Niedawno spyta\u0142em student\u00f3w, czy mog\u0105 poda\u0107 przyk\u0142ad czego\u015b, co nazywa si\u0119 sytuacj\u0105 graniczn\u0105. Kto\u015b powiedzia\u0142: \u201ePolacy ukrywaj\u0105cy \u017byd\u00f3w byli w takiej sytuacji\u201d. A w jakiej byli ci ukrywani, zapyta\u0142em. Nie by\u0142a bynajmniej to lekcja o \u017bydach. \u017bydzi wyszli przy okazji.<\/p>\n\n\n\n
20 stycznia 1942 roku w willi w berli\u0144skiej dzielnicy Wannsee zebra\u0142o si\u0119 na kr\u00f3tkim, technicznym posiedzeniu kilkunastu dygnitarzy rz\u0105du III Rzeszy, aby uzgodni\u0107 kwestie organizacyjne zwi\u0105zane z rozwi\u0105zaniem kwestii \u017cydowskiej. Rozwi\u0105zanie kwestii oznacza\u0142o fizyczn\u0105 eliminacj\u0119 \u201ekwestionowanego\u201d, czyli wymordowanie wszystkich \u017byd\u00f3w europejskich. Z bo\u017c\u0105 i ludzk\u0105 pomoc\u0105 uda\u0142o si\u0119 tego dokona\u0107 w 90 proc. Wprawdzie masowe mordowanie \u017byd\u00f3w zacz\u0119\u0142o si\u0119 znacznie wcze\u015bniej, lecz symboliczn\u0105 dat\u0105 inicjuj\u0105c\u0105 proces przemys\u0142owej eliminacji narodu, znany wi\u0119kszo\u015bci pod egzaltowan\u0105 i religijn\u0105 nazw\u0105 Holokaust (\u201eca\u0142opalenie\u201d), jest w\u0142a\u015bnie 20 stycznia 1942 r. W\u0142a\u015bnie min\u0119\u0142o 80 lat od tamtego dnia.<\/p>\n\n\n\n
\u015awieccy \u017bydzi nie lubi\u0105 nazwy Holokaust. W Polsce wolimy m\u00f3wi\u0107 Zag\u0142ada, a na gruncie mi\u0119dzynarodowym pos\u0142ugujemy si\u0119 hebrajskim s\u0142owem Shoah, zw\u0142aszcza od kiedy sta\u0142o si\u0119 ono tytu\u0142em prze\u0142omowego filmu dokumentalnego Claude`a Lanzmana z 1985 r., obna\u017caj\u0105cego bezmiar ludowej wrogo\u015bci do \u017byd\u00f3w, kt\u00f3ra jakby nienaruszona przetrwa\u0142a Zag\u0142ad\u0119. Film ten nie m\u00f3wi\u0142 o Marsjanach. M\u00f3wi\u0142 o Polakach. A raczej to oni sami m\u00f3wili w tym filmie. Widzia\u0142 to ca\u0142y \u015bwiat.<\/p>\n\n\n\n
Jednak\u017ce ostatecznie o Shoah czy Zag\u0142adzie s\u0142ysza\u0142o niewielu \u2013 o Holokau\u015bcie prawdopodobnie wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w planety, kt\u00f3rzy uko\u0144czyli elementarne szko\u0142y. W \u015bwiecie zachodnim oraz w \u015bwiecie muzu\u0142ma\u0144skim mo\u017ce to by\u0107 nawet wi\u0119kszo\u015b\u0107 populacji.<\/p>\n\n\n\n
Nie ma chyba na gruncie nauk spo\u0142ecznych tak dog\u0142\u0119bnie przebadanego tematu jak tzw. dyskursy Zag\u0142ady, czyli bardziej czy mniej oficjalne opinie i systemy twierdze\u0144 na temat Zag\u0142ady, narracje o Zag\u0142adzie, czyli swobodniejsze, powtarzalne wypowiedzi (opowie\u015bci) o Zag\u0142adzie, powi\u0105zane z pewnymi utrwalonymi wyobra\u017ceniami i charakterystycznym s\u0142ownikiem, oraz percepcja Zag\u0142ady w r\u00f3\u017cnych krajach, spo\u0142ecze\u0144stwach i grupach spo\u0142ecznych.<\/p>\n\n\n\n
