{"id":1280,"date":"2018-02-01T23:00:49","date_gmt":"2018-02-01T22:00:49","guid":{"rendered":"http:\/\/dietetyczny.blog.polityka.pl\/?p=1280"},"modified":"2018-02-19T08:44:50","modified_gmt":"2018-02-19T07:44:50","slug":"przywitanie-z-gaska-zielona-smaczne-czy-smiertelne","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/dietetyczny\/2018\/02\/01\/przywitanie-z-gaska-zielona-smaczne-czy-smiertelne\/","title":{"rendered":"Przywitanie z g\u0105sk\u0105 (zielon\u0105): smaczne czy \u015bmiertelne?"},"content":{"rendered":"

\"\"Grzyby. Niekt\u00f3re pyszne, inne halucynogenne, jeszcze inne \u015bmiertelnie truj\u0105ce. Czasami budz\u0105 kontrowersje, nawet w \u015bwiecie nauki.
\n
\nTemat grzyb\u00f3w powraca na tym blogu niczym bumerang. A to z trzech przyczyn: zbieramy je, zjadamy, ale r\u00f3wnie\u017c badamy. Je\u017celi tak\u017ce nale\u017cysz do ich amator\u00f3w, mo\u017cesz nam pom\u00f3c, wype\u0142niaj\u0105c kr\u00f3tk\u0105, anonimow\u0105, internetow\u0105 ankiet\u0119. Jest ona dost\u0119pna pod tym linkiem<\/a>. Dzi\u0119kujemy!<\/strong><\/p>\n

G\u0105ska zielonka (Tricholoma equestre<\/em>), cho\u0107 pospolita w Polsce, z pewno\u015bci\u0105 nie nale\u017cy do najcz\u0119\u015bciej zbieranych grzyb\u00f3w. Ma jednak grono wiernych fan\u00f3w. Ceni\u0105 j\u0105 za \u0142agodny, pe\u0142en aromatu smak owocnik\u00f3w: sma\u017conych, marynowanych czy wykorzystanych do przygotowania zupy. Wypady po zielonk\u0119 rozpoczynaj\u0105 si\u0119 ju\u017c we wrze\u015bniu, gdy pojawia si\u0119 ona najcz\u0119\u015bciej w borach, rosn\u0105c na piaskach, ale niekiedy tak\u017ce pod drzewami li\u015bciastymi. Zazwyczaj wyst\u0119puje masowo, a wysypy owocnik\u00f3w trwaj\u0105, nierzadko nawet po przymrozkach, a\u017c do grudnia.<\/p>\n

\"\"

W 2017 roku zielonka obrodzi\u0142a niezwykle obficie (fot. Piotr Klimaszyk)<\/p><\/div>\n

Zielonka jest grzybem uznanym w Polsce za jadalny i dopuszczonym wed\u0142ug prawa<\/a> do obrotu handlowego. Jednak w wielu przewodnikach znajdziemy zalecenia, by spo\u017cywa\u0107 go z ostro\u017cno\u015bci\u0105, okazjonalnie i w bardzo niewielkich ilo\u015bciach. Niekt\u00f3re sugeruj\u0105 nawet, by jego konsumpcji unika\u0107. Taka informacja, zw\u0142aszcza dla starszych amator\u00f3w grzybobrania, mo\u017ce by\u0107 sporym zaskoczeniem. Dlaczego grzyb jedzony „od zawsze” wci\u0105gni\u0119ty zosta\u0142 na list\u0119 gatunk\u00f3w podejrzanych?<\/p>\n

