{"id":4343,"date":"2020-04-17T23:16:35","date_gmt":"2020-04-17T21:16:35","guid":{"rendered":"http:\/\/hartman.blog.polityka.pl\/?p=4343"},"modified":"2020-04-19T14:23:33","modified_gmt":"2020-04-19T12:23:33","slug":"77-rocznica-powstania-w-warszawskim-getcie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/2020\/04\/17\/77-rocznica-powstania-w-warszawskim-getcie\/","title":{"rendered":"77. rocznica powstania w warszawskim getcie"},"content":{"rendered":"\n

Zaczn\u0119 od apelu: prosz\u0119, nie przychod\u017acie w tym roku pod pomnik pod muzeum Polin. Mimo zachowania wszelkich \u015brodk\u00f3w ostro\u017cno\u015bci telewizja re\u017cimowa mo\u017ce sfilmowa\u0107 kilka os\u00f3b stoj\u0105cych zbyt blisko siebie. Poza tym nie powinni\u015bmy ryzykowa\u0107 z\u0142amania przepis\u00f3w nakazuj\u0105cych zachowanie dystansu, bo s\u0105 to przepisy s\u0142uszne.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Upami\u0119tnijmy powstanie w inny spos\u00f3b, np. w sieci, a pod pomnikiem spotkamy si\u0119 za rok \u2013 t\u0142umnie. Niechaj te dwie kosy obejd\u0105 si\u0119 bez naszego towarzystwa.<\/p>\n\n\n\n

Ka\u017cdego roku 19 kwietnia, w rocznic\u0119 wybuchu powstania w warszawskim getcie, pod Pomnikiem Bohater\u00f3w Getta, stoj\u0105cym w \u015brodku osiedla Muran\u00f3w, na obszarze przedwojennej \u017cydowskiej \u201eDzielny P\u00f3\u0142nocnej\u201d (\u201eNalewek\u201d), w latach 1940-43 stanowi\u0105cej zasadnicz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 getta zbieraj\u0105 si\u0119 polscy \u017bydzi oraz ich przyjaciele, by uczci\u0107 pomordowanych warszawskich \u017byd\u00f3w i powsta\u0144c\u00f3w. W tej ostatniej fazie warszawskiego holokaustu, to znaczy podczas powstania i bezpo\u015brednio po nim, wywieziono do oboz\u00f3w i wymordowano 56 tys. os\u00f3b. Ich los i tak by\u0142 przes\u0105dzony \u2013 zgin\u0119liby niezale\u017cnie od tego, czy powstanie by wybuch\u0142o, czy te\u017c nie. Nie o \u017cycie walczyli powsta\u0144cy, lecz po to, by umrze\u0107 w walce, a wi\u0119c z godno\u015bci\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Powstanie w getcie by\u0142o ma\u0142e. Walczy\u0142o w nim mniej ni\u017c tysi\u0105c \u017ale uzbrojonych bojowc\u00f3w, reprezentuj\u0105cych \u017bydowski Zwi\u0105zek Wojskowy (prawicowy, zwi\u0105zany z AK) oraz \u017bydowsk\u0105 Organizacj\u0119 Bojow\u0105 (g\u0142\u00f3wnie lewicow\u0105). Przyw\u00f3dc\u0105 powstania by\u0142 Mordechaj Anielewicz z \u017bOB, a najbardziej znanym dow\u00f3dc\u0105 niech\u0119tny syjonizmowi (doktrynie powrotu \u017byd\u00f3w do Izraela) socjalista Marek Edelman, kt\u00f3ry do ko\u0144ca \u017cycia (zmar\u0142 w 2009 r.) by\u0142 ambasadorem pami\u0119ci o powstaniu i nieformalnym liderem polskich \u017byd\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

W czasie akcji przeciwko powstaniu, b\u0119d\u0105cej jednocze\u015bnie akcj\u0105 fizycznej likwidacji dzielnicy poprzez jej wypalenie, 13 tys. ludzi zosta\u0142o zabitych na miejscu b\u0105d\u017a pope\u0142ni\u0142o samob\u00f3jstwo. Niemc\u00f3w uda\u0142o si\u0119 powsta\u0144com zabi\u0107 nieco ponad stu. Symbolicznym zako\u0144czeniem powstania by\u0142o wysadzenie przez Niemc\u00f3w 16 maja Wielkiej Synagogi, po\u0142o\u017conej w pobli\u017cu pl. Bankowego.<\/p>\n\n\n\n

