W sierpniu rok po roku wybucha\u0142y na \u015al\u0105sku powstania. To pierwsze, w upaln\u0105 noc z 16 na 17 w 1919 r. – by\u0142o przegrane. W tym nast\u0119pnym, 19 sierpnia rok p\u00f3\u017aniej \u2013 byli\u015bmy raczej g\u00f3r\u0105. Te dwa patriotyczne zrywy na pewno zbudowa\u0142y mocny fundament pod trzecie, majowe powstanie w 1921 r. Wprawdzie militarnie nierozstrzygni\u0119te, za to z polityczn\u0105 wiktori\u0105.
\n
\nJak to wi\u0119c z tymi sierpniowymi powstaniami by\u0142o?<\/p>\n
Pierwsze by\u0142o spontaniczne, \u017ceby nie powiedzie\u0107 \u2013 przypadkowe. Cho\u0107 szykowano si\u0119 do niego ju\u017c od stycznia roku 1919, kiedy to powsta\u0142a, po podpowiedzi J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego, Polska Organizacja Wojskowa G\u00f3rnego \u015al\u0105ska. W po\u0142owie tego\u017c w\u0142a\u015bnie roku liczy\u0142a (wed\u0142ug r\u00f3\u017cnych danych) 12\u201323 tys. zaprzysi\u0119\u017conych cz\u0142onk\u00f3w, kt\u00f3rzy wypowiadali tak\u0105 oto rot\u0119: \u201ePrzysi\u0119gam przed Bogiem Wszechmocnym i Wszechwidz\u0105cym, \u017ce G\u00f3rny \u015al\u0105sk przed Niemcami broni\u0107 b\u0119d\u0119, \u017ce tajemnic organizacyjnych nawet pod gro\u017ab\u0105 \u015bmierci nie zdradz\u0119, \u017ce rozkazy Polskiej Organizacji Wojskowej sumiennie wykonywa\u0107 b\u0119d\u0119. W razie potrzeby jestem got\u00f3w za Ojczyzn\u0119 moj\u0105 \u017cycie po\u015bwi\u0119ci\u0107\u201d.<\/p>\n
Odpowiedzi\u0105 Niemc\u00f3w, wynikaj\u0105c\u0105 te\u017c z obawy, \u017ce mocarstwa koalicyjne doprowadz\u0105 do ca\u0142kowitej likwidacji niemieckich si\u0142 zbrojnych na G\u00f3rnym \u015al\u0105sku, by\u0142o utworzenie w kwietniu tamtego roku policji bezpiecze\u0144stwa tzw. Sipo (Sicherheitspolizei).<\/p>\n
Cz\u0142onkowie \u2013 \u017co\u0142nierze POW G\u015a – wierzyli, \u017ce na \u015al\u0105sku mo\u017cna powieli\u0107 drog\u0119 Wielkopolski do Rzeczypospolitej i rozstrzygn\u0105\u0107 spraw\u0119 przynale\u017cno\u015bci spornego terytorium na polu bitwy. Te zap\u0119dy hamowa\u0142 z jednej strony rz\u0105d w Warszawie, z drugiej Wojciech Korfanty, \u00f3wczesny reprezentant G\u00f3rnego \u015al\u0105ska w Naczelnej Radzie Ludowej w Poznaniu. Pami\u0119ta\u0107 trzeba przecie\u017c, \u017ce w przed\u0142o\u017conym Niemcom na pocz\u0105tku maja projekcie traktatu pokojowego zosta\u0142o zapowiedziane przyznanie Polsce prawie ca\u0142ego G\u00f3rnego \u015al\u0105ska. Po co si\u0119 wi\u0119c bi\u0107? Z kolei w Niemczech zawrza\u0142o. W rezultacie bardzo ostrego sporu mi\u0119dzy Aliantami, tego gor\u0105cego ze wszech miar lata 1919 roku, w Traktacie Wersalskim 28 czerwca zdecydowano, \u017ce o przynale\u017cno\u015bci G\u00f3rnego \u015al\u0105ska rozstrzygnie plebiscyt.<\/p>\n
Ale owe targi polityczne o G\u00f3rny \u015al\u0105sk rozgrywa\u0142y si\u0119 we wrz\u0105cym tyglu rozgrywek klasowych i spo\u0142ecznych, zapocz\u0105tkowanych jeszcze rewolucj\u0105 listopadow\u0105 w Niemczech sprzed roku. W du\u017cych miastach wyrasta\u0142y entuzjastycznie aktywne rady ludowe. Wci\u0105\u017c obowi\u0105zywa\u0142 tak\u017ce stan wyj\u0105tkowy, okre\u015blany zamiennie stanem obl\u0119\u017cenia, pod kt\u00f3rego parasolem nasila\u0142y si\u0119 represje wobec propolskich dzia\u0142aczy. W\u0142adze niemieckie, obawiaj\u0105c si\u0119 scenariusza wielkopolskiego, wzmacnia\u0142y obecno\u015b\u0107 wojskow\u0105 na G\u00f3rnym \u015al\u0105sku. Do wsparcia Grenzschutzu (dywizja ochrony pogranicza) kierowano formacje ochotnicze \u2013 Freikorpsy, tak \u017ce w po\u0142owie sierpnia niemieckie si\u0142y liczy\u0142y tu 70\u201380 tys. \u017co\u0142nierzy.<\/p>\n
