„Miasto” Waleriana Pidmohylnego to jedna z ciekawszych powie\u015bci ukrai\u0144skich lat 20. ubieg\u0142ego wieku. Czas to by\u0142 niezwyk\u0142y. Niepodleglo\u015bciowe projekty upad\u0142y, bolszewicy skonsolidowali w\u0142adz\u0119 i zacz\u0119li budowa\u0107 stare\/nowe imperium. W chaosie nowego na dekad\u0119 otworzy\u0142a si\u0119 przestrze\u0144, w kt\u00f3rej zakwit\u0142a oryginalna ukrai\u0144ska kultura.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n
Nowo\u015b\u0107 polega\u0142a na tym, \u017ce ukrai\u0144ski zw\u0142aszcza op\u00f3r przeciwko bolszewikom sk\u0142oni\u0142 Lenina do przyj\u0119cia federacyjnego ustroju dla przysz\u0142ego Zwi\u0105zku Radzieckiego (co mu teraz wypomina Putin).
Ukraina jako republika socjalistyczna by\u0142a wi\u0119c formalnie pa\u0144stwem zwi\u0105zkowym, o ograniczonej rzecz jasna, ale jednak formalnej autonomii. Pierwsza dekada tworzenia ZSRR to tak\u017ce inne taktyczne odwroty bolszewik\u00f3w, by wspomnie\u0107 cho\u0107by NEP przywracaj\u0105cy w ograniczonym stopniu rynek po fiasku przyspieszonej budowy pa\u0144stwa-komuny.<\/p>\n\n\n\n
Ukraina ze stolic\u0105 w Charkowie korzysta\u0142a w\u00f3wczas z „korenizacji” – bolszewicy uznali, \u017ce najlepszym sposobem na przyspieszenie legitymizacji w\u0142adzy radzieckiej b\u0119dzie jej oparcie w republikach na miejscowym, narodowym kodzie kulturowym.<\/p>\n\n\n\n
W Ukrainie (i nie tylko) oznacza\u0142o to niezwyk\u0142e o\u017cywienie kulturalne na wszystkich polach kultury i sztuki, od teatru i sztuki wizualne po literatur\u0119 i film. Setki pisarzy, w tym wiele nazwisk wybitnych, jak Myko\u0142a Chwylowy, Walerian Pidmohylny, Myko\u0142a Zerow, Mike Johannsen. Pisali nie tylko m\u0119\u017cczy\u017ani, Jaryna Cymbal, badaczka literatury tamtych czas\u00f3w, przywr\u00f3ci\u0142a autor\u00f3w i autorki „ukrai\u0144skiego dwudziestolecia” w serii wydawniczej „Nasze 20-te”. Proza kobieca i feministyczna, s-f, erotyka, kryminalna, wysokiej pr\u00f3by literatura artystyczna.<\/p>\n\n\n\n
Kolejne tomy trafia\u0142y do ksi\u0119gar\u0144 ju\u017c od lat, nie wywo\u0142uj\u0105c jednak wielkiego zainteresowania. Po rewolucji godno\u015bci w Ukrainie przyspieszy\u0142a dekomunizacja, kt\u00f3rej symbolem sta\u0142 si\u0119 leninopad – znoszenie pomnik\u00f3w Lenina w ca\u0142ej Ukrainie. Dziedzictwo lat 20., zw\u0142aszcza charkowskich, by\u0142 dla wielu czytelnik\u00f3w zbyt dwuznaczny – Chwylowy (i nie tylko) by\u0142 gorliwym komunist\u0105 i jednocze\u015bnie g\u0142osi\u0142 has\u0142a niezale\u017cno\u015bci kulturowej Ukrainy od Moskwy oraz przynale\u017cno\u015bci do Zachodu.<\/p>\n\n\n\n
Pe\u0142noskalowa wojna zmieni\u0142a to nastawienie, bo dekomunizacj\u0119 zast\u0105pi\u0142a dekolonizacja – ostateczne zrywanie wi\u0119zi z imperium i jego dominuj\u0105c\u0105, rosyjsk\u0105 kultur\u0105. W tym przypadku antyimperialni tw\u00f3rcy, nawet je\u015bli byli komunistami, w pierwszej kolejno\u015bci byli Ukrai\u0144cami i tw\u00f3rcami ukrai\u0144skiej kultury. Dekolonizacja przyspieszy\u0142a wi\u0119c recepcj\u0119 „nowej klasyki”, tw\u00f3rczo\u015bci lat 20., kt\u00f3r\u0105 dzi\u015b wydaje ka\u017cde szanuj\u0105ce si\u0119 wydawnictwo, a ka\u017cda ksi\u0119garnia te dzie\u0142a udost\u0119pnia.<\/p>\n\n\n\n