Po 80 latach wiemy ju\u017c, \u017ce marzenie o \u201eludzko\u015bci pami\u0119taj\u0105cej\u201d, nosz\u0105cej g\u0142\u0119boko w sercach przykazanie \u201eNigdy wi\u0119cej!\u201d, nie spe\u0142ni\u0142o si\u0119 i ju\u017c si\u0119 nie spe\u0142ni. Zag\u0142ada uleg\u0142a kulturowemu zu\u017cyciu, czasami wr\u0119cz trywializacji, a w ka\u017cdym razie desakralizacji. St\u0105d w\u0142a\u015bnie tytu\u0142 tego artyku\u0142u. Nie wiem, czy mo\u017cna tu m\u00f3wi\u0107 o winie, niemniej mo\u017cna wskaza\u0107 kilka czynnik\u00f3w, kt\u00f3re do tego stanu rzeczy doprowadzi\u0142y.<\/p>\n\n\n\n
Po pierwsze, wiele kraj\u00f3w i narod\u00f3w ma sporo na sumieniu w kwestii swojego stosunku do \u017byd\u00f3w i ich eksterminacji, wobec czego na d\u0142ugie lata powojenne nabra\u0142y wody w usta. Tym samym temat Zag\u0142ady sta\u0142 si\u0119 publicznie istotny dopiero, gdy pami\u0119\u0107 zbrodni uleg\u0142a naturalnej erozji i \u201eanegdotyzacji\u201d w umys\u0142ach ofiar, \u015bwiadk\u00f3w i sprawc\u00f3w. Gdy ofiary nabra\u0142y si\u0142, aby m\u00f3wi\u0107, Zag\u0142ada ju\u017c stawa\u0142a si\u0119 histori\u0105. Dzi\u015b jest ju\u017c ni\u0105 ca\u0142kowicie \u2013 jedynie nieliczni znaj\u0105 j\u0105 z osobistych \u015bwiadectw, kt\u00f3rych sami na \u017cywo wys\u0142uchali, zw\u0142aszcza za\u015b z ust wa\u017cnych dla siebie os\u00f3b.<\/p>\n\n\n\n
Po drugie, wspominanie Zag\u0142ady by\u0142o k\u0142opotliwe dla pionier\u00f3w Izraela, kt\u00f3rym zale\u017ca\u0142o na tym, aby ich m\u0142ode pa\u0144stwo nie wyrasta\u0142o na prochach Auschwitz. Dlatego nawet w Izraelu niezbyt wiele m\u00f3wi\u0142o si\u0119 i pisa\u0142o o Zag\u0142adzie w pierwszych powojennych dekadach.<\/p>\n\n\n\n
Po trzecie, gdy wreszcie zdecydowano si\u0119 na wielk\u0105 akcj\u0119 pe\u0142nego udokumentowania Zag\u0142ady i globalnego upowszechnienia wiedzy o niej, uruchomiono dwa nieuniknione, towarzysz\u0105ce temu procesy, kt\u00f3re ostatecznie pami\u0119\u0107 o Shoah zatru\u0142y i zmumifikowa\u0142y: z jednej strony merkantylizacj\u0119 i biurokratyzacj\u0119 dziedzictwa Zag\u0142ady, a z drugiej jej polityczne nadu\u017cywanie \u2013 zar\u00f3wno przez polityk\u00f3w demokratycznych, jak i przez antysemit\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Ci ostatni osi\u0105gn\u0119li ogromny sukces, wykorzystuj\u0105c pewn\u0105 charakterystyczn\u0105 s\u0142abo\u015b\u0107 oficjalnej \u017cydowskiej martyrologii. Jest ona bowiem uroczysta i oparta na typowym dla wszelkich dyskurs\u00f3w narodowych poczuciu wyj\u0105tkowo\u015bci doznanej krzywdy. Bez zastrze\u017ce\u0144 w tak\u0105 retoryk\u0119 chcia\u0142y i mog\u0142y si\u0119 