{"id":1672,"date":"2019-01-11T00:15:36","date_gmt":"2019-01-10T23:15:36","guid":{"rendered":"http:\/\/dietetyczny.blog.polityka.pl\/?p=1672"},"modified":"2019-01-11T13:03:22","modified_gmt":"2019-01-11T12:03:22","slug":"swiatowy-dzien-wegetarian","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/dietetyczny\/2019\/01\/11\/swiatowy-dzien-wegetarian\/","title":{"rendered":"\u015awiatowy Dzie\u0144 Wegetarian: Spojrzenie metaanalityczne"},"content":{"rendered":"

\"\"11 stycznia wypada \u015awiatowy Dzie\u0144 Wegetarian. Przygotowali\u015bmy wi\u0119c dla was specjalne podsumowanie oparte na ostatnio opublikowanych metaanalizch. Zapraszamy do lektury, bez wzgl\u0119du na diet\u0119.
\n
\nOdsetek ludzi stosuj\u0105cych diety wegetaria\u0144skie ro\u015bnie, r\u00f3wnie\u017c w Polsce. Wed\u0142ug niekt\u00f3rych bada\u0144<\/a> ju\u017c co 10. osoba w wieku od 25-34 lat jest wegetarianinem. Dieta wegetaria\u0144ska z zasady wyklucza spo\u017cycie mi\u0119sa, ale ma r\u00f3\u017cne odmiany. Dwie najwa\u017cniejsze to lakto-owo-wegetarianizm<\/strong> (dopuszczaj\u0105cy spo\u017cywanie produkt\u00f3w odzwierz\u0119cych, takich jak nabia\u0142, jajka, mi\u00f3d) i weganizm<\/strong> (kt\u00f3ry z kolei wyklucza wszystkie produkty zwierz\u0119ce, a wi\u0119c r\u00f3wnie\u017c jajka, nabia\u0142 i mi\u00f3d). Wybrane osoby stosuj\u0105 r\u00f3wnie\u017c pesco-wegetarianizm<\/strong> (dopuszczaj\u0105cy spo\u017cywanie mi\u0119sa ryb). Cz\u0119\u015b\u0107 os\u00f3b, kt\u00f3ra wyklucza spo\u017cycie mi\u0119sa czerwonego, ale spo\u017cywa ryby i\/lub dr\u00f3b, okre\u015bla si\u0119 mianem semi-wegetarian\u00f3w<\/strong>.<\/p>\n

To pewnie ta grupa b\u0119dzie przede wszystkim ros\u0142a w si\u0142\u0119 \u2013 ju\u017c ponad 60 proc. Polak\u00f3w<\/a> deklaruje w najbli\u017cszym czasie ograniczenie konsumpcji mi\u0119sa. Nie dziwi wi\u0119c dynamiczny rozw\u00f3j rynku produkt\u00f3w ro\u015blinnych \u2013 dzi\u015b pytanie \u201eto co Ty w\u0142a\u015bciwie jesz?\u201d traci racj\u0119 bytu. Wielu wegetarian od\u017cywia si\u0119 wr\u0119cz w bardziej urozmaicony spos\u00f3b ni\u017c przeci\u0119tny konsument na tradycyjnej diecie.<\/p>\n

S\u0105 trzy g\u0142\u00f3wne powody, dla kt\u00f3rych podejmowana jest decyzja o przej\u015bciu na diet\u0119 wegetaria\u0144ska:<\/p>\n

Etyczny<\/strong> – sprzeciwiaj\u0105cy si\u0119 wykorzystywaniu i zabijaniu zwierz\u0105t. Ka\u017cdego roku hoduje si\u0119, najcz\u0119\u015bciej w przemys\u0142owych warunkach, a\u017c 70 mld zwierz\u0105t. Wed\u0142ug przewidywa\u0144 Organizacji Narod\u00f3w Zjednoczonych liczba ta wzro\u015bnie do 90 mld w 2050 r. Niekt\u00f3re gin\u0105 tylko dlatego, \u017ce przysz\u0142o im mie\u0107 niepo\u017c\u0105dan\u0105 p\u0142e\u0107 – przemys\u0142 jajcarski zabija ka\u017cdego roku miliardy jednodniowych kogucik\u00f3w przy pomocy maceratora, o czym (a tak\u017ce o sposobach na odst\u0105pienie od tego okrutnego procederu) pisa\u0142 niedawno Dariusz Gzyra w POLITYCE<\/a>. Nie jedz\u0105c mi\u0119sa i produkt\u00f3w odzwierz\u0119cych, mo\u017cna ogranicza\u0107 cierpienie zwierz\u0105t. Wed\u0142ug Richarda Dawkinsa<\/a>, \u015bwiatowej klasy biologa ewolucyjnego, weganizm jest postaw\u0105 moralnie wy\u017csz\u0105.<\/p>\n

