Ukraina oddaje cze\u015b\u0107 ofiarom Ho\u0142odomoru, ludob\u00f3jczego Wielkiego G\u0142odu, kt\u00f3ry 90 lat temu poch\u0142on\u0105\u0142 miliony os\u00f3b. Rosyjska agresja i wojna pokazuj\u0105, \u017ce zamiar ostatecznego rozwi\u0105zania kwestii ukrai\u0144skiej ci\u0105gle tkwi w g\u0142owach w\u0142adc\u00f3w Kremla. Ukrai\u0144ski op\u00f3r, dzi\u015b i w przesz\u0142o\u015bci, dowodzi, \u017ce nawet najwi\u0119ksza przemoc rozwi\u0105zania nie przyniesie.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n
G\u0142\u00f3d lat 30. dotkn\u0105\u0142 nie tylko Ukrain\u0119, ale tak\u017ce Kazachstan, Kuba\u0144, p\u00f3\u0142nocny Kaukaz, Powo\u0142\u017ce. Jak pisze Stanis\u0142aw Kulczycki, wybitny ukrai\u0144ski historyk i znawca ukrai\u0144skich zmaga\u0144 z Moskw\u0105 w czasach Zwi\u0105zku Radzieckiego, w 1932 r. powody g\u0142odu wsz\u0119dzie by\u0142y te same \u2013 przymusowa kolektywizacja i pr\u00f3ba budowy pa\u0144stwa komuny, w kt\u00f3rym relacje towarowo-pieni\u0119\u017cne mia\u0142a zast\u0105pi\u0107 bezpo\u015brednia wymiana produkt\u00f3w mi\u0119dzy wytw\u00f3rcami dzia\u0142aj\u0105cymi w \u201euspo\u0142ecznionym\u201d systemie gospodarczym.<\/p>\n\n\n\n
Sko\u0144czy\u0142o si\u0119 za\u0142amaniem produkcji rolnej, niedoborami \u017cywno\u015bci, kt\u00f3rej nie zapewnia\u0142y miastom przymusowe dostawy ze wsi. Wie\u015b z kolei, zmuszana do oddawania wi\u0119kszej ilo\u015bci produkt\u00f3w, ni\u017c rzeczywi\u015bcie wytworzy\u0142a, pogr\u0105\u017ca\u0142a si\u0119 w g\u0142odzie. Skutki realizacji motywowanej ideologi\u0105 polityki rolnej i gospodarczej zaskoczy\u0142y Kreml. Jednocze\u015bnie podsun\u0119\u0142y Stalinowi szata\u0144ski i\u015bcie pomys\u0142, by wykorzysta\u0107 g\u0142\u00f3d jako narz\u0119dzie walki z ukrai\u0144skim oporem przeciw konsolidacji w\u0142adzy radzieckiej.<\/p>\n\n\n\n
Ukrai\u0144scy ch\u0142opi odpowiadali na dzia\u0142ania Moskwy masowym sprzeciwem, kt\u00f3ry przybiera\u0142 r\u00f3\u017cne formy. Polega\u0142y one na \u201eitalkach\u201d, czyli ograniczaniu produkcji rolnej tylko na w\u0142asne potrzeby, \u201ewo\u0142ynkach\u201d \u2013 pokojowych manifestacjach, g\u0142\u00f3wnie organizowanych przez kobiety zbieraj\u0105ce si\u0119 przed lokalnymi o\u015brodkami w\u0142adzy i protestuj\u0105ce przeciwko rekwizycjom \u017cywno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Za dzia\u0142aniami pokojowymi sz\u0142a przemoc i \u201eakcje terrorystyczne\u201d (zgodnie z terminologi\u0105 organ\u00f3w bezpiecze\u0144stwa) polegaj\u0105ce na zamachach, cz\u0119sto \u015bmiertelnych, na przedstawicieli w\u0142adz radzieckich i zrywach powsta\u0144czych z broni\u0105 w r\u0119ku. GPU odnotowa\u0142o, \u017ce w 1927 dopuszczono si\u0119 w Ukrainie 173 akt\u00f3w terrorystycznych, rok p\u00f3\u017aniej by\u0142o ich ju\u017c 351, a w 1929 – 1437. Rekordowy okaza\u0142 si\u0119 1930, odnotowano ponad 4 tys. masowych wyst\u0105pie\u0144, w kt\u00f3rych uczestniczy\u0142o ponad milion os\u00f3b, ponad 2500 akt\u00f3w terrorystycznych oraz 81 wyst\u0105pie\u0144 zbrojnych. Rozruchy obj\u0119\u0142y 1895 wsi w 41 spo\u015br\u00f3d 44 okr\u0119g\u00f3w kraju.<\/p>\n\n\n\n
