Do Prezydenta Andrzeja Dudy. Szanowny Panie Prezydencie!
\n
\nTen list otwarty stanowi gor\u0105cy apel do Pana o niepodpisywanie fatalnej nowelizacji ustawy o Instytucie Pami\u0119ci Narodowej. Wiem, \u017ce wi\u0119cej nas dzieli, ni\u017c \u0142\u0105czy, lecz w imi\u0119 tego, \u017ce jednak \u0142\u0105cz\u0105 nas Krak\u00f3w i Uniwersytet Jagiello\u0144ski, a nawet przelotna znajomo\u015b\u0107 osobista, prosz\u0119, aby po\u015bwi\u0119ci\u0142 Pan kilka chwil na przeczytanie tego, co mam do powiedzenia. Jako \u017ce napisz\u0119 o sprawach, kt\u00f3re s\u0105 niejasne dla wielu ludzi, a przecie\u017c bardzo wa\u017cne dla \u017cycia publicznego w Polsce i dla wizerunku Polski na \u015bwiecie, niniejszy list do Pana pozwol\u0119 sobie opublikowa\u0107. Mam nadziej\u0119, \u017ce nie ma mi Pan tego za z\u0142e. Jest to przede wszystkim list do Pana jako prezydenta Polski.<\/p>\n
W pierwszej cz\u0119\u015bci swego listu powiem kilka s\u0142\u00f3w o stosunkach mi\u0119dzy Polakami i \u017bydami w czasie II wojny \u015bwiatowej \u2013 par\u0119 rzeczy, kt\u00f3re s\u0105 oczywisto\u015bci\u0105 dla os\u00f3b orientuj\u0105cych si\u0119 w tej tematyce, lecz jednocze\u015bnie pozostaj\u0105 nieznane og\u00f3\u0142owi. W drugiej cz\u0119\u015bci wyja\u015bni\u0119, dlaczego ustawa, a nawet samo jej procedowanie, przynosi tragiczne konsekwencje dla wizerunku Polski i jej pozycji w \u015bwiecie. Nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o tym, \u017ce konsekwencje nowego prawa b\u0119d\u0105 z pewno\u015bci\u0105 odwrotne do zamierzonych.<\/p>\n
Zaczn\u0119 jednak od uwagi na temat j\u0119zyka. W przed\u0142o\u017conej do podpisu prezydenta nowej ustawie o IPN chodzi w gruncie rzeczy o to, \u017ceby nie wolno by\u0142o wypowiada\u0107 bezkarnie zda\u0144 w rodzaju \u201ePolacy pomagali mordowa\u0107 \u017byd\u00f3w i wydawali ich Niemcom\u201d. Punktem newralgicznym jest uog\u00f3lnienie: \u201ePolacy\u201d, niejako \u201ePolacy w og\u00f3le, nar\u00f3d\u201d. Niestety, nie da si\u0119 wyeliminowa\u0107 z j\u0119zyka takich sformu\u0142owa\u0144. Gdy polska dru\u017cyna wygra mecz, m\u00f3wimy, \u017ce Polacy wygrali, a nie: \u201egrupa Polak\u00f3w wygra\u0142a\u201d. Podobnie gdy grupa Polak\u00f3w zabija\u0142a \u017byd\u00f3w uciekaj\u0105cych z pacyfikowanego getta gdzie\u015b na wschodzie kraju, to powie si\u0119, \u017ce Polacy w tej miejscowo\u015bci pomagali Niemcom mordowa\u0107 \u017byd\u00f3w. Skoro takich sytuacji by\u0142o wiele, to powie si\u0119, \u017ce \u201ePolacy pomagali Niemcom\u201d.<\/p>\n