\u015arodowiskowy<\/strong> – bo hodowla zwierz\u0105t to jedna z najwa\u017cniejszych degraduj\u0105cych \u015brodowisko dzia\u0142alno\u015bci cz\u0142owieka<\/a> (kt\u00f3ry przecie\u017c nie stoi obok niego, ale jest w nim zatopiony i od niego uzale\u017cniony). Emituje do atmosfery wi\u0119cej gaz\u00f3w cieplarnianych ni\u017c wszystkie \u015brodki transportu na \u015bwiecie razem wzi\u0119te. Zajmuje 30 proc. powierzchni Ziemi, ma podobny udzia\u0142 w globalnym zu\u017cyciu wody, odpowiada za niemal 40 proc. ca\u0142kowitego zu\u017cycia pestycyd\u00f3w w rolnictwie, przyczynia si\u0119 w 30 proc. do globalnej utraty bior\u00f3\u017cnorodno\u015bci przyrodniczej. Wegetarianie i weganie charakteryzuj\u0105 si\u0119 mniejszym odciskiem ekologicznym<\/a> ni\u017c osoby stosuj\u0105ce diet\u0119 tradycyjn\u0105. Innymi s\u0142owy, ich dieta w mniejszym stopniu obci\u0105\u017ca \u015brodowisko, zw\u0142aszcza w kontek\u015bcie zu\u017cycia wody i emisji gaz\u00f3w cieplarnianych. Ka\u017cda osoba, kt\u00f3ra przechodzi na weganizm, ogranicza emisj\u0119 dwutlenku w\u0119gla o… 1,5 tony rocznie<\/a>. O po\u0142ow\u0119 wi\u0119cej, ni\u017c gdyby u\u017cytkowanie zwyk\u0142ego samochodu zamieni\u0107 na taki z nap\u0119dem hybrydowym.<\/p>\n

Zdrowotny<\/strong> – rezygnacja z mi\u0119sa mo\u017ce nie\u015b\u0107 za sob\u0105 okre\u015blone korzy\u015bci dla zdrowia. Mi\u0119dzynarodowa Agencja Bada\u0144 nad Rakiem zalicza czerwone mi\u0119so do grupy kancerogen\u00f3w kategorii 2A<\/a> (tzn. czynnik\u00f3w prawdopodobnie rakotw\u00f3rczych dla cz\u0142owieka). Zwi\u0119ksza ono r\u00f3wnie\u017c ryzyko zespo\u0142u metabolicznego<\/a>, cukrzycy typu 2<\/a> i udaru m\u00f3zgu<\/a>. Spo\u017cywanie przetworzonych produkt\u00f3w mi\u0119snych zwi\u0119ksza z kolei ryzyko niekt\u00f3rych nowotwor\u00f3w (np. raka piersi<\/a>) i chor\u00f3b sercowo-naczyniowych<\/a>. Jak niedawno stwierdzono, konsumpcja mi\u0119sa mo\u017ce by\u0107 r\u00f3wnie\u017c czynnikiem ryzyka depresji<\/a>. Zatem rezygnacja z mi\u0119sa i produkt\u00f3w odzwierz\u0119cych mo\u017ce korzystnie wp\u0142yn\u0105\u0107 na zdrowie. Oczywi\u015bcie pami\u0119tajmy, \u017ce niezr\u00f3wnowa\u017cona dieta wegetaria\u0144ska<\/a> – przepe\u0142niona cukrami prostymi i t\u0142uszczami nasyconymi – mo\u017ce by\u0107 r\u00f3wnie niekorzystna co niezr\u00f3wnowa\u017cona dieta tradycyjna, kt\u00f3ra zbiera \u017cniwo pod postaci\u0105 rosn\u0105cego odsetka os\u00f3b oty\u0142ych i cz\u0119sto\u015bci chor\u00f3b zwi\u0105zanych z nieprawid\u0142ow\u0105 mas\u0105 cia\u0142a.<\/p>\n