Historia kontrowersji wok\u00f3\u0142 zielonki si\u0119ga 2001 roku, gdy na \u0142amach presti\u017cowego czasopisma medycznego „New England Journal of Medicine” (NEJM) ukaza\u0142a si\u0119 publikacja zatytu\u0142owana „Wild-mushroom intoxication as a cause of rhabdomyolysis”<\/a>. Francuscy badacze zebrali 12 przypadk\u00f3w zatru\u0107 spowodowanych jedzeniem zielonki. Opisano nast\u0119puj\u0105ce objawy zatrucia: b\u00f3le i sztywno\u015b\u0107 n\u00f3g, problemy oddechowe, zaczerwienienie sk\u00f3ry twarzy i zwi\u0119kszon\u0105 potliwo\u015b\u0107. W trakcie hospitalizacji u pacjent\u00f3w stwierdzono znacz\u0105co podwy\u017cszon\u0105 aktywno\u015b\u0107 enzym\u00f3w w\u0105trobowych, a tak\u017ce skrajnie wysoki poziom kinazy kreatynowej, wska\u017anika rabdomiolizy \u2013 rozpadu mi\u0119\u015bni. Trzy osoby zmar\u0142y. We wszystkich przypadkach do zatrucia dosz\u0142o po kilkudniowym spo\u017cywaniu znacznych porcji zielonki.<\/p>\n

Zebrane obserwacje wsparte by\u0142y badaniami na myszach<\/a>, kt\u00f3re karmiono przez trzy dni sproszkowanymi owocnikami zielonki. U zwierz\u0105t r\u00f3wnie\u017c zaobserwowano wzrost st\u0119\u017cenia kinazy kreatynowej, zaburzenia oddechowe, zmniejszon\u0105 aktywno\u015b\u0107 fizyczn\u0105 i biegunk\u0119. Z kolei analiza mikroskopowa wykaza\u0142a zmiany w budowie w\u0142\u00f3kien mi\u0119\u015bniowych.<\/p>\n

Nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce publikacja szybko sta\u0142a si\u0119 bardzo medialna. Szukaj\u0105ce sensacji media potrafi\u0142y porazi\u0107 tytu\u0142ami artyku\u0142\u00f3w w rodzaju „Grzyb, kt\u00f3ry (dos\u0142ownie) zje twoje mi\u0119\u015bnie”. Natomiast w literaturze naukowej pojawi\u0142y si\u0119 kolejne, pojedyncze doniesienia o zatruciach zielonk\u0105 pochodz\u0105ce z regionu Litwy<\/a>, a tak\u017ce z Polski<\/a>.<\/p>\n

Problem w tym, \u017ce mimo zszarganej reputacji zielonki i ostrze\u017ce\u0144 pojawiaj\u0105cych si\u0119 w przewodnikach wielu ludzi wci\u0105\u017c si\u0119 ni\u0105 zajada i \u017cyje, nie do\u015bwiadczaj\u0105c potwornych prze\u017cy\u0107 rodem z horroru, o kt\u00f3rych m\u00f3wi literatura. Gdzie zatem le\u017cy prawda?<\/p>\n

Opisy zatru\u0107 s\u0105 pe\u0142ne niejasno\u015bci. W przypadku tych dwunastu opisanych na \u0142amach „NEJM”<\/a> nie wiadomo, gdzie grzyby zosta\u0142y zebrane, ile ich zjedzono, w jaki spos\u00f3b zosta\u0142y przygotowane. Czy zielonki jedzone by\u0142y wsp\u00f3lnie z innymi osobami i je\u017celi tak, to czy u tych os\u00f3b r\u00f3wnie\u017c wyst\u0105pi\u0142y jakie\u015b objawy? Czy zebrane owocniki mog\u0142y by\u0107 zanieczyszczone, np. toksycznymi metalami lub pestycydami, kt\u00f3re \u0142atwo si\u0119 kumuluj\u0105 w grzybach, a jednocze\u015bnie mog\u0105 powodowa\u0107 rabdomioliz\u0119? Czy wykluczono mo\u017cliwo\u015b\u0107 pomy\u0142ki gatunkowej? Czy zatrute osoby przyjmowa\u0142y leki, kt\u00f3re zwi\u0119kszaj\u0105 ryzyko rozpadu mi\u0119\u015bni? Czy wykluczono u nich mo\u017cliwo\u015b\u0107 wyst\u0119powania genetycznych predyspozycji chor\u00f3b uk\u0142adu mi\u0119\u015bniowego? Te pytania pozostaj\u0105 bez odpowiedzi.<\/p>\n

