W sierpniu 1980 r. \u015al\u0105sk nie by\u0142 w pierwszym szeregu solidarno\u015bciowej rewolucji, ale kiedy si\u0119 do niej przekona\u0142, to w grudniu 1981 r. podj\u0105\u0142 w jej imieniu najtragiczniejsz\u0105 w kraju walk\u0119.
\nNiebawem \u2013 3 wrze\u015bnia – 30. rocznica Porozumie\u0144 Jastrz\u0119bskich, trzeciej z najwa\u017cniejszych um\u00f3w spo\u0142ecznych, po Szczecinie i Gda\u0144sku, kt\u00f3re zacz\u0119\u0142y zmienia\u0107 oblicze Polski.<\/p>\n
Na szcz\u0119\u015bcie na \u015al\u0105sku nie ma takich solidarno\u015bciowych pysk\u00f3wek, jak na Wybrze\u017cu, cho\u0107 i tu paru dzia\u0142aczy skacze sobie do oczu w sprawach ocen w\u0142asnych r\u00f3l w strajkach. To typowe dla ka\u017cdej zwyci\u0119skiej rewolucji \u2013 im dalej od niej, to ilo\u015b\u0107 bohater\u00f3w wzrasta na pot\u0119g\u0119. Nie to jest jednak istotne. Bo od lat pyskuje si\u0119 w stron\u0119 \u015al\u0105ska, przy rocznicowych okazjach, i wypomina, \u017ce jako jeden z ostatnich region\u00f3w do\u0142\u0105czy\u0142 sw\u00f3j wagon do poci\u0105gu o nazwie Solidarno\u015b\u0107. Czy faktycznie tak by\u0142o?<\/p>\n
Fakt jest faktem, \u017ce dotychczasowe rocznice w Jastrz\u0119biu \u2013 Zdroju w\u0142adze pa\u0144stwowe, r\u00f3\u017cnej ma\u015bci, traktowa\u0142y marginalnie – w por\u00f3wnaniu z uroczysto\u015bciami w Szczecinie i Gda\u0144sku. Mam sw\u00f3j pogl\u0105d na temat ostro\u017cno\u015bci \u015al\u0105ska we w\u0142\u0105czaniu si\u0119 w hurra \u2013 rewolucyjne pomys\u0142y (o czym za chwil\u0119), ale mam te\u017c, zanim zaczn\u0119,\u00a0 pro\u015bb\u0119: od\u0142\u00f3\u017ccie na bok stare mapy g\u00f3rno\u015bl\u0105skie i wszystkie zwi\u0105zane z nimi historyczne i polityczne imponderabilia.<\/p>\n
Sporo ogranicze\u0144 w rozdrapywaniu starych dziej\u00f3w, by\u0142o ju\u017c w Sprzedaj konia, kup \u015al\u0105zaka, za co dzi\u0119kuj\u0119. Ale p\u00f3jd\u017amy dalej: dla znakomitej wi\u0119kszo\u015bci tu mieszkaj\u0105cych, dla ca\u0142ej Polski i dla Europy \u2013 \u015al\u0105sk, to \u015al\u0105sk. Wtedy \u201ekup \u015al\u0105zaka\u201d dotyka\u0142o wszystkich: rdzennych \u015al\u0105zak\u00f3w, repatriant\u00f3w, Zag\u0142\u0119biak\u00f3w, beskidzkich g\u00f3rali\u00a0\u00a0\u00a0 tysi\u0105cami\u00a0 pracuj\u0105cych w kopalniach i goroli z ca\u0142ego kraju. \u015al\u0105sk mia\u0142 tak\u0105 sam\u0105 twarz Hanysa, jak i Gorola.<\/p>\n