To w\u0142a\u015bnie efektom zdrowotnym wegetarianizmu po\u015bwi\u0119cili\u015bmy reszt\u0119 tego wpisu. Liczba bada\u0144 naukowych, od przekrojowych po zaplanowane badania kliniczne, zwi\u0119ksza si\u0119 z roku na rok. W presti\u017cowej bazie streszcze\u0144 publikacji naukowych PubMed<\/a> zaindeksowano w okresie 2000-09 \u0142\u0105cznie 1200 prac powi\u0105zanych z has\u0142em „vegetarian”, a w okresie 2010-18 ju\u017c 1593. Jest wi\u0119c do czego si\u0119 odnie\u015b\u0107. W poni\u017cszym opracowaniu przytaczamy rezultaty najwa\u017cniejszych, opublikowanych w ostatnich dw\u00f3ch-czterech latach metaanaliz<\/a>, a wi\u0119c efekt\u00f3w procesu, kt\u00f3rego celem jest ilo\u015bciowa synteza wynik\u00f3w wcze\u015bniej przeprowadzonych bada\u0144 dotycz\u0105cych tego samego pytania klinicznego. Innymi s\u0142owy, jest to analiza statystyczna wynik\u00f3w uzyskanych w wielu r\u00f3\u017cnych badaniach, kt\u00f3re s\u0105 ze sob\u0105 por\u00f3wnywalne.<\/p>\n

Ni\u017csze ryzyko cukrzycy typu 2<\/strong>
\nJak wynika z metaanalizy<\/a> obejmuj\u0105cej 14 bada\u0144 przeprowadzonych w okresie 1980-2016, wegetarianie charakteryzowali si\u0119 zdecydowanie ni\u017cszym ryzykiem cukrzycy typu 2. Efekt ten by\u0142 najlepiej widoczny po\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w regionu Zachodniego Pacyfiku (ryzyko ni\u017csze o 50 proc.) oraz Europy i Ameryki Po\u0142udniowej (ryzyko ni\u017csze o 25 proc.). Ryzyko rozwoju cukrzycy mo\u017cesz wyliczy\u0107, korzystaj\u0105c z dost\u0119pnego, darmowego kalkulatora online<\/a>.<\/p>\n

Korzystne zmiany u cukrzyk\u00f3w<\/strong>
\nCoraz wi\u0119cej argument\u00f3w przemawia r\u00f3wnie\u017c za korzystnym dzia\u0142aniem diety wegetaria\u0144skiej u os\u00f3b ju\u017c chorych na cukrzyc\u0119 typu 2. Metaanaliza<\/a> oparta na dziewi\u0119ciu zaplanowanych badaniach klinicznych, w kt\u00f3rych udzia\u0142 wzi\u0119\u0142o 664 pacjent\u00f3w, wykaza\u0142a, i\u017c stosowanie diety wegetaria\u0144skiej przez przynajmniej trzy tygodnie obni\u017ca poziom glikowanej hemoglobiny i glukozy na czczo, poprawia parametry zwi\u0105zane z gospodark\u0105 lipidow\u0105 i ryzykiem sercowo-naczyniowym (np. obni\u017ca poziom cholesterolu LDL) i pomaga schudn\u0105\u0107.<\/p>\n

Korzystny wp\u0142yw na gospodark\u0119 lipidow\u0105<\/strong>
\nWed\u0142ug dw\u00f3ch du\u017cych metaanaliz (jednej z 2015 r.<\/a>, drugiej z 2017 r.<\/a>) obejmuj\u0105cych kilkadziesi\u0105t bada\u0144 obserwacyjnych i kilkana\u015bcie bada\u0144 klinicznych, w por\u00f3wnaniu z diet\u0105 tradycyjn\u0105 dieta wegetaria\u0144ska jest zwi\u0105zana z istotnie ni\u017cszym poziomem cholesterolu ca\u0142kowitego, cholesterolu zwi\u0105zanego z frakcj\u0105 LDL (nazywanego cz\u0119sto mianem \u201ez\u0142ego cholesterolu”) oraz, w mniejszym stopniu, z ni\u017cszym poziomem cholesterolu zwi\u0105zanego z frakcj\u0105 HDL. Wed\u0142ug analizy nie wi\u0105za\u0142a si\u0119 ona z obni\u017conym poziomem tr\u00f3jgliceryd\u00f3w.<\/p>\n