Chocia\u017c w opisach innych – dodajmy: nielicznych – przypadk\u00f3w mo\u017cna znale\u017a\u0107 troch\u0119 wi\u0119cej informacji o okoliczno\u015bciach zatru\u0107, to wcale nie potwierdzaj\u0105 one jednoznacznie toksyczno\u015bci zielonki. W niemal wszystkich przypadkach objawy kliniczne nast\u0105pi\u0142y po wielodniowym spo\u017cywaniu bardzo du\u017cych ilo\u015bci owocnik\u00f3w \u2013 nie wiedz\u0105c jednak nic o ich jako\u015bci, trudno wykluczy\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 nara\u017cenia na skumulowane w nich zanieczyszczenia.<\/p>\n

W jednym z przypadk\u00f3w zatrucia<\/a> objawy stwierdzono u m\u0119\u017cczyzny spo\u017cywaj\u0105cego zielonki wraz z c\u00f3rk\u0105 i \u017con\u0105. U kobiet \u017cadne objawy nie wyst\u0105pi\u0142y. W kolejnym opisywanym przypadku<\/a> zatruty zielonk\u0105 by\u0142 jednocze\u015bnie alkoholikiem, co samo w sobie zwi\u0119ksza ryzyko wyst\u0105pienia rozpadu mi\u0119\u015bni. W niekt\u00f3rych opisach<\/a> pojawia si\u0119 informacja, \u017ce zatruci zjedli zielonk\u0119, ale nie wiadomo, w jaki spos\u00f3b i czy w og\u00f3le zosta\u0142o to potwierdzone.<\/p>\n

No tak, ale przecie\u017c, jak ju\u017c wspomnieli\u015bmy, toksyczne dzia\u0142anie zielonki dowiedzione zosta\u0142o r\u00f3wnie\u017c eksperymentalnie u myszy<\/a>. Problem w tym, czy zastosowany model badawczy m\u00f3g\u0142 faktycznie na\u015bladowa\u0107 rzeczywist\u0105 sytuacj\u0119. Po pierwsze proszek, kt\u00f3rym karmiono myszy, otrzymany by\u0142 z surowych owocnik\u00f3w, a przecie\u017c nikt o zdrowych zmys\u0142ach nie jada surowej zielonki (podobnie jak wielu innych grzyb\u00f3w uznanych za jadalne). Najwy\u017csza zastosowana dawka proszku odpowiada\u0142a spo\u017cyciu a\u017c 3 kg zielonki w trzy dni przez cz\u0142owieka wa\u017c\u0105cego 60 kg, co jest sytuacj\u0105 bardzo ma\u0142o prawdopodobn\u0105. Mimo to spowodowa\u0142a ona jedynie dwukrotny wzrost st\u0119\u017cenia kinazy kreatynowej – w opisanych przypadkach<\/a> zatru\u0107 ludzi poziom tego enzymu r\u00f3s\u0142 niekiedy dwie\u015bcie lub nawet wi\u0119cej razy.<\/p>\n

Ponadto grupy badanych zwierz\u0105t by\u0142y ma\u0142o liczne – sk\u0142ada\u0142y si\u0119 z zaledwie trzech myszy, podczas gdy wed\u0142ug zalece\u0144 OECD dla badan toksykologicznych na gryzoniach powinny by\u0107 one z\u0142o\u017cone z przynajmniej dziesi\u0119ciu zwierz\u0105t ka\u017cdej p\u0142ci. Pewne w\u0105tpliwo\u015bci mo\u017ce budzi\u0107 te\u017c adekwatno\u015b\u0107 grzyb\u00f3w jako pokarmu dla gryzoni. Mimowolnie przypomina si\u0119 przypadek badania<\/a> opublikowanego w 1999 roku na \u0142amach „The Lancet” przez Ewen i Pusztai, kt\u00f3rzy stwierdzili niekorzystne zmiany w budowie jelit u szczur\u00f3w karmionych przez dziesi\u0119\u0107 dni genetycznie zmodyfikowanymi ziemniakami, zw\u0142aszcza w grupie zwierz\u0105t b\u0119d\u0105cych na diecie opartej na surowych ziemniakach. Szkoda tylko, \u017ce wy\u017cej wymienieni autorzy nie zwr\u00f3cili uwagi, \u017ce od po\u0142owy lat 70. XX wieku<\/a> wiadomo, \u017ce gryzonie nie powinny by\u0107 ziemniakami karmione, bo mo\u017ce to powodowa\u0107… zmiany morfologiczne uk\u0142adu pokarmowego.<\/p>\n