I tego si\u0119 trzymajmy przynajmniej w pr\u00f3bie zrozumienia ostro\u017cnego podej\u015bcia \u015al\u0105ska do sierpniowej rewolucji. Swoje na pewno zrobi\u0142a w\u00f3wczas blokada informacji, szczeg\u00f3lnie izoluj\u0105ca \u015al\u0105sk, ale chyba swoje te\u017c zrobi\u0142a niech\u0119\u0107 do szar\u017cowania – czasami wyssana z mlekiem matki, albo ze strachu \u2013 bez gwarancji powodzenia. Nie by\u0142o tu ch\u0119tnych \u2013 by\u0107 mo\u017ce opr\u00f3cz Kazimierza \u015awitonia i jego Wolnych Zwi\u0105zk\u00f3w Zawodowych \u2013 aby z szabelk\u0105 rusza\u0107 na czo\u0142gi.<\/p>\n
Sierpniowej \u015bl\u0105skiej ostro\u017cno\u015bci szukam, po pierwsze, w warstwie historycznej. Po 1945 r. rdzenna ludno\u015b\u0107 \u015bl\u0105ska poddana zosta\u0142a represjom zwi\u0105zanym z przyj\u0119ciem, czy te\u017c narzuceniem, tzw. volkslisty. Efektem by\u0142y przesiedlenia do Niemiec, albo wyw\u00f3zki do kator\u017cniczej pracy w ZSRR. W pustk\u0119 nap\u0142ywa\u0142a repatriowana ze Wschodu ludno\u015b\u0107 polska. Ale \u015bci\u0105gali te\u017c na \u015al\u0105sk osobnicy o mentalno\u015bci lumpenproletariatu i co gorsza \u2013 obejmowali, wobec nieufno\u015bci do \u015al\u0105zak\u00f3w, wysokie funkcje w strukturach partii i bezpiecze\u0144stwa. To spowodowa\u0142o, \u017ce przez kolejne dziesi\u0119ciolecia tutejszy aparat bezpiecze\u0144stwa by\u0142 najbardziej bezwzgl\u0119dny w kraju, a mentalno\u015b\u0107 partyjnych funkcjonariuszy zosta\u0142a zamro\u017cona na poziomie lat stalinowskich.
\n\u015al\u0105sk\u0105 codzienno\u015bci\u0105 rz\u0105dzi\u0142 strach.<\/p>\n
Z drugiej strony tysi\u0105ce rdzennych \u015al\u0105zak\u00f3w, kt\u00f3rym uda\u0142o si\u0119 prze\u017cy\u0107 sowieck\u0105 katorg\u0119, albo obozy pracy na miejscu \u2013 \u017cy\u0142o w cieniu tego, co przeszli i do\u015bwiadczyli. Powr\u00f3t z Syberii do najprymitywniejszego nawet familoka, by\u0142 jednak powrotem do cywilizacji. Do rodziny, religii i tradycji. By\u0142o paskudnie, ale by\u0142o te\u017c o niebo lepiej ni\u017c na Wschodzie. Nale\u017ca\u0142o wi\u0119c uszanowa\u0107 to cudowne zdarzenie losu, schyli\u0107 g\u0142ow\u0119 i robi\u0107 to, co si\u0119 umia\u0142o najlepiej: uczciwie pracowa\u0107.