Bunty doprowadzi\u0142y do spowolnienia kolektywizacji w 1930 r., ale ju\u017c w 1931 rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 ona z pe\u0142n\u0105 moc\u0105, a intensywno\u015b\u0107 protest\u00f3w zmala\u0142a \u2013 GPU podliczy\u0142o w 1931 r. 319 masowych protest\u00f3w i 1354 akty terrorystyczne. Donoszono tak\u017ce o dzia\u0142aniu 28 \u201eband\u201d, czyli grup powsta\u0144czych. Najg\u0142o\u015bniejsza bodaj by\u0142a grupa Jakyma Riabczenki na Czernihywszczy\u017anie, kt\u00f3ry zebra\u0142 kilkaset os\u00f3b i przez kilka tygodni prowadzi\u0142 dzia\u0142ania zbrojne, ulegaj\u0105c w ko\u0144cu w czerwcu 1931 r. Riabczenko oraz 17 innych powsta\u0144czych dow\u00f3dc\u00f3w zosta\u0142o straconych.<\/p>\n\n\n\n
Wiosn\u0105 1932 r. odnotowano pierwsze ofiary \u015bmiertelne g\u0142odu, w Ukrainie zmar\u0142o wtedy 100 tys. os\u00f3b. Znowu wybuch\u0142y masowe protesty, maj\u0105ce tym razem charakter bunt\u00f3w g\u0142odowych. W ci\u0105gu pierwszych siedmiu miesi\u0119cy 1932 r. GPU odnotowa\u0142o ponad 900 wyst\u0105pie\u0144. Stalin w li\u015bcie do \u0141azara Kaganowicza z sierpnia 1932 r. da\u0142 jasno do zrozumienia, \u017ce boi si\u0119 utraty kontroli nad Ukrain\u0105: \u201eW tej chwili najwa\u017cniejsza jest Ukraina. Sprawy na Ukrainie maj\u0105 si\u0119 naprawd\u0119 \u017ale. (…) Je\u015bli nie podejmiemy teraz zadania naprawy sytuacji na Ukrainie, mo\u017cemy j\u0105 straci\u0107\u201d.<\/p>\n\n\n\n
W listopadzie 1932 r. Biuro Polityczne WKP(b) og\u0142osi\u0142o dokument dodatkowo zaostrzaj\u0105cy represje wobec \u201esabota\u017cyst\u00f3w\u201d nierealizuj\u0105cych wymaganych dostaw \u017cywno\u015bci. De facto<\/em> oznacza\u0142y one pe\u0142n\u0105 rekwizycj\u0119 wszystkich znalezionych w gospodarstwie \u201euchylaj\u0105cym si\u0119\u201d od kontrybucji produkt\u00f3w \u017cywno\u015bciowych. Realizacja tych postanowie\u0144 skazywa\u0142a ofiary na \u015bmier\u0107 g\u0142odow\u0105. Jesieni\u0105 1932 r. w obiegu pojawi\u0142o si\u0119 has\u0142o \u201epostawi\u0107 pod tablic\u0105\u201d oznaczaj\u0105ce radykalne represje wobec ca\u0142ych wsi wskazanych jako wrogie wobec w\u0142adzy radzieckiej. Represje polega\u0142y na rekwizycji \u017cywno\u015bci, izolacji wsi, by uniemo\u017cliwi\u0107 ucieczk\u0119, zakazie handlu. Konsekwencje \u0142atwo sobie wyobrazi\u0107. Stanis\u0142aw Kosior, sekretarz partii komunistycznej w Ukrainie, donosi\u0142, \u017ce w grudniu 1932 \u201epod tablic\u0105\u201d postawiono ok. 400 wsi.