wpisa\u0107 tylko Niemcy, kt\u00f3re m\u00f3wi\u0105 o Zag\u0142adzie w zasadzie tym samym tonem co Izrael, dzi\u0119ki czemu \u2013 niczym w wieku XVIII i XIX \u2013 sta\u0142y si\u0119 ulubionym europejskim krajem wsp\u00f3\u0142czesnych \u017byd\u00f3w (bo w skali \u015bwiata najlepiej czujemy si\u0119 w niekt\u00f3rych krajach Ameryki \u0141aci\u0144skiej oraz w Indiach). Inne kraje i spo\u0142ecze\u0144stwa nie by\u0142y w stanie bez zastrze\u017ce\u0144 podda\u0107 si\u0119 doktrynie wyj\u0105tkowo\u015bci (znanej pod mianem exeptionalism<\/em>) Zag\u0142ady, a w powsta\u0142y w ten spos\u00f3b dysonans pomi\u0119dzy narracj\u0105 izraelsk\u0105 (podtrzymywan\u0105 przez \u017byd\u00f3w z USA oraz czynniki oficjalne Niemiec i \u2013 cz\u0119\u015bciowo \u2013 Ameryki) grubym klinem wbili si\u0119 antysemici.<\/p>\n\n\n\n \u00d3w antysemicki klin podwa\u017cy\u0142 skutecznie przedsi\u0119wzi\u0119cie globalizacji i sakralizacji pami\u0119ci Zag\u0142ady, kt\u00f3ra to \u2013 pozbawiona elastyczno\u015bci i dogmatyczna \u2013 jest dzi\u015b udzia\u0142em zaledwie kilkunastu milion\u00f3w \u017byd\u00f3w oraz bli\u017cej niesprecyzowanej, lecz zapewne liczonej w dziesi\u0105tkach milion\u00f3w liczby filosemit\u00f3w i przyjaci\u00f3\u0142 \u017byd\u00f3w. Za to setki milion\u00f3w takich, kt\u00f3rzy cokolwiek o Zag\u0142adzie wiedz\u0105, m\u00f3wi\u0105 o niej w du\u017cej mierze to, co podszepn\u0119li im antysemici \u2013 a czyni\u0105 to zwykle bez z\u0142ych uczu\u0107 i intencji, lecz cz\u0119\u015bciowo z niewiedzy, a cz\u0119\u015bciowo pod wp\u0142ywem irytacji moralnym i emocjonalnym szanta\u017cem, nakazuj\u0105cym im pos\u0142uszne potwierdzanie tezy, \u017ce ludob\u00f3jstwo \u017byd\u00f3w by\u0142o czym\u015b jako\u015bciowo innym, swoistym i sw\u0105 diaboliczn\u0105 groz\u0105 niepor\u00f3wnywalnym z \u017cadnym innym ludob\u00f3jstwem.<\/p>\n\n\n\n Ta niedobra, j\u0105trz\u0105ca teza jest prawdziwa w odniesieniu do zag\u0142ady \u017byd\u00f3w, podobnie jak w odniesieniu do ka\u017cdego innego ludob\u00f3jstwa, z kt\u00f3rych ka\u017ce posiada wszak cechy swoiste. Wymuszanie na nie-\u017bydach jej wyznawania by\u0142o tragicznym b\u0142\u0119dem elit izraelskich i \u017cydowskich. By\u0142o wr\u0119cz gwo\u017adziem do trumny pami\u0119ci o Zag\u0142adzie. Up\u00f3r, z jakim \u017bydzi domagali si\u0119 od \u015bwiata, aby bezprecedensowy charakter przemys\u0142owo i biurokratycznie zorganizowanego ludob\u00f3jstwa zosta\u0142 uznany za pow\u00f3d wywy\u017cszania martyrologii narodu \u017cydowskiego ponad martyrologi\u0119 innych lud\u00f3w podlegaj\u0105cych eksterminacji w nowo\u017cytnych dziejach \u015bwiata, zem\u015bci\u0142 si\u0119 na nas wszystkich okrutnie. \u015awiat ma przez to serdecznie do\u015b\u0107 Holokaustu. A skoro tak, to znaczy, \u017ce antysemici wygrali z \u017bydami i Zag\u0142ada mo\u017ce si\u0119 powt\u00f3rzy\u0107.