\nI w tym przypadku strach bra\u0142 g\u00f3r\u0119.<\/p>\n
Z kolei nap\u0142ywaj\u0105cy falami repatrianci \u201ezza Buga\u201d, jak si\u0119 o nich m\u00f3wi\u0142o, przyje\u017cd\u017cali z baga\u017cem swojego strachu. Oni ju\u017c w 1939 r. poznali stalinowskie realia ZSRR, kt\u00f3re \u2013 po koszmarze wojny \u2013 wr\u00f3ci\u0142y w 1944 r., w jeszcze gorszym wydaniu, na by\u0142e polskie ziemie wschodnie. Mieli ju\u017c wszczepion\u0105 pokor\u0119 wobec totalitarnego systemu, poniewa\u017c tylko taka postawa tam i tu gwarantowa\u0142a prze\u017cycie i w miar\u0119 spokojne \u017cycie.<\/p>\n
W tym stanie rzeczy w latach 50. w\u0142adze partyjne na \u015al\u0105sku mog\u0142y pozwoli\u0107 sobie na \u015bwiadome rozp\u0119tanie wojny z Ko\u015bcio\u0142em katolickim na skal\u0119 niepor\u00f3wnywaln\u0105 z reszt\u0105 kraju, cho\u0107 wiedzia\u0142y o g\u0142\u0119bokim przywi\u0105zaniu rdzennej i nap\u0142ywowej ludno\u015bci do katolicyzmu. Dla mieszka\u0144c\u00f3w \u015al\u0105ska by\u0142o to upokorzenie i zarazem moralne spacyfikowanie. Najg\u0142o\u015bniejszym tego efektem by\u0142o wyp\u0119dzenie wszystkich biskup\u00f3w diecezji katowickiej, a tak\u017ce zmiana nazwy miasta Katowice na Stalinogr\u00f3d w 1953 r. Nikt inny w Polsce nie podj\u0105\u0142 takiej inicjatywy, cho\u0107 w socjalistycznym \u015bwiecie, i nie tylko, \u201estalinogrody\u201d ros\u0142y, jak grzyby po deszczu. Cho\u0107 w 1956 r. Katowicom przywr\u00f3cono historyczn\u0105 nazw\u0119, to stalinogrodzki ostry klimat trzyma\u0142 na \u015al\u0105sku do sierpnia 1980 r.<\/p>\n
W takim klimacie mo\u017cna by\u0142o inicjowa\u0107, bez obawy sprzeciwu, socjalistyczne wy\u015bcigi pracy. Rujnuj\u0105ce zdrowie przodownik\u00f3w, kt\u00f3rzy jednak jakim\u015b cudem znajdowali sposoby na fantastyczne bicie rekord\u00f3w w kopaniu w\u0119gla, wytopie stali i k\u0142adzeniu cegie\u0142. Potem pod ich wyniki podci\u0105gano normy dla wszystkich. Dlatego te\u017c g\u00f3rnicy, wchodz\u0105cy w solidarno\u015bciowe strajki pod koniec sierpnia 1980 r., uto\u017csamiali czterobrygad\u00f3wk\u0119 z kolejn\u0105 odmian\u0105 socjalistycznego wy\u015bcigu pracy. Ale oni byli ju\u017c odwa\u017cniejsi.<\/p>\n
Odwagi doda\u0142y im wiara i socjalistyczna propaganda. Zaci\u0105gi i werbunki do pracy na \u015al\u0105sku gwarantowa\u0142y perspektyw\u0119 lepszego \u017cycia. Od zaopatrzenia w sklepach po mieszkania, a potem – talony na wszelkie socjalistyczne luksusy. Ale ci ludzie, z g\u0142\u0119bokim katolicyzmem w sobie, znale\u017ali si\u0119 w socjalistycznych blokowiskach, z kt\u00f3rych, jak okiem si\u0119gn\u0105\u0107, nie by\u0142o wida\u0107 wie\u017cy ko\u015bcio\u0142a, a ta zawsze by\u0142a obecna w przestrzeni ich rodzinnego krajobrazu. A z drugiej strony zaczynali mie\u0107 poczucie w\u0142asnej si\u0142y, warto\u015bci i wa\u017cno\u015bci, o czym codziennie przekonywa\u0142a ich propaganda. Polska na w\u0119glu stoi! A wi\u0119c na nich stoi!