Zbrojny op\u00f3r w czasie ostatecznej likwidacji getta, op\u00f3r skazanych na \u015bmier\u0107 – wytworzy\u0142 sytuacj\u0119 skrajn\u0105 z moralnego punktu widzenia, a wi\u0119c tak\u0105, kt\u00f3ra nie poddaje si\u0119 normalnej analizie i ocenie wedle znanych kategorii etycznych. Je\u015bli samob\u00f3jstwa pope\u0142niali przyw\u00f3dcy, jak Anielewicz i Zygielbojm, wybieraj\u0105c honor b\u0105d\u017a \u2013 jak ten drugi \u2013 rzucaj\u0105c wyzwanie \u015bwiatu, kt\u00f3ry nie chcia\u0142 wiedzie\u0107 za wiele o Zag\u0142adzie \u017byd\u00f3w, to mo\u017cemy jeszcze m\u00f3wi\u0107 o heroizmie. Jednak jak nazwa\u0107 u\u015bmiercanie ma\u0142ych dzieci trucizn\u0105, aby nie zosta\u0142y za dzie\u0144 lub dwa zamordowane przez Niemc\u00f3w? Wobec tych niepoj\u0119tych wydarze\u0144 sumienie nakazuje zachowa\u0107 milczenie. Tego nakazu przestrzegaj\u0105 nawet za\u017carci antysemici.<\/p>\n\n\n\n

To tragiczne i bohaterskie powstanie sta\u0142o si\u0119 dla ca\u0142ego \u017cydowskiego \u015bwiata symbolem zbrojnej walki \u017byd\u00f3w z nazistami w czasie II wojny \u015bwiatowej. Kiedy\u015b mieszka\u0142em przez kilka miesi\u0119cy w Jerozolimie, przy ul. Bojownik\u00f3w Getta. Dla wszystkich, nawet dla mieszkaj\u0105cych nieopodal Arab\u00f3w, by\u0142o jasne, o jakie getto chodzi. Tak to ju\u017c jest z symbolami \u2013 co\u015b upami\u0119tniaj\u0105, a co\u015b innego sob\u0105 zas\u0142aniaj\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Wiedz\u0105c o powstaniu, kt\u00f3re wybuch\u0142o w warszawskim getcie 19 kwietnia 1943 r. i trwa\u0142o blisko miesi\u0105c, \u0142atwo zapomnie\u0107 o wielu innych miastach, gdzie w obliczu likwidacji (wyw\u00f3zki mieszka\u0144c\u00f3w do oboz\u00f3w \u015bmierci) w gettach wybucha\u0142y mniejsze lub wi\u0119ksze powstania, jak np. mia\u0142o to miejsce w Bia\u0142ymstoku, Cz\u0119stochowie czy B\u0119dzinie. Sam my\u015bla\u0142em jako dziecko, \u017ce by\u0142o tylko jedno getto i jedno powstanie\u2026 W ko\u0144cu nie ma si\u0119 co dziwi\u0107. Warszawa by\u0142a drugim po Nowym Jorku najwi\u0119kszym skupiskiem \u017byd\u00f3w, a w getcie przebywa\u0142o nawet do 450 tys. os\u00f3b. W pewnym sensie jest Warszawa stolic\u0105 Zag\u0142ady.<\/p>\n\n\n\n

Wiele jest ulicznych upami\u0119tnie\u0144 tej tragedii. Ale podobnych upami\u0119tnie\u0144 powstania warszawskiego \u2013 wielokrotnie wi\u0119cej. C\u00f3\u017c, Warszawa mo\u017ce i jest stolic\u0105 Zag\u0142ady, lecz przede wszystkim jest stolic\u0105 Polski. A Polska nigdy nie uwa\u017ca\u0142a \u017byd\u00f3w za integraln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 swojego spo\u0142ecze\u0144stwa i swojej kultury. Najcz\u0119\u015bciej z wzajemno\u015bci\u0105. Jeste\u015bmy mo\u017ce jedynym krajem, kt\u00f3ry nie chwali si\u0119 swoimi noblistami, je\u015bli byli \u017bydami (a by\u0142o ich wielu), i pewnie jedynym, do kt\u00f3rego Izraelczykowi wci\u0105\u017c jako\u015b niezr\u0119cznie jecha\u0107 na wakacje (co innego do Niemiec).<\/p>\n\n\n\n

Warszaw\u0119 przecinaj\u0105 wielkie Al. Jerozolimskie i brzmi to bardzo filosemicko, lecz aleje te zawdzi\u0119czaj\u0105 nazw\u0119 jednej z kolonii, dok\u0105d wysiedlano \u017byd\u00f3w, \u017ceby nie plenili si\u0119 za bardzo w chrze\u015bcija\u0144skim mie\u015bcie. Wszystko to si\u0119 u nas tak przeplata. Najcz\u0119\u015bciej do\u015b\u0107 nieprzyja\u017anie, lecz czasami, mimo wszystko, przyja\u017anie.<\/p>\n\n\n\n