Ka\u017cdy wie, \u017ce nie wszyscy (c\u00f3\u017c, nawet nie wszyscy Niemcy i nie wi\u0119kszo\u015b\u0107 Niemc\u00f3w mordowa\u0142a \u017byd\u00f3w\u2026), \u017ce nie wi\u0119kszo\u015b\u0107, ale jednak \u2013 by\u0142o to zjawisko cz\u0119ste. A wystarczy, \u017ce cz\u0119ste, aby j\u0119zyk potoczny dopuszcza\u0142 taki skr\u00f3t my\u015blowy. Mi\u0119dzy innymi dlatego ci Polacy, niestety liczni, kt\u00f3rzy krzywdzili \u017byd\u00f3w, uczynili te\u017c krzywd\u0119 ca\u0142emu narodowi i jego opinii. Ustaw\u0105 nie da si\u0119 zmieni\u0107 zwyczaj\u00f3w j\u0119zykowych \u2013 mo\u017cna tylko kneblowa\u0107 usta, zastrasza\u0107 m\u00f3wi\u0105cych prawd\u0119 (w tym ofiary i ich dzieci), cenzurowa\u0107 i zmusza\u0107 do autocenzury.<\/p>\n
Polacy bardzo powoli przygotowuj\u0105 si\u0119 do przyj\u0119cia prawdy o swojej historii, o jej ciemnych kartach i o tych sprawach najtrudniejszych, gdzie nie ma prostych i jednoznacznych ocen, nieskalanych bohater\u00f3w z jednej strony i \u0142ajdak\u00f3w z drugiej. W kwestii polsko-\u017cydowskiej s\u0142yszeli wprawdzie o Jedwabnem (o innych podobnych miejscach ju\u017c nie), lecz poza tym og\u00f3\u0142 zna przede wszystkim to, co chlubne. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce zna tylko jedn\u0105 stron\u0119 medalu, zna tylko po\u0142ow\u0119 prawdy. A kto zna po\u0142ow\u0119 prawdy, ten w\u0142a\u015bciwie nie wie, jak by\u0142o. Jest w b\u0142\u0119dzie. Ta druga, niechlubna po\u0142owa prawdy jest w Polsce niemal\u017ce tabu. Kto wie, mo\u017ce i Pan nie bardzo wie, jak to by\u0142o?<\/p>\n
Oto prawda, kt\u00f3r\u0105 znaj\u0105 wszyscy Polacy: dzi\u0119ki polskim bohaterom \u2013 na przyk\u0142ad Irenie Sendler i \u017begocie – uratowa\u0142o si\u0119 bardzo wielu \u017byd\u00f3w. Polska by\u0142a jedynym krajem, gdzie za pomoc w ukrywaniu \u017byd\u00f3w p\u0142aci\u0142o si\u0119 \u017cyciem i wielu to \u017cycie za pomoc \u017bydom odda\u0142o. W Yad Vashem najwi\u0119cej drzewek maj\u0105 Sprawiedliwi z Polski. Tak w\u0142a\u015bnie jest i jako dziecko ocalonych z Zag\u0142ady jestem z tego dumny i jestem za to wdzi\u0119czny.<\/p>\n
Ponadto jednak wi\u0119kszo\u015b\u0107 Polak\u00f3w b\u0142\u0119dnie s\u0105dzi, \u017ce generalnie Polacy byli w czasie wojny przychylni i wsp\u00f3\u0142czuj\u0105cy \u017bydom. \u017be w zasadzie robili, co mogli. To nieprawda \u2013 Polacy w wi\u0119kszo\u015bci byli \u017bydom nieprzychylni, a nawet wrodzy, co zreszt\u0105 bardzo utrudnia\u0142o ich ukrywanie. Nie jest te\u017c prawd\u0105, \u017ce \u201e\u017ali Polacy\u201d, szmalcownicy, kt\u00f3rzy szanta\u017cowali \u017byd\u00f3w i wydawali ich Niemcom, to nieliczne jednostki, czarne owce, wedle kt\u00f3rych nie mo\u017cna s\u0105dzi\u0107 og\u00f3\u0142u. Niestety, takich ludzi by\u0142o bardzo wielu. Tysi\u0105ce. Owszem, nie znaczy to, \u017ce \u201ePolacy w og\u00f3lno\u015bci\u201d s\u0105 winni, lecz nie wolno m\u00f3wi\u0107, \u017ce winnych by\u0142a garstka, a bohater\u00f3w wielu. Bo to jest po prostu k\u0142amstwo.<\/p>\n