<\/p>\n\n\n\n \u017byd mieszkaj\u0105cy w Polsce, b\u0119d\u0105cy Polakiem, wie to a\u017c nadto dobrze. Kandydat\u00f3w do zabijania \u017byd\u00f3w, \u201egdy przyjdzie co do czego\u201d, spotyka na ulicach, w poci\u0105gach i w internecie. S\u0142ynna \u201eedukacja\u201d niewiele tu mo\u017ce zdzia\u0142a\u0107, bo lekcje o Zag\u0142adzie nie s\u0105 w stanie przezwyci\u0119\u017cy\u0107 endemicznego mitu o z\u0142ym \u017bydzie. Tak jak nie mo\u017cna sprawi\u0107, aby kilkaset lekcji matematyki w szkole nauczy\u0142y og\u00f3\u0142 ludno\u015bci czego\u015b wi\u0119cej ni\u017c cztery dzia\u0142ania i liczenie procent\u00f3w. Pom\u00f3c mo\u017ce tylko zapomnienie. Zapomnienie o \u201ekwestii \u017cydowskiej\u201d, zapomnienie o \u017bydach, Zag\u0142adzie, a wraz z tym zoboj\u0119tnienie na antysemityzm. I zapomnienie to ju\u017c si\u0119 dokonuje. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 nastolatk\u00f3w, tak\u017ce w Europie, nic nie wie i nie chce wiedzie\u0107 o \u017bydach, podobnie jak o Ormianach czy \u0141emkach. Jak trzeba b\u0119dzie, to sobie sprawdz\u0105 w internecie.<\/p>\n\n\n\n Zdeformowane i podszyte uraz\u0105 wyobra\u017cenia o Zag\u0142adzie rozpleni\u0142y si\u0119 w ca\u0142ym \u015bwiecie. Bez trudu mo\u017cna odnale\u017a\u0107 w sieci raporty z bada\u0144 socjologicznych na temat percepcji Zag\u0142ady w r\u00f3\u017cnych krajach. Na Zachodzie dominuje poprawna powaga zmieszana z emocjonaln\u0105 neutralno\u015bci\u0105 i odmow\u0105 uznania Zag\u0142ady za ludob\u00f3jstwo wyj\u0105tkowe, a czasami r\u00f3wnie\u017c niech\u0119ci\u0105 do Izraela i jego pa\u0144stwowego dyskursu, znanego pod upraszczaj\u0105cym i nieraz mylnym mianem syjonizmu. Generalnie jednak wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi wie, \u017ce Niemcy zamordowali sze\u015b\u0107 milion\u00f3w \u017byd\u00f3w, a wielu innych nic nie zrobi\u0142o, \u017ceby im przeszkodzi\u0107. Wiedz\u0105, \u017ce by\u0142 ob\u00f3z w Auschwitz i pewna liczba innych oboz\u00f3w. Kojarz\u0105 Zag\u0142ad\u0119 ze \u201eWschodem\u201d, dok\u0105d wywieziono \u017byd\u00f3w \u201ez Europy\u201d. \u00d3w \u201eWsch\u00f3d\u201d to mg\u0142awicowa, na wp\u00f3\u0142 realna przestrze\u0144, gdzie\u015b tam, gdzie Europa \u0142\u0105czy si\u0119 z gigantycznym cielskiem Azji. Mieszkali tam niegdy\u015b malowniczy \u017bydzi (inni ni\u017c ci na Zachodzie) oraz mniej malownicze ludy, zbli\u017cone do Rosjan, z natury niech\u0119tne \u017bydom. Hitler chcia\u0142 zagarn\u0105\u0107 te tereny i \u201eoczy\u015bci\u0107\u201d je z \u017byd\u00f3w, do czego s\u0142u\u017cy\u0142y obozy zag\u0142ady. Zwo\u017cono tam \u017byd\u00f3w ze Wschodu, a po cz\u0119\u015bci r\u00f3wnie\u017c z Zachodu \u2013 je\u015bli nie zostali zabici ju\u017c wcze\u015bniej, na miejscu. Obozy znajdowa\u0142y si\u0119 g\u0142\u00f3wnie w okupowanej przez Niemc\u00f3w Polsce.