\u017badne z przeprowadzonych dotychczas bada\u0144 analitycznych nie zidentyfikowa\u0142o jakiejkolwiek znanej toksyny w owocnikach zielonki. Zwi\u0105zki zdolne do wywo\u0142ania rabdomiolizy stwierdzono<\/a> natomiast w spokrewnionej, cho\u0107 inaczej wygl\u0105daj\u0105cej g\u0105sce ziemistoblaszkowej (Tricholoma terreum<\/em>). Przedstawione dotychczas dowody na toksyczno\u015b\u0107 g\u0105ski zielonki rodz\u0105 wi\u0119c raczej wi\u0119cej pyta\u0144 i w\u0105tpliwo\u015bci ni\u017c definitywnych wniosk\u00f3w, powoduj\u0105c jednocze\u015bnie, by\u0107 mo\u017ce zupe\u0142nie niepotrzebny, ale chwytliwy medialnie niepok\u00f3j.<\/p>\n

W literaturze naukowej doszuka\u0107 si\u0119 mo\u017cna bada\u0144 wskazuj\u0105cych, i\u017c bardzo wysoka poda\u017c takich grzyb\u00f3w jak twardnik japo\u0144ski (czyli shiitake) czy boczniak ostrygowaty powodowa\u0142a u zwierz\u0105t laboratoryjnych<\/a> zaburzenia funkcji w\u0105troby i… o zgrozo, wzrost st\u0119\u017cenia kinazy kreatynowej. Jest te\u017c opis przypadku wyst\u0105pienia rabdomiolizy po spo\u017cyciu du\u017cych ilo\u015bci… pieczarki dwuzarodnikowej<\/a>. Nie ma w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce spo\u017cywanie czegokolwiek w du\u017cych ilo\u015bciach, dzie\u0144 po dniu, mo\u017ce z r\u00f3\u017cnych przyczyn negatywnie odbi\u0107 si\u0119 na naszym zdrowiu.<\/p>\n

Je\u017celi czujemy si\u0119 zdrowo i nie cierpimy na \u017cadn\u0105 przewlek\u0142\u0105 chorob\u0119, a mamy ochot\u0119 zje\u015b\u0107 zielonki, powinny przy\u015bwieca\u0107 nam trzy zasady: zbierajmy tylko te owocniki, co do identyfikacji kt\u00f3rych nie mamy absolutnie \u017cadnych w\u0105tpliwo\u015bci, szukajmy ich wy\u0142\u0105cznie w miejscach oddalonych od dzia\u0142alno\u015bci przemys\u0142owej i ruchu samochodowego, i jedzmy je zawsze w zdroworozs\u0105dkowych ilo\u015bciach.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Grzyby. Niekt\u00f3re pyszne, inne halucynogenne, jeszcze inne \u015bmiertelnie truj\u0105ce. Czasami budz\u0105 kontrowersje, nawet w \u015bwiecie nauki.<\/p>\n","protected":false},"author":13,"featured_media":1282,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[159,63,289],"tags":[364,64,362,291,166,365,165,363],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/dietetyczny\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1280"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/dietetyczny\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/dietetyczny\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/dietetyczny\/wp-json\/wp\/v2\/users\/13"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/dietetyczny\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1280"}],"version-history":[{"count":19,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/dietetyczny\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1280\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1326,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/dietetyczny\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1280\/revisions\/1326"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/dietetyczny\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1282"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/dietetyczny\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1280"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/dietetyczny\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1280"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/dietetyczny\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1280"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}