A czego Polacy nie wiedz\u0105, bo nie m\u00f3wi si\u0119 tego w szkole ani na oficjalnych uroczysto\u015bciach, bo brakuje odwagi i dojrza\u0142o\u015bci, by sta\u0142o si\u0119 to cz\u0119\u015bci\u0105 polskiej \u015bwiadomo\u015bci historycznej? Przede wszystkim nie znaj\u0105 \u017cadnych liczb. Nie znaj\u0105c ich, nie wiedz\u0105 czego\u015b, co zawstydza najbardziej i czego ukrywaniu nowelizacja ustawy o IPN na pierwszy rzut oka bardzo pomaga (a mo\u017ce odwrotnie?). Nie wiedz\u0105 mianowicie, \u017ce Polacy zabili b\u0105d\u017a wydali Niemcom znacznie wi\u0119cej \u017byd\u00f3w, ni\u017c ich uratowali. Uratowali ok. 50 tysi\u0119cy, a zabili b\u0105d\u017a pomogli zabi\u0107 co najmniej 100 tysi\u0119cy. Te straszne 100 tysi\u0119cy to dolna granica szacunk\u00f3w. Sk\u0105d te szacunki, sk\u0105d ta wiedza? Nie moja \u2013 ja tu nic nie znacz\u0119. Wiedz\u0119 t\u0119 maj\u0105 badacze i specjali\u015bci, na przyk\u0142ad ci polscy z Centrum Bada\u0144 nad Zag\u0142ad\u0105 \u017byd\u00f3w Polskiej Akademii Nauk.<\/p>\n
Je\u015bli naprawd\u0119 chcia\u0142by Pan dowiedzie\u0107 si\u0119, jak to by\u0142o, prosz\u0119 spyta\u0107 tamtejszych profesor\u00f3w i poprosi\u0107 o wyja\u015bnienie, w jaki spos\u00f3b uczeni doszli do tych ustale\u0144 (bo, przyznam, trudno w co\u015b takiego uwierzy\u0107 na s\u0142owo). Nie ma sensu pyta\u0107, ilu \u017byd\u00f3w musieli zabi\u0107 na przyk\u0142ad Ukrai\u0144cy albo \u0141otysze, aby zas\u0142u\u017cy\u0107 sobie na miano pomocnik\u00f3w Niemc\u00f3w. Nie ma takiej ustalonej liczby. Ale w\u0142a\u015bnie dlatego nie ma te\u017c sensu kara\u0107 kogo\u015b, kto czuje, \u017ce sto tysi\u0119cy to do\u015b\u0107, aby m\u00f3wi\u0107 o pomaganiu. Ja tak nie czuj\u0119, ale wielu owszem. Czy maj\u0105 i\u015b\u0107 do wi\u0119zienia za to, \u017ce tak, a nie inaczej \u201eszacuj\u0105\u201d znaczenie s\u0142owa \u201epomaga\u0107\u201d? Obawiam si\u0119, \u017ce parlamentarzy\u015bci g\u0142osuj\u0105cy za zmian\u0105 ustawy o IPN nie zastanowili si\u0119 nad tym, nie bardzo wiedz\u0105, o czym w\u0142a\u015bciwie m\u00f3wi\u0105, i nie znaj\u0105 \u017cadnych liczb. I pewnie nie chc\u0105 ich zna\u0107 \u2013 wystarczy im wewn\u0119trzna pewno\u015b\u0107, \u017ce Polacy jako spo\u0142ecze\u0144stwo byli niewinni. Dlaczego? Bo jak\u017ce \u201enasi\u201d mieliby by\u0107 winni?! Taka mentalno\u015b\u0107, taki poziom uczciwo\u015bci intelektualnej, wra\u017cliwo\u015bci na z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 rzeczywisto\u015bci i otwarto\u015bci na prawd\u0119 cechuje wielu polskich pos\u0142\u00f3w i senator\u00f3w. Czy Pan do nich do\u0142\u0105czy?<\/p>\n
S\u0105 te\u017c inne rzeczy, kt\u00f3re spo\u0142ecze\u0144stwo polskie boi si\u0119 przyj\u0105\u0107 do wiadomo\u015bci i kt\u00f3re ukrywane s\u0105 przed nimi za fasad\u0105 jednostronnego dyskursu o polskim bohaterstwie i polskiej niewinno\u015bci. Nie wiedz\u0105, \u017ce ukrywanie \u017byd\u00f3w by\u0142o tak bardzo trudne i niebezpieczne w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce trzeba si\u0119 by\u0142o obawia\u0107 donos\u00f3w ze