<\/p>\n\n\n\n W uproszczeniu co\u015b takiego wie W\u0142och albo Amerykanin. Niemiec, Holender czy Szwed \u2013 nieco wi\u0119cej i mo\u017ce nieco m\u0105drzej. Za to w Polsce sytuacja jest tragiczna. Zdecydowanie lepiej by\u0142oby, gdyby Polacy nie wiedzieli nic, ni\u017c \u017ceby nadal pokutowa\u0142y nad grobami pomordowanych te podszyte antysemickimi resentymentami klisze, sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 na przeci\u0119tne wyobra\u017cenie Polaka o Zag\u0142adzie. W dzie\u0144 umownej 80. rocznicy Shoah warto pokaza\u0107 te sm\u0119tne strz\u0119py prawdy, ukoszonej w sosie frustracji, uprzedze\u0144 i kompleks\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n U\u015bredniony dyskurs Zag\u0142ady \u00e0 la polonaise wygl\u0105da mniej wi\u0119cej tak. Holokaust? Tak, wiem \u2013 Polacy pomagali \u017bydom, kt\u00f3rych Niemcy wywozili do oboz\u00f3w i mordowali w komorach gazowych. Niestety, wielu \u017byd\u00f3w tego nie docenia i ma\u0142o kto wie, jak wiele ucierpieli Polacy, kt\u00f3rzy byli niejako \u201edrudzy w kolejce\u201d do eksterminacji. Tych \u017byd\u00f3w zgin\u0119\u0142o tyle samo co Polak\u00f3w \u2013 sze\u015b\u0107 milion\u00f3w. Bardzo wielu si\u0119 jednak uratowa\u0142o dzi\u0119ki setkom tysi\u0119cy bohaterskich Polak\u00f3w, na przyk\u0142ad w klasztorach. Polacy maj\u0105 najwi\u0119cej drzewek w Yad Vashem. Teraz \u017bydzi nies\u0142usznie domagaj\u0105 si\u0119 odszkodowa\u0144 za utracone w czasie wojny mienie. To nie Polacy ich tego mienia pozbawili i z pewno\u015bci\u0105 maj\u0105 do niego wi\u0119cej praw ni\u017c jacy\u015b niespokrewnieni z ofiarami Holokaustu \u017bydzi z USA.<\/p>\n\n\n\n Holokaust by\u0142 straszny, lecz \u017bydzi za bardzo go eksponuj\u0105, nies\u0142usznie wywy\u017cszaj\u0105c si\u0119 ponad inne narody, kt\u00f3re przecie\u017c r\u00f3wnie\u017c cierpia\u0142y. Holokaust przes\u0142ania wszystkie inne zbrodnie pope\u0142nione Niemc\u00f3w, kt\u00f3rym wygodnie jest bi\u0107 si\u0119 w piersi, przeprasza\u0107 \u017byd\u00f3w i wyp\u0142aca\u0107 im odszkodowania, bo dzi\u0119ki temu \u0142atwiej im przemilcza\u0107 swoje winy wobec Polak\u00f3w. Za to \u017bydzi na prawo i lewo oskar\u017caj\u0105 Polak\u00f3w o udzia\u0142 z Holokau\u015bcie, co jest wierutnym k\u0142amstwem i wyrazem czarnej niewdzi\u0119czno\u015bci. Czyni\u0105 tak, bo licz\u0105 na zwrot mienia i odszkodowania, a poza tym chc\u0105 odwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 od w\u0142asnego udzia\u0142u w eksterminacji w\u0142asnego narodu (Judenraty i \u017cydowska policja) oraz od swej bierno\u015bci wobec zbrodniczych dzia\u0142a\u0144 Niemc\u00f3w. Trudno si\u0119 dziwi\u0107, \u017ce nikt nie lubi \u017byd\u00f3w. Polacy nie s\u0105 antysemitami, lecz \u017bydzi robi\u0105, co mog\u0105, aby nimi byli.