\u00a0i oryginalno\u015b\u0107, jej patronem jest Hryhorij Skoworoda, XVIII-wieczny poeta i filozof, jedna z najwa\u017cniejszych postaci ukrai\u0144skiej kultury, jego dzie\u0142o sta\u0142o si\u0119 „grzybni\u0105” (to za Izdrykiem), na kt\u00f3rej wyros\u0142a p\u00f3\u017aniej nowoczesna ukrai\u0144ska to\u017csamo\u015b\u0107 kulturowa i podmiotowo\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n W Polsce ukrai\u0144skich artyst\u00f3w nie trzeba szczeg\u00f3lnie promowa\u0107, zawsze mogli liczy\u0107 na go\u015bcin\u0119 w naszych galeriach, by wspomnie\u0107 bia\u0142ostocki Arsena\u0142 i lubelski Labirynt. Pisarz Andrij Lubka chwali\u0142 przed laty polsk\u0105 otwarto\u015b\u0107 na tw\u00f3rc\u00f3w z Ukrainy jako wyraz inteligentnej soft power<\/em>, dzi\u0119ki kt\u00f3rej kulturalna elita ukrai\u0144ska jest programowo przyjazna Polsce i dobrze Polsk\u0119 oraz Polki i Polak\u00f3w rozumie. Wystarczy poczyta\u0107 Oksan\u0119 Zabu\u017cko.<\/p>\n\n\n\n