Nikt jeszcze nie wymy\u015bli\u0142 sposobu na pojednanie polsko-\u017cydowskie. Zapewne dzie\u0142a tego dope\u0142ni ignorancja \u2013 m\u0142odego pokolenia sprawy te nic ju\u017c najcz\u0119\u015bciej nie obchodz\u0105, bo nic o nich nie wiedz\u0105. Spotykam mn\u00f3stwo m\u0142odzie\u017cy zupe\u0142nie wolnej od antysemickich uprzedze\u0144, bo i wolnej od jakiejkolwiek wiedzy na tematy polsko-\u017cydowskie. Nie takiego scenariusza \u017cyczyliby sobie profesorowie od Zag\u0142ady. Mo\u017ce jednak lepsze to ni\u017c nic.<\/p>\n\n\n\n

Pami\u0119\u0107 jest wybi\u00f3rcza, zaborcza i niesprawiedliwa. Wok\u00f3\u0142 pami\u0119ci i upami\u0119tnie\u0144 niema\u0142o jest przeto jawnych i niejawnych pretensji, \u017cal\u00f3w i intryg. Nie inaczej jest z pami\u0119ci\u0105 powstania w getcie. Brali w nim udzia\u0142 ludzie z lewicy i prawicy, syjoni\u015bci i przeciwnicy syjonizmu, kontynuuj\u0105cy po wojnie swoje spory, r\u00f3wnie\u017c w kontek\u015bcie powstania i szczeg\u00f3\u0142\u00f3w jego przebiegu. Ale gdy k\u0142\u00f3c\u0105 si\u0119 \u017bydzi, to \u015bwiat zamyka okna. Niestety, wok\u00f3\u0142 powstania w getcie narodzi\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c wiele animozji i niesnasek z powodu smutnej i niechcianej, lecz przecie\u017c nieuniknionej rywalizacji o pami\u0119\u0107 powstania 1944. Cho\u0107 Polak\u00f3w dwakro\u0107 jest tyle co \u017byd\u00f3w, s\u0105 w \u015bwiecie mniej znani i mniej wp\u0142ywowi. Nic dziwnego, \u017ce wiedza o powstaniu w getcie w 1943 r. by\u0142a (a mo\u017ce do dzi\u015b jest) znacznie bardziej upowszechniona ni\u017c wiedza o wielkim powstaniu 1944 r.<\/p>\n\n\n\n

Zreszt\u0105 PRL sama zadba\u0142a o to, \u017ceby powstanie warszawskie zapomniano. T\u0119 dysproporcj\u0119 symbolizuj\u0105 dwa sprz\u0119\u017cone ze sob\u0105 wydarzenia: w 1994 r. prezydent Niemiec Roman Herzog pomyli\u0142 powstanie warszawskie z tym w getcie. Nie wiedzia\u0142, w jakich uroczysto\u015bciach bierze udzia\u0142! By\u0142o to straszne i \u017cenuj\u0105ce, ale zrozumia\u0142e w kontek\u015bcie powszechnie znanego Niemcom i bardzo znacz\u0105cego gestu kanclerza Willy’ego Brandta, kt\u00f3ry w 1970 r. ukl\u0105k\u0142 przed Pomnikiem Bohater\u00f3w Getta w Warszawie.<\/p>\n\n\n\n

Bez w\u0105tpienia niemieckie poczucie winy w ogromnym stopniu odnosi si\u0119 do Holokaustu i w bardzo niewielkim do ofiar innych narodowo\u015bci, w tym polskiej. Mamy o to do Niemc\u00f3w \u017cal, podobnie Rosjanie i inne narody Zwi\u0105zku Sowieckiego. Trudno tego \u017calu nie mie\u0107, gdy jest si\u0119 Polakiem, a mo\u017ce zw\u0142aszcza Polakiem-\u017bydem. Lecz niedostateczna pami\u0119\u0107 o powstaniu warszawskim jest zjawiskiem paralelnym do zapomnienia przez Polak\u00f3w o powstaniu w getcie i wi\u0119cej \u2013 o tragicznym losie polskich \u017byd\u00f3w, kt\u00f3remu wielu Polak\u00f3w przygl\u0105da\u0142o si\u0119 oboj\u0119tnie lub nawet z satysfakcj\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Jednym z wielkich symboli tragedii \u017byd\u00f3w Warszawy jest s\u0142ynna karuzela, kt\u00f3ra kr\u0119ci\u0142a si\u0119 tu\u017c za murem po stronie \u201earyjskiej\u201d na tle nieba spowitego dymem z po\u017car\u00f3w getta. Wmawiano nam, \u017ce tej karuzeli nie by\u0142o. Niestety, by\u0142a i sta\u0142a si\u0119 s\u0142awna na ca\u0142y \u015bwiat (dzi\u0119ki wierszowi Mi\u0142osza „Campo di fiori”). Obok \u201estodo\u0142y\u201d (w wiejskich pogromach dokonywanych na \u017bydach przez polsk\u0105 ludno\u015b\u0107 stodo\u0142y odgrywa\u0142y t\u0119 sam\u0105 rol\u0119 co komory gazowe w obozach \u015bmierci) karuzela sta\u0142a si\u0119 w pami\u0119ci \u017cydowskiej i w pami\u0119ci holokaustu czym\u015b na wieki odartym z niewinno\u015bci i z\u0142owrogim. \u017byd kr\u0119c\u0105cy si\u0119 na karuzeli na tle nieba \u2013 widok surrealistyczny.<\/p>\n\n\n\n