\nDlatego w po\u0142owie lat 70. jastrz\u0119bscy g\u00f3rnicy poprosili \u2013 je\u017celi s\u0105 tak wa\u017cni dla kraju! \u2013 o zgod\u0119 na sw\u00f3j ko\u015bci\u00f3\u0142 w\u015br\u00f3d betonowych blok\u00f3w. Nie! \u2013 to by\u0142a odpowied\u017a w\u0142adz, bo nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 nie jest potrzebny w socjalistycznym mie\u015bcie. Wi\u0119c oni zagrozili, \u017ce z pro\u015bb\u0105, w kilka tysi\u0119cy ch\u0142opa, i z rodzinami, pojawi\u0105 si\u0119 pod gmachem KW PZPR w Katowicach. I zgod\u0119 dostali od r\u0119ki. To by\u0142 pocz\u0105tek s\u0142ynnego jastrz\u0119bskiego ko\u015bcio\u0142a \u201eNa G\u00f3rce\u201d. Ta determinacja, a w p\u00f3\u017aniejszych latach socjalne strajki w kopalniach \u201eJastrz\u0119bie\u201d i \u201eMoszczenica\u201d, skrz\u0119tnie ukryta przed opini\u0105 publiczna, po\u0142o\u017cy\u0142a, w moim przekonaniu, kamie\u0144 w\u0119gielny pod wydarzeniami z sierpnia 1980 r. w \u201eManife\u015bcie Lipcowym\u201d i s\u0105siednich kopalniach. A w nast\u0119pnych dniach prze\u0142o\u017cy\u0142a si\u0119 na ca\u0142y \u015al\u0105sk. Ten tradycyjny i nap\u0142ywowy. Efektem by\u0142y Porozumienia Jastrz\u0119bskie, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 m. in. podstaw\u0105 wprowadzenia w ca\u0142ym kraju wszystkich wolnych sob\u00f3t.
\nCzy w takim razie mo\u017cna m\u00f3wi\u0107, \u017ce \u015al\u0105sk sp\u00f3\u017ani\u0142 si\u0119 w doczepianiu swojego wagonu do poci\u0105gu Solidarno\u015b\u0107? Nie, \u015al\u0105sk z histori\u0105 nie pasuj\u0105c\u0105 do \u017cadnego innego regionu Polski, z filozofi\u0105 pogranicza, ze skomplikowan\u0105 tkank\u0119 narodowo\u015bciow\u0105 i etniczn\u0105, spo\u0142eczn\u0105 i cywilizacyjn\u0105; \u015al\u0105sk z wymuszon\u0105 rol\u0105 przemys\u0142owego serca kraju, o kt\u00f3rego rytmiczne bicie dba\u0142a, jak nigdzie indziej, S\u0142u\u017cba Bezpiecze\u0144stwa \u2013 ten \u015al\u0105sk zareagowa\u0142 normalnie, i do tego w stosownym czasie, na bunt przeciwko ustrojowi.<\/p>\n
\u015al\u0105zacy w swej pragmatyce wyniesionej z pokr\u0119conej historii, jak i sponiewierani swoj\u0105 histori\u0105 repatrianci spod Lwowa i Wilna, jak i otumanieni has\u0142ami socjalistycznego dobrobytu werbusy z ca\u0142ego kraju \u2013 oni wszyscy (a wi\u0119c my wszyscy) musieli mie\u0107 troch\u0119 czasu zar\u00f3wno na refleksj\u0119 nad socjalistyczn\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105, jaki na odwag\u0119, by jej si\u0119 sprzeciwi\u0107.
\nTo by\u0142 \u015bl\u0105ski powa\u017cny i rozwa\u017cny wyb\u00f3r nie na polityczn\u0105 chwil\u0119, ale na fest. Na dobra i z\u0142e ze wszystkimi tego konsekwencjami widocznymi potem w stanie wojennym.<\/p>\n
Nie powinno si\u0119 licytowa\u0107 wk\u0142adu poszczeg\u00f3lnych region\u00f3w kraju w walce z totalitarnym systemem \u2013 tak samo nie powinno si\u0119 nie dostrzega\u0107 w niej roli \u015al\u0105ska.<\/p>\n