strony s\u0105siad\u00f3w. Bardzo wielu ukrywaj\u0105cych si\u0119 \u017byd\u00f3w nie prze\u017cy\u0142o wojny, bo wydali ich s\u0105siedzi. R\u00f3wnie\u017c wielu ukrywaj\u0105cych \u2013 zar\u00f3wno tych bohaterskich, kt\u00f3rzy dzia\u0142ali z pobudek czysto moralnych, jak i tych, kt\u00f3rzy ukrywali \u017byd\u00f3w dla pieni\u0119dzy (a by\u0142o to zaj\u0119cie chwalebne) \u2013 straci\u0142o \u017cycie w ten spos\u00f3b. Zabijali ich Niemcy, zabijali, nierzadko, Polacy. To straszne, wiem. Prosz\u0119 zapyta\u0107 specjalist\u00f3w, czy to prawda i jak cz\u0119sto tak bywa\u0142o. Mnie Pan nie uwierzy \u2013 im b\u0119dzie Pan musia\u0142.<\/p>\n
Polacy nie wiedz\u0105 r\u00f3wnie\u017c, jak beznadziejna by\u0142a sytuacja \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy uciekli z oboz\u00f3w b\u0105d\u017a pr\u00f3bowali si\u0119 ukry\u0107 na terenach wiejskich. Byli praktycznie bez szans. Mogli si\u0119 spotka\u0107 z pomoc\u0105 \u2013 najcz\u0119\u015bciej spotykali wid\u0142y, je\u015bli nie kule. Najcz\u0119\u015bciej \u2013 nie zawsze. Nie wiedz\u0105 r\u00f3wnie\u017c, jak potworne rozmiary mia\u0142 antysemityzm w przedwojennej Polce, a w konsekwencji r\u00f3wnie\u017c w Polsce czasu wojny. I jak strasznie antysemicki by\u0142 polski Ko\u015bci\u00f3\u0142, cho\u0107 w czasie wojny bardzo wielu \u017byd\u00f3w, zw\u0142aszcza dzieci, uratowa\u0142o si\u0119 dzi\u0119ki ksi\u0119\u017com i zakonnicom. A czy Pan to wie? Pan, otoczony ze wszystkich stron zwolennikami nacjonalistycznej odmiany katolicyzmu? Ale przecie\u017c ma Pan tak\u017ce inne osoby wok\u00f3\u0142 siebie… Mo\u017ce ich Pan zapyta? Mo\u017ce we\u017amie Pan do r\u0119ki publikacje katolickie z czas\u00f3w dwudziestolecia? Cho\u0107by pisma wydawane przez o. Kolbego?<\/p>\n
Prosz\u0119 pozwoli\u0107, \u017ce poka\u017c\u0119 z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 relacji polsko-\u017cydowskich oraz rozmaito\u015b\u0107 postaw Polak\u00f3w na przyk\u0142adzie jednej rodziny \u2013 mojej rodziny. M\u00f3j ojciec, Stanis\u0142aw, zosta\u0142 wydany Niemcom przez s\u0105siad\u00f3w. Trafi\u0142 na Pawiak, do celi \u015bmierci. Wypuszczono go mi\u0119dzy innymi dlatego, \u017ce jego kolega, etniczny Polak, przyszed\u0142 na gestapo, by zapewni\u0107, \u017ce Sta\u015b jest czystej krwi Polakiem. By\u0142 bohaterem. Moich dziadkowie ze strony ojca te\u017c prze\u017cyli wojn\u0119 \u2013 mieli \u201edobre papiery\u201d i du\u017co pieni\u0119dzy. Ukrywali si\u0119 najpewniejszym i najbardziej typowym sposobem \u2013 p\u0142ac\u0105c. Sp\u0119dzili wojn\u0119 w Milan\u00f3wku. Z kolei mama mojej mamy, Anna, te\u017c zosta\u0142a wydana Niemcom przez s\u0105siad\u00f3w \u2013 z wiadomym skutkiem. Za to mama, b\u0119d\u0105ca w czasie wojny ma\u0142\u0105 dziewczynk\u0105, zosta\u0142a ukryta w polskiej rodzinie (we Lwowie), dzi\u0119ki czemu mog\u0142a przetrwa\u0107. By\u0142a te\u017c w mojej dalszej rodzinie ga\u0142\u0105\u017a \u201earyjska\u201d. Mieli w Warszawie mieszkanie, gdzie ukrywali \u017byd\u00f3w \u2013 dla zarobku. Ale nie tylko, bo jednego m\u0142odego, biednego ch\u0142opca przechowali, cho\u0107 nie p\u0142aci\u0142. Wyr\u00f3s\u0142 potem na znanego polskiego intelektualist\u0119. Tak to si\u0119 dziwnie wszystko plot\u0142o.<\/p>\n