Nie ma \u0142atwo polski \u017byd – mimo najlepszych ch\u0119ci, aby by\u0107 lojalnym wobec obu stron. Bo lojalno\u015b\u0107 wyklucza bezstronno\u015b\u0107. W rezultacie biega si\u0119 od prawej do lewej, od \u017cydowsko\u015bci do polsko\u015bci i z powrotem, pr\u00f3buj\u0105c na zmian\u0119 co\u015b t\u0142umaczy\u0107 Polakom oraz \u017bydom ze \u015bwiata. Marna to robota. Wiem co\u015b o tym.<\/p>\n\n\n\n

No w\u0142a\u015bnie. W ogromnej wi\u0119kszo\u015bci polscy \u017bydzi s\u0105 Polakami takimi samymi jak wszyscy. Jednak\u017ce skoro s\u0105 te\u017c \u017bydami, czy tego chc\u0105, czy nie (a raczej nie), dotyczy ich ta \u017cenuj\u0105ca rywalizacja dw\u00f3ch powsta\u0144 i pami\u0119ci o nich. Niekt\u00f3rzy maj\u0105 z tego powodu rozdarte serca i nieczyste sumienia. Zw\u0142aszcza ci, kt\u00f3rzy akurat (nie dlatego, \u017ce s\u0105 \u017bydami) nale\u017c\u0105 do tego obozu ideowego, kt\u00f3ry uwa\u017ca powstanie warszawskie 1944 za wielki b\u0142\u0105d i straszliw\u0105 tragedi\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Ja te\u017c do nich nale\u017c\u0119, bo wierz\u0119 swojemu ojcu, kt\u00f3ry jako 30-latek musia\u0142 podj\u0105\u0107 decyzj\u0119, czy i\u015b\u0107 do powstania, czy nie i\u015b\u0107 \u2013 nie poszed\u0142, bo uzna\u0142, \u017ce b\u0119d\u0105ca nast\u0119pstwem powstania rze\u017a Warszawy nie zrobi na stacjonuj\u0105cych po drugiej stronie rzeki Rosjanach \u017cadnego wra\u017cenia i nie wzmocni Polski w pertraktacjach ze Stalinem. I jak tu teraz by\u0107 \u201epo stronie\u201d powstania w getcie? Nie do\u015b\u0107, \u017ce to zdrada powsta\u0144c\u00f3w ’44, to jeszcze jakie\u015b \u201eodchylnie pro\u017cydowskie\u201d. Lepiej ju\u017c mo\u017ce nie zabiera\u0107 g\u0142osu\u2026<\/p>\n\n\n\n

No ale jak mo\u017cna nie zabiera\u0107 g\u0142osu? Mamy zapomnie\u0107 i przemilcze\u0107 powstanie w getcie, \u017ceby odkupi\u0107 w\u0105tpliwo\u015bci co do sensowno\u015bci powstania warszawskiego? Powstania, kt\u00f3re przecie\u017c r\u00f3wnie\u017c chcemy wszyscy pami\u0119ta\u0107 i bole\u0107 nad jego tragicznym \u017cniwem, nawet je\u015bli nie zgadzamy si\u0119 z decyzjami \u00f3wczesnych wojskowych i polityk\u00f3w? Bo przecie\u017c jedno nie wyklucza drugiego.<\/p>\n\n\n\n