<\/p>\n\n\n\n Kulczycki nazwa\u0142 te dzia\u0142ania pr\u00f3b\u0105 generaln\u0105 przed\nHo\u0142odomorem, kiedy \u201epod tablic\u0105\u201d postawiono ca\u0142\u0105 ukrai\u0144sk\u0105 wie\u015b. Sygna\u0142em do\nrozpocz\u0119cia \u201emia\u017cd\u017c\u0105cego uderzenia\u201d i ludob\u00f3jstwa w Ukrainie by\u0142 zdaniem badacza\ntelegram Stalina z 1 stycznia 1933 r. Historyk zastrzega, \u017ce nie istnieje\npojedynczy dokument opisuj\u0105cy cel i metody prowadzenia akcji, mo\u017cna go jednak\nwyprowadzi\u0107 z opublikowanych dokument\u00f3w i praktycznych dzia\u0142a\u0144, kt\u00f3re w\nstyczniu i lutym 1933 r. doprowadzi\u0142y w Ukrainie do zaplanowanej i\nzrealizowanej z konsekwencj\u0105 katastrofy.<\/p>\n\n\n\n O ile jeszcze w 1932 r. pisano o g\u0142odzie, o tyle w 1933 r. g\u0142\u00f3d sta\u0142 si\u0119 s\u0142owem zakazanym. Kto nieopatrznie m\u00f3wi\u0142 lub pisa\u0142 o g\u0142odzie, m\u00f3g\u0142 nawet trafi\u0107 do \u0142agru. Oficjalnym poj\u0119ciem by\u0142y \u201etrudno\u015bci w zaopatrzeniu w produkty \u017cywno\u015bciowe\u201d, m\u00f3wiono tak\u017ce du\u017co o walce z kontrrewolucj\u0105 oraz elementami nacjonalistyczno-bur\u017cuazyjnymi. Ukrain\u0119 poddano pe\u0142nej izolacji informacyjnej \u2013 korespondenci zagraniczni nie mogli tam wje\u017cd\u017ca\u0107.<\/p>\n\n\n\n Mieszka\u0144cy wsi nie mogli opuszcza\u0107 miejsca zamieszkania, wojsko, odzia\u0142y s\u0142u\u017cb bezpiecze\u0144stwa i partyjni aktywi\u015bci kontrolowali drogi, dworce kolejowe i rzeczne, by zawraca\u0107 uciekinier\u00f3w. Grupy rekwizycyjne przeszukiwa\u0142y ka\u017cdy skrawek gospodarstw, odbieraj\u0105c ostatnie ziarna zbo\u017ca i niszcz\u0105c \u017cywno\u015b\u0107 (np. naczynia z kiszonkami), kt\u00f3rej nie da\u0142o si\u0119 zabra\u0107.<\/p>\n\n\n\n Terror g\u0142odem, jak nazwa\u0142 stalinowskie ludob\u00f3jstwo w Ukrainie Robert Conquest, zel\u017ca\u0142 w marcu 1932 r. Zbli\u017ca\u0142a si\u0119 kampania siewna, do kt\u00f3rej potrzeba by\u0142o ludzi. Na Ukrain\u0119 zacz\u0119\u0142y wi\u0119c nap\u0142ywa\u0107 dostawy \u017cywno\u015bci, dystrybuowane jednak z konstytucyjn\u0105 zasad\u0105 \u201ekto nie pracuje, niech nie je\u201d. Na pomoc liczy\u0107 mogli tylko ci, kt\u00f3rzy nadawali si\u0119 do wyj\u015bcia w pole.<\/p>\n\n\n\n Nie spos\u00f3b policzy\u0107 dok\u0142adnie liczby ofiar g\u0142odu 1932 i Ho\u0142odomoru 1933 r. Ukrai\u0144scy demografowie oszacowali na podstawie danych statystycznych, \u017ce bezpo\u015brednio z g\u0142odu zmar\u0142o ok. 3,9 mln os\u00f3b. Do tej liczby nale\u017cy doda\u0107 ok. 600 tys. os\u00f3b, kt\u00f3re si\u0119 nie urodzi\u0142y. Ukraina w przededniu tej katastrofy liczy\u0142a ok. 30 mln mieszka\u0144c\u00f3w. Ho\u0142odomor by\u0142 s\u0142owem zakazanym w Zwi\u0105zku Radzieckim do 1987 r.