Ni\u017csze ryzyko sercowo-naczyniowe<\/strong>
\nWykazany powy\u017cej wp\u0142yw diety wegetaria\u0144skiej na parametry gospodarki lipidowej odzwierciedla\u0107 mo\u017ce si\u0119 w spadku ryzyka wyst\u0105pienia choroby sercowo-naczyniowej. Ponadto, jak wynika z metaanalizy<\/a> obejmuj\u0105cej 32 badania obserwacyjne i siedem bada\u0144 klinicznych, wegetarianizm wi\u0105\u017ce si\u0119 z ni\u017cszymi parametrami ci\u015bnienia t\u0119tniczego. Diety ro\u015blinne mog\u0105 by\u0107 potencjalnie skutecznym, niefarmakologicznym sposobem przyczyniaj\u0105cym si\u0119 do kontroli nadci\u015bnienia, co powi\u0105zano m.in. z wywo\u0142ywanym pod ich wp\u0142ywem rozkurczem mi\u0119\u015bni g\u0142adkich w \u015bcianie naczy\u0144 krwiono\u015bnych, wzrostem poda\u017cy zwi\u0105zk\u00f3w antyoksydacyjnych i przeciwzapalnych, spadkiem lepko\u015bci krwi, popraw\u0105 wra\u017cliwo\u015bci na insulin\u0119 i wp\u0142ywie na wsp\u00f3\u0142czulny uk\u0142ad nerwowy oraz modyfikacjami mikrobiomu jelitowego<\/a>. Jak wskazuje przeprowadzona niedawno metaanaliza, dieta wegetaria\u0144ska niekoniecznie obni\u017ca ryzyko ka\u017cdej choroby sercowo-naczyniowej, ale wi\u0105\u017ce si\u0119 z istotnie (o 25 proc.) ni\u017cszym ryzykiem \u015bmierci z powodu choroby niedokrwiennej serca<\/a>. Nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce choroby sercowo-naczyniowe to od wielu lat niezmiennie g\u0142\u00f3wna przyczyna \u015bmierci. Corocznie z ich powodu umiera na \u015bwiecie 18 mln ludzi<\/a>, w tym niemal 4 mln w Europie. Najwa\u017cniejszym, zwi\u0105zanym ze stylem \u017cycia, czynnikiem ryzyka tych schorze\u0144 jest nieprawid\u0142owa dieta.<\/p>\n

Ryzyko nowotworowe<\/strong>
\nOpublikowana w 2017 r. metaanaliza<\/a> i systematyczny przegl\u0105d 86 bada\u0144 przekrojowych i 10 prospektywnych bada\u0144 kohortowych wskazuj\u0105, \u017ce dieta wega\u0144ska wi\u0105\u017ce si\u0119 z ni\u017cszym (o 8 proc.) og\u00f3lnym ryzykiem nowotworowym, cho\u0107 nie wykryto, by wi\u0105za\u0142o si\u0119 to z jakim\u015b konkretnym typem zmian. Takich zale\u017cno\u015bci nie stwierdzono natomiast w stosunku do diety wegetaria\u0144skiej. Jak z kolei wynika z opublikowanej niedawno metaanalizy<\/a> dziewi\u0119ciu bada\u0144 kohortowych obejmuj\u0105cych ponad 680 tys. uczestnik\u00f3w, stosowanie diety wegetaria\u0144skiej nie wi\u0105za\u0142o si\u0119 z istotnie ni\u017cszym (ale te\u017c nie podwy\u017cszonym) ryzykiem raka piersi, prostaty i jelita grubego. Co ciekawe jednak, ryzyko to by\u0142o istotnie ni\u017csze u os\u00f3b stosuj\u0105cych diet\u0119 semi-wegetaria\u0144sk\u0105 (o 21 proc.) i pesco-wegetaria\u0144sk\u0105 (o 33 proc.).<\/p>\n