11 sierpnia wybuch\u0142 kolejny strajk generalny, kt\u00f3rego jedn\u0105 z przyczyn by\u0142o zatrudnianie zdemobilizowanych \u017co\u0142nierzy niemieckich w przemy\u015ble, kosztem redukcji polskich robotnik\u00f3w. 15 sierpnia pod kopalni\u0105 \u201eMys\u0142owice\u201d ustawili si\u0119 po zaleg\u0142e wyp\u0142aty g\u00f3rnicy z rodzinami. W wyniku masakry, do kt\u00f3rej w\u00f3wczas dosz\u0142o, od kul Grenschutzu zgin\u0119\u0142o 7 g\u00f3rnik\u00f3w, 2 kobiety i kilkunastoletni ch\u0142opak, kt\u00f3ry przyszed\u0142 po pieni\u0105dze zamiast ojca. Szok po tej krwawej konfrontacji zaogni\u0142 i tak gniewne ju\u017c od dawna nastroje. Niekt\u00f3re regionalne oddzia\u0142y zareagowa\u0142y na to samorzutnie i spontanicznie – rozpocz\u0119\u0142y b\u00f3j, kt\u00f3ry autoryzowa\u0142y w nocy z 16 na 17 sierpnia w\u0142adze g\u00f3rno\u015bl\u0105skiej POW.<\/p>\n
Plan\u00f3w powstania nie by\u0142o. Nie by\u0142o tak\u017ce ani mobilizacji, ani jednolitego dow\u00f3dztwa. Has\u0142a narodowe przeplata\u0142y si\u0119 ze spo\u0142ecznymi \u2013 ta ludowa ruchawka, jak j\u0105 p\u00f3\u017aniej nazwano, zako\u0144czy\u0142a si\u0119 po tygodniu. Ju\u017c w drugim dniu powstania w\u0142adze niemieckie zmieni\u0142y obowi\u0105zuj\u0105cy stan obl\u0119\u017cenia na tzw. stan dora\u017any, kt\u00f3ry pozwala\u0142 na rozstrzeliwanie bez wyroku s\u0105dowego buntownik\u00f3w, pochwyconych z broni\u0105 w r\u0119ku. Od tej chwili na stron\u0119 polsk\u0105 uciek\u0142o przed niemieckimi represjami i odwetem ok. 20 tys. powsta\u0144c\u00f3w i propolskich dzia\u0142aczy.<\/p>\n
Po obu stronach powstanie pozostawi\u0142o wa\u017cne i brzemienne w skutki \u015blady. Niemcy, cho\u0107 wyszli z walki zwyci\u0119sko, przekonali si\u0119, \u017ce ich rz\u0105dy na \u015al\u0105sku nie s\u0105 oczywiste i dane raz na zawsze; a Polacy, cho\u0107 poobijani i na tarczy – wynie\u015bli z boju wiar\u0119, \u017ce pokonanie wroga jest mo\u017cliwe. I nadziej\u0119. Rozgoryczenie przegran\u0105, ale i owa nadzieja prze\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 na wyniki listopadowych wybor\u00f3w komunalnych na G\u00f3rnym \u015al\u0105sku, w kt\u00f3rych polscy mandatariusze uzyskali 64 proc. g\u0142os\u00f3w.<\/p>\n
Dalsze miesi\u0105ce up\u0142ywa\u0142y na \u017cmudnych przygotowaniach do plebiscytu. W grudniu Wojciech Korfanty obj\u0105\u0142 funkcj\u0119 polskiego komisarza plebiscytowego. Na pocz\u0105tku 1920 r. do Opola zjecha\u0142a Mi\u0119dzysojusznicza Komisja Rz\u0105dz\u0105ca i Plebiscytowa \u2013 a wraz z ni\u0105 wojska koalicji. Niemieckie w\u0142adze rejencji i formacje Grenzschutzu zosta\u0142y zobowi\u0105zane do opuszczenia terenu obj\u0119tego plebiscytem. Pozosta\u0142a jednak administracja szczebla powiatowego i gminnego – a przede wszystkim policja Sipo oraz oddzia\u0142y samoobrony (Selbstchutz). Wycofuj\u0105cy si\u0119 Grenzschutz przekaza\u0142 tym oddzia\u0142om znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 uzbrojenia wraz z kadrami.<\/p>\n