To wszystko, o czym m\u00f3wi\u0119, jest w zasadzie Polakom nieznane. Gdyby by\u0142o inaczej, pewnie ceniono by nas za dojrza\u0142o\u015b\u0107 i otwarto\u015b\u0107 w mierzeniu si\u0119 z w\u0142asn\u0105 histori\u0105. Jednak najgorsze, co nas mo\u017ce spotka\u0107, to fama kraju, kt\u00f3ry u\u017cywa prawa do kneblowania ust prawdzie, bo nie jest zdolny jej przyj\u0105\u0107 w ca\u0142ej rozci\u0105g\u0142o\u015bci i z\u0142o\u017cono\u015bci, a przy tym jest tak naiwny, i\u017c s\u0105dzi, \u017ce zdo\u0142a j\u0105 ukry\u0107. Nic bardziej nie zaszkodzi wizerunkowi Polki ni\u017c opinia pa\u0144stwa i spo\u0142ecze\u0144stwa niedojrza\u0142ego, zakompleksionego, prze\u015bwiadczonego o swojej apriorycznej zawsze-niewinno\u015bci.<\/p>\n
A przecie\u017c i dzisiaj opinia o Polsce nie jest na \u015bwiecie zbyt przychylna. Uchodzimy za kraj zadufany w sobie, egoistyczny, przekonany o swojej moralnej wyj\u0105tkowo\u015bci i pe\u0142en pretensji do \u015bwiata. To bardzo z\u0142a opinia \u2013 godna kulturowego za\u015bcianka, kt\u00f3rym przecie\u017c nie jeste\u015bmy. Je\u015bli podpisze Pan t\u0119 nieszcz\u0119sn\u0105 ustaw\u0119, wizerunek naszego kraju jeszcze si\u0119 pogorszy. A na \u015bwiecie, tak\u017ce w Izraelu i w USA, nie brakuje takich, kt\u00f3rzy tylko na to czekaj\u0105. B\u0119d\u0105 m\u00f3wi\u0107 \u201ea nie m\u00f3wi\u0142em!\u201d, \u201enie m\u00f3wi\u0142em, \u017ce Polacy uwa\u017caj\u0105 si\u0119 zawsze za \u015bwi\u0119te niewini\u0105tka, widz\u0105 tylko swoje krzywdy, a nie przyjmuj\u0105 do wiadomo\u015bci, \u017ce sami te\u017c bywali krzywdzicielami?\u201d. Tak zwana polityka historyczna, zw\u0142aszcza prowadzona przy pomocy cenzorskich ustaw, prokurator\u00f3w i s\u0119dzi\u00f3w, w\u0142a\u015bnie do takich efekt\u00f3w prowadzi.<\/p>\n
Gdy zamiast m\u00f3wi\u0107, jak by\u0142o, m\u00f3wi\u0107 uczciwie i szczerze, nie unikaj\u0105c spraw bolesnych i wstydliwych, decydujemy si\u0119 na przemilczenia, przek\u0142amania, stronniczo\u015b\u0107 i wybielanie win, nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o zastraszaniu i kneblowaniu ust, to skutek jest \u017ca\u0142osny. Prawda i tak kr\u0105\u017cy, lecz my b\u0119dziemy uchodzi\u0107 za k\u0142amc\u00f3w, wybielaj\u0105cych swoj\u0105 histori\u0119, a nawet gloryfikuj\u0105cych swoich zbrodniarzy. Wiemy sami, jak to jest \u2013 gdy patrzymy na \u201epolityk\u0119 historyczn\u0105\u201d, dajmy na to, Ukrainy. Czy b\u0119dziemy bardziej wra\u017cliwi na krzywdy i chwa\u0142\u0119 narodu ukrai\u0144skiego, gdy Ukrai\u0144cy b\u0119d\u0105 nazywa\u0107 ulice imieniem Bandery? A czy nas b\u0119d\u0105 bardziej szanowa\u0107, gdy na temat spraw polsko-\u017cydowskich b\u0119dziemy jak mantr\u0119 powtarza\u0107 jedynie to, \u017ce naszych Sprawiedliwych by\u0142o najwi\u0119cej?<\/p>\n