Ni\u017csza masa cia\u0142a<\/strong>
\nWegetarianie charakteryzuj\u0105 si\u0119 na og\u00f3\u0142 ni\u017csz\u0105 mas\u0105 cia\u0142a. Ponadto, jak wynika z ostatnio przeprowadzonej metaanalizy zrandomizowanych bada\u0144 interwencyjnych obejmuj\u0105cych \u0142\u0105cznie ponad 1100 badanych os\u00f3b, dieta wegetaria\u0144ska w por\u00f3wnaniu z innymi charakteryzowa\u0142a si\u0119 wi\u0119kszym wp\u0142ywem na redukcj\u0119 masy cia\u0142a<\/a> i obw\u00f3d w pasie<\/a>. Najlepsze rezultaty pod tym wzgl\u0119dem uzyskiwano, wdra\u017caj\u0105c diet\u0119 wega\u0144sk\u0105, w mniejszym stopniu diet\u0119 lakto-owo-wegetaria\u0144sk\u0105. To bardzo wa\u017cne obserwacje z uwagi na rosn\u0105cy problem oty\u0142o\u015bci, kt\u00f3ry wed\u0142ug statystyk<\/a> dotyka ju\u017c 30 proc. ludno\u015bci \u015bwiata, w tym coraz cz\u0119\u015bciej dzieci. Podwy\u017cszone BMI odpowiada za ok. 4 mln zgon\u00f3w rocznie<\/a>. Do konsekwencji zdrowotnych oty\u0142o\u015bci i nadwagi nale\u017c\u0105 r\u00f3wnie\u017c cukrzyca typu 2, powik\u0142ania neurologiczne (m.in. udar m\u00f3zgu), problemy oddechowe (np. bezdech senny), choroba nowotworowa, zaburzenia p\u0142odno\u015bci, choroby zwyrodnieniowe staw\u00f3w i depresja.<\/p>\n

Wy\u017csze ryzyko z\u0142ama\u0144<\/strong>
\nOpublikowana w tym roku metaanaliza<\/a> 275 bada\u0144, obejmuj\u0105ca ponad 37 tys. uczestnik\u00f3w, wskazuje, i\u017c wegetarianie i weganie charakteryzuj\u0105 si\u0119 ni\u017csz\u0105 g\u0119sto\u015bci\u0105 mineraln\u0105 w szyjce ko\u015bci udowej i odcinku l\u0119d\u017awiowym kr\u0119gos\u0142upa, co zwi\u0119ksza ryzyko z\u0142ama\u0144. I faktycznie, wy\u017csz\u0105 cz\u0119sto\u015b\u0107 z\u0142ama\u0144 stwierdzono u os\u00f3b stosuj\u0105cych diet\u0119 wega\u0144sk\u0105.<\/p>\n

Ni\u017cszy poziom witaminy B12<\/strong>
\nWitamina B12 jest przede wszystkim produktem metabolizmu bakterii zwi\u0105zanych z uk\u0142adem pokarmowym zwierz\u0105t – jej g\u0142\u00f3wnym \u017ar\u00f3d\u0142em w diecie cz\u0142owieka s\u0105 produkty odzwierz\u0119ce. Jest wprawdzie produkowana przez mikroorganizmy wyst\u0119puj\u0105ce w jelicie grubym ludzi, ale w tym odcinku nie jest ona przyswajana (ma to miejsce w jelicie cienkim). Jak wynika z meta-analizy<\/a> obejmuj\u0105cej \u0142\u0105cznie 17 bada\u0144, wegetarianie, a w szczeg\u00f3lno\u015bci weganie charakteryzuj\u0105 si\u0119 obni\u017conym poziomem witaminy B12 i podwy\u017cszonymi warto\u015bciami osoczowej homocysteiny (oba parametry s\u0105 ze sob\u0105 na og\u00f3\u0142 wprost proporcjonalnie skorelowane). Zbyt niska poda\u017c witaminy B12 w\u00a0d\u0142ugoterminowej perspektywie mo\u017ce przynie\u015b\u0107 negatywne skutki o\u00a0pod\u0142o\u017cu neurologicznym. Z kolei ponadnormatywne poziomy homocysteiny powi\u0105zano ze wzrostem ryzyka sercowo-naczyniowego<\/a> – by\u0107 mo\u017ce wi\u0119c to w\u0142a\u015bnie deficyty B12 mog\u0105 cz\u0119\u015bciowo znosi\u0107 ochronne dzia\u0142anie diet wegetaria\u0144skich na uk\u0142ad sercowo-naczyniowy (wynikaj\u0105ce z ich wp\u0142ywu na gospodark\u0119 lipidow\u0105 i kontrol\u0119 ci\u015bnienia t\u0119tniczego) i t\u0142umaczy\u0107, dlaczego wegetarianie charakteryzuj\u0105 si\u0119 obni\u017conym ryzykiem tylko wybranych chor\u00f3b uk\u0142adu krwiono\u015bnego. Warto zatem bada\u0107 status witaminy B12, je\u017celi wykluczamy produkty zwierz\u0119ce z diety, wybiera\u0107 produkty spo\u017cywcze wzbogacane w witamin\u0119 B12, a tak\u017ce rozwa\u017cy\u0107 suplementacj\u0119, zw\u0142aszcza w przypadku diety wega\u0144skiej.<\/p>\n