Znam zreszt\u0105 takich weteran\u00f3w powstania jak prof. Pe\u0142czy\u0144ski z Oxfordu, kt\u00f3rzy walczyli, cho\u0107 uwa\u017cali, \u017ce by\u0142 to zryw tragiczny i z racjonalnego punktu widzenia szkodliwy. Tak czy inaczej, \u0142atwiej jako\u015b maj\u0105 zwolennicy decyzji genera\u0142\u00f3w o og\u0142oszeniu powstania w 1944 r. Ci mog\u0105 czci\u0107 na r\u00f3wni oba powstania, a nawet jako\u015b je ze sob\u0105 \u0142\u0105czy\u0107 w jedno jakby podw\u00f3jne powstanie. Sposobno\u015bci po temu dostarczaj\u0105 ci, kt\u00f3rzy walczyli w obu, jak Szymon Rathajzer (Kazik), jak r\u00f3wnie\u017c wstrz\u0105saj\u0105cy obraz dw\u00f3ch flag \u2013 bia\u0142o-czerwonej i bia\u0142o-niebieskiej \u2013 powiewaj\u0105cych przez kilka dni nad umieraj\u0105cym i walcz\u0105cym gettem. No i nie mo\u017cna zapomina\u0107, \u017ce \u017co\u0142nierze AK pomagali powstaniu, zaczepiaj\u0105c Niemc\u00f3w poza murami i dostarczaj\u0105c bro\u0144.<\/p>\n\n\n\n

Nie rozstrzygn\u0119 dzi\u015b tych naszych polsko-\u017cydowskich powstaniowych i nie tylko powstaniowych dylemat\u00f3w. Chcia\u0142em tylko o nich w prostych s\u0142owach opowiedzie\u0107. Bo mo\u017ce nie wszyscy wiedz\u0105. Dla szerzej rozumianej opinii publicznej mog\u0105 to by\u0107 sprawy nieco egzotyczne. Lecz to poczucie egzotyki sprzyja lekcewa\u017ceniu, a to z kolei niezrozumieniu. Mimo wszystko jeste\u015bmy winni naszym przodkom, polskim czy \u017cydowskim, m\u0105dr\u0105 pami\u0119\u0107, kt\u00f3ra wynika z wiedzy, empatii i skupienia, pozwalaj\u0105cego wczu\u0107 si\u0119 nawet w obce i dalekie sprawy. S\u0105 ludzie, kt\u00f3rzy o to dbaj\u0105 i kt\u00f3rzy tej wiedzy i empatii maj\u0105 wi\u0119cej ni\u017c inni. Ludzie ci, z \u017cydowskimi korzeniami lub bez nich, cz\u0119sto odwiedzaj\u0105 Polin i 19 kwietnia ka\u017cdego roku pami\u0119taj\u0105 o powstaniu w getcie, np. przypinaj\u0105c sobie papierowe \u017conkile.<\/p>\n\n\n\n

Dzi\u0119ki im za to \u2013 zw\u0142aszcza je\u015bli s\u0105 to ludzie m\u0142odzi, bo oni zrobili najwi\u0119kszy wysi\u0142ek moralny, by oderwa\u0107 si\u0119 od naturalnej tendencji swojego pokolenia i wzi\u0105\u0107 sobie do serca troch\u0119 tamtego b\u00f3lu sprzed tylu, tylu lat. \u0141zy starc\u00f3w wzbudzaj\u0105 uczucie powa\u017cnej pokory, lecz przecie\u017c starzy musz\u0105 by\u0107 silni. P\u0142acz\u0105, bo pami\u0119taj\u0105. Za to \u0142zy m\u0142odych budz\u0105 wdzi\u0119czno\u015b\u0107 i nadziej\u0119. P\u0142acz\u0105, cho\u0107 nie pami\u0119taj\u0105. W pewien spos\u00f3b te \u0142zy s\u0105 wa\u017cniejsze i czystsze.<\/p>\n\n\n\n

Na zdj\u0119ciu dwie bojowniczki getta: Bluma Wyszogrodzka i Malka Zdrojewicz<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Zaczn\u0119 od apelu: prosz\u0119, nie przychod\u017acie w tym roku pod pomnik pod muzeum Polin. Mimo zachowania wszelkich \u015brodk\u00f3w ostro\u017cno\u015bci telewizja re\u017cimowa mo\u017ce sfilmowa\u0107 kilka os\u00f3b stoj\u0105cych zbyt blisko siebie. Poza tym nie powinni\u015bmy ryzykowa\u0107 z\u0142amania przepis\u00f3w nakazuj\u0105cych zachowanie dystansu, bo s\u0105 to przepisy s\u0142uszne.<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":4353,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[23],"tags":[875,874,872,262,873],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4343"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4343"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4343\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4356,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4343\/revisions\/4356"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4353"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4343"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4343"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4343"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}