Strona polska nie by\u0142a bezbronna. Wywiad umacnia\u0142 konspiracyjne struktury POW G\u015a, ale legalnie dzia\u0142aj\u0105ca przy niemieckiej administracji Sipo czu\u0142a si\u0119 bezkarna w podsycaniu napi\u0119\u0107 i w antypolskich prowokacjach. Obie strony wzajemnie oskar\u017ca\u0142y si\u0119 o terroryzowanie ludno\u015bci cywilnej. St\u0105d jednym z najwa\u017cniejszych postulat\u00f3w strony polskiej by\u0142o usuni\u0119cie Sipo i powo\u0142anie, zgodnie z ustaleniami traktatu, polsko-niemieckiej policji plebiscytowej. Dodatkowy chaos stanowi\u0142y rozbie\u017cne sympatie wojsk alianckich: Francuzi sk\u0142aniali si\u0119 ku Polakom, wspieraj\u0105c ich poczynania, gdzie tylko by\u0142o to mo\u017cliwe; z kolei Anglicy i W\u0142osi trzymali jawnie stron\u0119 niemieck\u0105.<\/p>\n
Dochodzi\u0142o do licznych protest\u00f3w i demonstracji. Wiosn\u0105 propolscy G\u00f3rno\u015bl\u0105zacy spontanicznie i wielokrotnie stawiali op\u00f3r przeciwko rozbijaniu polskich wiec\u00f3w i atakom na budynek Polskiego Komisariatu Plebiscytowego w Bytomiu.<\/p>\n
Sytuacja zacz\u0119\u0142a zaostrza\u0107 si\u0119 latem 1920 r. po przegranym z kretesem plebiscycie na Warmii i Mazurach przez stron\u0119 polsk\u0105, a tak\u017ce po informacjach docieraj\u0105cych z wojny polsko-bolszewickiej. Demonstracje proniemieckie kierowane by\u0142y przeciw Polsce, ale tak\u017ce i Francji, oskar\u017canej o stronniczo\u015b\u0107 i obwinianej o pora\u017ck\u0119 Rzeszy w I wojnie \u015bwiatowej. Rezultatem tych burzliwych nastroj\u00f3w by\u0142y antypolskie i antyfrancuskie strajki, wybuchaj\u0105ce ze wzmo\u017con\u0105 si\u0142\u0105 w po\u0142owie sierpnia; nie brakowa\u0142o w nich wyraz\u00f3w sympatii do Rosji radzieckiej. W tych niespokojnych warunkach zosta\u0142 og\u0142oszony strajk generalny. 17 sierpnia w katowickich gazetach niemieckich pojawi\u0142y si\u0119 informacje o zaj\u0119ciu Warszawy przez bolszewik\u00f3w i upadku Polski. Gazety wydrukowano wcze\u015bniej, a wiadomo\u015bci z frontu nie dociera\u0142y lotem b\u0142yskawicy, jak dzi\u015b. Gruchn\u0119\u0142a wie\u015b\u0107: Polska, pa\u0144stwo sezonowe, upad\u0142a! \u017baden plebiscyt nie b\u0119dzie wi\u0119c potrzebny.<\/p>\n
Na wie\u015b\u0107 o tym niemieckie boj\u00f3wki zaatakowa\u0142y lokaln\u0105 siedzib\u0119 Mi\u0119dzysojuszniczej Komisji Rz\u0105dz\u0105cej i Plebiscytowej. Francuscy \u017co\u0142nierze odparli atak, kt\u00f3ry sko\u0144czy\u0142 si\u0119 masakr\u0105 boj\u00f3wkarzy. W odwecie wszcz\u0119to akcj\u0119 rozboju \u2013 demolowano redakcje polskich gazet i sklepy. Na ulicach zalegali ranni. W\u015br\u00f3d opatruj\u0105cych rany by\u0142 doktor Andrzej Miel\u0119cki, polski dzia\u0142acz, kt\u00f3ry zosta\u0142 przez Niemc\u00f3w zapami\u0119tany i bestialsko zamordowany.<\/p>\n
Nast\u0119pnego dnia og\u0142oszono w Katowicach stan wyj\u0105tkowy, co nie powstrzyma\u0142o niemieckich boj\u00f3wek przed napadem na siedzib\u0119 Polskiego Komisariatu Plebiscytowego katowickiego powiatu. Propolskie zwi\u0105zki zawodowe og\u0142osi\u0142y strajk generalny. Wojciech Korfanty wezwa\u0142 do patriotycznego zbrojnego oporu, a Alfons Zgrzebniok, dow\u00f3dca Polskiej Organizacji Wojskowej, wyda\u0142 rozkaz do powstania. Rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 w nocy z 19 na 20 sierpnia, a jego historycznym symbolem pozosta\u0142a \u015bmier\u0107 Andrzeja Miel\u0119ckiego.<\/p>\n