Polska ma wielu nieprzyjaci\u00f3\u0142. Nastroje antypolskie panuj\u0105 tak\u017ce w Izraelu i w \u017cydowskiej diasporze. Im wi\u0119cej antysemityzmu i zak\u0142amania u nas, tym wi\u0119cej niech\u0119ci do Polak\u00f3w tam. I odwrotnie. Od wielu lat staramy si\u0119 zatrzyma\u0107 to b\u0142\u0119dne ko\u0142o. Je\u015bli podpisze Pan ustaw\u0119, kt\u00f3ra mo\u017ce by\u0107 odczytana jako wybielanie polskiej historii i przeszkoda w m\u00f3wieniu o krzywdach, jakich doznawali \u017bydzi ze strony Polak\u00f3w, wszystkie te wysi\u0142ki zostan\u0105 w jednej chwili zniweczone. A razem z nimi dobre relacje polsko-izraelskie i \u2013 by\u0107 mo\u017ce \u2013 polsko-ameryka\u0144skie.<\/p>\n
Nie mo\u017cemy zarzuci\u0107 Izraelczykom, \u017ce czyni\u0105 za ma\u0142o dla upami\u0119tnienia i uhonorowania wspania\u0142ych Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy ratowali \u017byd\u00f3w w strasznym czasie Zag\u0142ady. To dzi\u0119ki nim wiemy, kto by\u0142 bohaterem \u2013 Polska czas\u00f3w PRL nie chcia\u0142a nic o tym s\u0142ysze\u0107. Dzi\u015b nale\u017cy si\u0119 Izraelczykom uszanowanie ich wra\u017cliwo\u015bci, ich b\u00f3lu, ich prawa do m\u00f3wienia prawdy. A nawet do m\u00f3wienia \u2013 pod wp\u0142ywem emocji \u2013 prawdy zniekszta\u0142conej przez ten b\u00f3l. A nawet do stronniczo\u015bci, kt\u00f3ra wszak i nam nie jest obca.<\/p>\n
Panie Prezydencie, niech Pan znajdzie w sobie odwag\u0119, by zawetowa\u0107 t\u0119 katastrofaln\u0105 \u2013 z moralnego, prawnego i politycznego punktu widzenia \u2013 ustaw\u0119. Je\u015bli Pan to uczyni, \u015bwiat to doceni. Doceni\u0105 to r\u00f3wnie\u017c \u015bwiatli Polacy. Je\u015bli Pan tego nie uczyni… Strach mi nawet my\u015ble\u0107, co b\u0119dzie. Prosz\u0119.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Niniejszy list do Pana pozwol\u0119 sobie opublikowa\u0107.<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":2746,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[311,95,23],"tags":[605,30,607],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2742"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2742"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2742\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2748,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2742\/revisions\/2748"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2746"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2742"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2742"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2742"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}