Ni\u017cszy poziom ferrytyny <\/strong>
\nOparta na 24 badaniach przekrojowych metaanaliza<\/a> skupiaj\u0105ca si\u0119 na wp\u0142ywie diety na poziomy ferrytyny, kt\u00f3ra odgrywa rol\u0119 magazynu \u017celaza, wskaza\u0142a, i\u017c w por\u00f3wnaniu do os\u00f3b stosuj\u0105cych diet\u0119 tradycyjn\u0105 wegetarianie charakteryzuj\u0105 si\u0119 statystycznie ni\u017cszym jej st\u0119\u017ceniem. Efekt ten by\u0142 bardziej zauwa\u017calny u m\u0119\u017cczyzn. Stosowanie diety semi-wegetaria\u0144skiej nie wi\u0105za\u0142o si\u0119 ze spadkiem poziomu ferrytyny. Nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce zbyt wysokie poziomy zmagazynowanego w organizmie \u017celaza s\u0105 czynnikiem ryzyka niekt\u00f3rych chor\u00f3b, takich jak cukrzyca typu 2<\/a>. Niskie poziomy ferrytyny s\u0105 natomiast wskaz\u00f3wk\u0105, by wegetarianie regularnie badali gospodark\u0119 \u017celazem w swoim organizmie (np. wykonuj\u0105c badania poziomu hemoglobiny, transferyny i ferrytyny) i bilansowali swoj\u0105 diet\u0119, tak by spo\u017cywa\u0107 zasobne w bardziej biodost\u0119pne \u017celazo<\/a> produkty, takie jak ziarna ro\u015blin str\u0105czkowych, kukurydz\u0119 czy orzechy.<\/p>\n

Ten tekst nie ma kogokolwiek do czegokolwiek zach\u0119ca\u0107 b\u0105d\u017a zniech\u0119ca\u0107. Wyb\u00f3r diety doros\u0142ego cz\u0142owieka powinien by\u0107 autonomiczn\u0105, \u015bwiadom\u0105 decyzj\u0105.<\/strong><\/p>\n

Je\u017celi jeste\u015b wegetarianinem, dobrze, by\u015b pami\u0119ta\u0142, \u017ce tzw. wegeterror najcz\u0119\u015bciej przynosi skutek odwrotny od zamierzonego. Z kolei je\u015bli jesz mi\u0119so, szanuj wybory innych – one nie s\u0105 wymierzone przeciwko tobie. Zawsze mo\u017cesz przecie\u017c rozwa\u017cy\u0107 ograniczenie spo\u017cycia produkt\u00f3w odzwierz\u0119cych tudzie\u017c by\u0107 otwartym na takie pomys\u0142y jak cho\u0107by Impossible Burger<\/a>, Perfect Day<\/a> czy mi\u0119so in vitro<\/a>.<\/p>\n

Zach\u0119camy r\u00f3wnie\u017c do czytania naszych przegl\u0105d\u00f3w bada\u0144 naukowych w obszarze wegetarianizmu: Wege-news #1<\/a>, #2<\/a>, #3<\/a>, #4<\/a>, #5<\/a>, #6<\/a> i #7<\/a>.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Je\u015bli jeste\u015b wegetarianinem, pami\u0119taj, \u017ce tzw. wegeterror najcz\u0119\u015bciej przynosi skutek odwrotny od zamierzonego.<\/p>\n","protected":false},"author":13,"featured_media":1673,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[160,159,181],"tags":[284,376,83,372,198,304,269,271,185,184,232],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/dietetyczny\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1672"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/dietetyczny\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/dietetyczny\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/dietetyczny\/wp-json\/wp\/v2\/users\/13"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/dietetyczny\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1672"}],"version-history":[{"count":29,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/dietetyczny\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1672\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1704,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/dietetyczny\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1672\/revisions\/1704"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/dietetyczny\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1673"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/dietetyczny\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1672"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/dietetyczny\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1672"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/dietetyczny\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1672"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}