<\/p>\n\n\n\n Polska pami\u0119\u0107 o Zag\u0142adzie to spot pretensji, uraz\u00f3w i resentyment\u00f3w. Kipi od zawi\u015bci i \u017calu z powodu przegranej walki o mi\u0119dzynarodow\u0105 pami\u0119\u0107 martyrologiczn\u0105. Podszyta jest upart\u0105 ignorancj\u0105, odmawiaj\u0105c\u0105 zaakceptowania prawdy o polsko-\u017cydowskich relacjach, antysemickimi kliszami, k\u0142amstwami i og\u00f3ln\u0105, zastarza\u0142\u0105 i odziedziczon\u0105 po przodkach niech\u0119ci\u0105. Brak w niej szczerego \u017calu, nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o jakimkolwiek poczuciu winy. W tej opowie\u015bci nie ma tak naprawd\u0119 \u017cydowskich ofiar \u2013 s\u0105 za to pokrzywdzeni Polacy oraz bohaterscy Polacy. Tylko oni s\u0105 tam wa\u017cni.<\/p>\n\n\n\n Gor\u0105co dzi\u0119kuj\u0119 przyjaci\u00f3\u0142kom i przyjacio\u0142om \u017byd\u00f3w, empatycznym i wra\u017cliwym na punkcie pami\u0119ci Zag\u0142ady. Jednak og\u00f3\u0142, kt\u00f3ry nie mo\u017ce \u017cywi\u0107 dla \u017byd\u00f3w przyja\u017ani, bardzo prosz\u0119: lepiej ju\u017c zapomnijcie o Zag\u0142adzie. Zostawmy to. Przez lito\u015b\u0107 dla pomordowanych – zostawmy ju\u017c to.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Niedawno spyta\u0142em student\u00f3w, czy mog\u0105 poda\u0107 przyk\u0142ad czego\u015b, co nazywa si\u0119 sytuacj\u0105 graniczn\u0105. Kto\u015b powiedzia\u0142: \u201ePolacy ukrywaj\u0105cy \u017byd\u00f3w byli w takiej sytuacji\u201d. A w jakiej byli ci ukrywani, zapyta\u0142em. Nie by\u0142a bynajmniej to lekcja o \u017bydach. \u017bydzi wyszli przy okazji. 20 stycznia 1942 roku w willi w berli\u0144skiej dzielnicy Wannsee zebra\u0142o si\u0119 na kr\u00f3tkim, technicznym […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":5656,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[619,1,23],"tags":[131,929,1198,839],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5648"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5648"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5648\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5654,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5648\/revisions\/5654"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5656"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5648"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5648"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5648"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}