<\/p>\n\n\n\n Ho\u0142odomor by\u0142 jednym, ale nie jedynym elementem \u201emia\u017cd\u017c\u0105cego uderzenia\u201d, jakie Stalin pr\u00f3bowa\u0142 zada\u0107 Ukrainie. Ludob\u00f3jstwu na ukrai\u0144skiej wsi towarzyszy\u0142y represje wobec elity kulturalnej. Ich ponurym fina\u0142em by\u0142a \u201eegzekucja jubileuszowa\u201d, kiedy w listopadzie 1937 r., w 20. rocznic\u0119 rewolucji, rozstrzelano w \u0142agrze w Sandarmochu ponad 100 pisarzy i intelektualist\u00f3w. O ca\u0142o\u015bciowym charakterze ludob\u00f3jczych dzia\u0142a\u0144 w Ukrainie pisa\u0142 prawnik Rafa\u0142 Lemkin, tw\u00f3rca poj\u0119cia ludob\u00f3jstwa.<\/p>\n\n\n\n Przywracanie pami\u0119ci Wielkiego G\u0142odu sta\u0142o si\u0119 g\u0142\u00f3wnym elementem polityki pami\u0119ci niepodleg\u0142ego pa\u0144stwa ukrai\u0144skiego. Dzia\u0142aniom pa\u0144stwa towarzysz\u0105 inicjatywy oddolne podejmowane w ca\u0142ej Ukrainie przez mieszka\u0144c\u00f3w wsi dotkni\u0119tych Ho\u0142odomorem. W Czornuchach na Po\u0142tawszczy\u017anie, miejscu urodzenia przed 300 laty poety i filozofa Hryhorija Skoworody, powsta\u0142 pomnik, a dyrektor gminnej biblioteki zaanga\u017cowa\u0142 si\u0119 w dokumentowanie i badania historyczne nad Wielkim G\u0142odem w miejscowo\u015bci i okolicach.<\/p>\n\n\n\n Przywracaniu pami\u0119ci towarzyszy dyplomatyczna ofensywa maj\u0105ca na celu uznanie przez inne pa\u0144stwa Ho\u0142odomoru za ludob\u00f3jstwo. Pe\u0142noskalowa agresja Rosji na Ukrain\u0119 24 lutego przyspieszy\u0142a ten proces, w grudniu 2022 r. odpowiedni\u0105 rezolucj\u0119 przyj\u0105\u0142 Parlament Europejski. Na sw\u00f3j szczeg\u00f3lny spos\u00f3b w temacie postanowi\u0142a wypowiedzie\u0107 si\u0119 Rosja, kt\u00f3rej armia w wigili\u0119 oficjalnej rocznicy Wielkiego G\u0142odu (zawsze czwarta sobota listopada) dokona\u0142a zmasowanego nalotu na Kij\u00f3w.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Ukraina oddaje cze\u015b\u0107 ofiarom Ho\u0142odomoru, ludob\u00f3jczego Wielkiego G\u0142odu, kt\u00f3ry 90 lat temu poch\u0142on\u0105\u0142 miliony os\u00f3b. Rosyjska agresja i wojna przeciw Ukrainie pokazuj\u0105, \u017ce zamiar ostatecznego rozwi\u0105zania kwestii ukrai\u0144skiej ci\u0105gle tkwi w g\u0142owach w\u0142adc\u00f3w Kremla. Ukrai\u0144ski op\u00f3r, dzi\u015b i w przesz\u0142o\u015bci pokazuj\u0105, \u017ce nawet najwi\u0119ksza przemoc rozwi\u0105zania nie przyniesie.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":6382,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[21,78],"tags":[437,579,304,580,246,240,251,345],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6381"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6381"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6381\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6385,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6381\/revisions\/6385"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/media\/6382"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6381"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6381"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6381"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}