Nie by\u0142 to ju\u017c spontaniczny zryw, ale w miar\u0119 dobrze przygotowana akcja. Powsta\u0144cy odnie\u015bli szereg sukces\u00f3w. Rozkaz zako\u0144czenia walk wydano 25 sierpnia, po og\u0142oszeniu likwidacji Sipo i utworzeniu polsko-niemieckiej Policji G\u00f3rnego \u015al\u0105ska, tzw. policji plebiscytowej. Tak wi\u0119c g\u0142\u00f3wny cel powstania zosta\u0142 osi\u0105gni\u0119ty. Jego rezultatem by\u0142o te\u017c rozwi\u0105zanie POW, a na jej miejsce powo\u0142anie Centrali Wychowania Fizycznego \u2013 tajnej organizacji wojskowej. Pod koniec roku CWF przekszta\u0142cono w Dow\u00f3dztwo Obrony Plebiscytu.<\/p>\n
W nast\u0119pnych latach sierpnie tak\u017ce obfitowa\u0142y w wa\u017cne wydarzenia<\/strong>: w 1939 r. zmar\u0142 w Warszawie Wojciech Korfanty, dyktator trzeciego powstania, kt\u00f3re doprowadzi\u0142o do przyznania Polsce przemys\u0142owej cz\u0119\u015bci G\u00f3rnego \u015al\u0105ska. Pochowano go 20 sierpnia w Katowicach. Ju\u017c w\u00f3wczas w kilkudziesi\u0119ciotysi\u0119cznym kondukcie zacz\u0119to szepta\u0107, \u017ce na polecenie sanacyjnego rz\u0105du pad\u0142 w wi\u0119zieniu na Pawiaku ofiar\u0105 arszenikowych opar\u00f3w. W czasie wojny m\u00f3wiono te\u017c o tym w Londynie. Ale to ju\u017c temat na osobn\u0105 histori\u0119, kt\u00f3ra a\u017c si\u0119 prosi o uwag\u0119 \u015bledczych z IPN. Nie takie \u015bledztwa przecie\u017c prowadzili.<\/p>\n No i jeszcze prowokacja gliwicka z 31 sierpnia 1939 r., poprzedzaj\u0105ca agresj\u0119 na Polsk\u0119. Historia jest doskonale znana, ale warto przypomnie\u0107, \u017ce atak na radiostacj\u0119 hitlerowska propaganda przypisa\u0142a… powsta\u0144com \u015bl\u0105skim.<\/p>\n A jak jeszcze dodamy sierpniowe strajki w kopalniach jastrz\u0119bskich, pami\u0119tnego roku 1980, to wychodzi, \u017ce to nie jest zwyczajny dla \u015al\u0105zak\u00f3w miesi\u0105c.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" W sierpniu rok po roku wybucha\u0142y na \u015al\u0105sku powstania. To pierwsze, w upaln\u0105 noc z 16 na 17 w 1919 r. – by\u0142o przegrane. W tym nast\u0119pnym, 19 sierpnia rok p\u00f3\u017aniej \u2013 byli\u015bmy raczej g\u00f3r\u0105. Te dwa patriotyczne zrywy na pewno zbudowa\u0142y mocny fundament pod trzecie, majowe powstanie w 1921 r. Wprawdzie militarnie nierozstrzygni\u0119te, za […]<\/p>\n","protected":false},"author":8,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/dziadul\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/900"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/dziadul\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/dziadul\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/dziadul\/wp-json\/wp\/v2\/users\/8"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/dziadul\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=900"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/dziadul\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/900\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":901,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/dziadul\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/900\/revisions\/901"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/dziadul\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=900"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/dziadul\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=900"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/dziadul\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=900"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}