Do tamtych czas\u00f3w nawi\u0105zuj\u0105 wsp\u00f3\u0142cze\u015bni tw\u00f3rcy, jak Serhij \u017badan. Film „Dom S\u0142owo” opowiada o charkowskim aspekcie fenomenu, kt\u00f3ry rozwija\u0142 si\u0119 nie tylko w Charkowie i Kijowie, ale tak\u017ce w mniejszych o\u015brodkach. Niestety, po wspania\u0142ym kulturowo 20-leciu nadesz\u0142y tragiczne lata 30. z Ho\u0142odomorem i eksterminacj\u0105 kulturalnej elity. Chwylowy pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo, Pidmohylny, Zerow i dziesi\u0105tki innych zostali zamordowani. Do historii przesz\u0142o poj\u0119cie „rozstrzelanego odrodzenia” wprowadzone przez Jerzego Giedroycia i Jurija \u0141awrynenk\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Dla mnie spotkanie z Chwylowym jeszcze w latach 80. dzi\u0119ki paryskiej „Kulturze” i esejowi \u0141awrynenki „Literatura sytuacji pogranicznych” by\u0142o odkryciem Ukrainy w innym wymiarze, ni\u017c by\u0142 wtedy dost\u0119pny – albo przez historyczne mity, albo przez kultur\u0119 ludow\u0105, albo przez okruchy literatury wsp\u00f3\u0142czesnej. Chwylowy, a potem inni tw\u00f3rcy dost\u0119pni w genialnej Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego otworzyli okno na niezwyk\u0142y \u015bwiat, kt\u00f3ry moskiewscy komuni\u015bci chcieli zamkn\u0105\u0107 na zawsze w masowym grobie.<\/p>\n\n\n\n
Dzi\u015b szcze\u015bliwie tw\u00f3rczo\u015b\u0107 tamtych czas\u00f3w wraca nie tylko w Ukrainie, mo\u017cna j\u0105 tak\u017ce czyta\u0107 po polsku. Dzi\u0119ki Kolegium Europy Wschodniej w ksi\u0119garniach pojawi\u0142o si\u0119 kolejne t\u0142umaczenie – tym razem wspania\u0142e „Miasto” Pidmohylnego w przek\u0142adzie Marcina Gaczkowskiego. Warto spr\u00f3bowa\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Zapraszam przy okazji do lektury mojego tekstu w „Polityce” (18\/2024)<\/strong><\/a>. Pisz\u0119 o ukrai\u0144skiej kulturze w czasie wojny. I niezmienne zach\u0119cam do s\u0142uchania podkastu „Rozumie\u0107 Ukrain\u0119”<\/strong><\/a>, w kt\u00f3rym rozmawiamy z Agnieszk\u0105 Lichnerowicz o Ukrainie.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" „Miasto” Waleriana Pidmohylnego to jedna z ciekawszych powie\u015bci ukrai\u0144skich lat 20. ubieg\u0142ego wieku. Czas to by\u0142 niezwyk\u0142y. Niepodleglo\u015bciowe projekty upad\u0142y, bolszewicy skonsolidowali w\u0142adz\u0119 i zacz\u0119li budowa\u0107 stare\/nowe imperium. W chaosie nowego na dekad\u0119 otworzy\u0142a si\u0119 przestrze\u0144, w kt\u00f3rej zakwit\u0142a oryginalna ukrai\u0144ska kultura.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":6410,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[56,182,44,82,78],"tags":[348,370,236,240],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6409"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6409"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6409\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6412,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6409\/revisions\/6412"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/media\/6410"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6409"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6409"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/antymatrix\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6409"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}