Jeste\u015b biskupem Ko\u015bcio\u0142a katolickiego? \u015awietnie! Ten tekst jest przeznaczony w\u0142a\u015bnie dla Ciebie. Witaj. Nazywam si\u0119 Jan Hartman. Mieszkam w Krakowie, jestem filozofem i zajmuj\u0119 si\u0119 troch\u0119 teori\u0105 polityki. Nie powiem, czy wierz\u0119 w Boga i jakiego jestem wyznania, bo w sprawie, o kt\u00f3rej chc\u0119 m\u00f3wi\u0107, nie ma to nic do rzeczy.
\n
\nB\u0119d\u0119 m\u00f3wi\u0142 o zasadach ustrojowych, kt\u00f3re gwarantuj\u0105, \u017ce wszyscy b\u0119d\u0105 traktowani tak samo, bez wzgl\u0119du na to, w co wierz\u0105 lub nie wierz\u0105. Wiem, \u017ce to nudne, ale postaram si\u0119 by\u0107 dzisiaj \u201ekr\u00f3tki\u201d i przyst\u0119pny. Chc\u0119 Ci mianowicie opowiedzie\u0107, o co chodzi z t\u0105 \u015bwiecko\u015bci\u0105 pa\u0144stwa. <\/p>\n
Dowiesz si\u0119, na czym polega konstytucyjna zasada neutralno\u015bci \u015bwiatopogl\u0105dowej pa\u0144stwa, rozdzia\u0142 ko\u015bcio\u0142a (piszemy od ma\u0142ej litery, tak jak \u201epa\u0144stwo\u201d!) od pa\u0144stwa i takie tam. Mam nadziej\u0119, \u017ce nie masz mi za z\u0142e, \u017ce m\u00f3wi\u0119 do Ciebie troch\u0119 jak belfer. Przecie\u017c na co dzie\u0144 robisz to samo. <\/p>\n
Ale spokojnie. Nie posun\u0119 si\u0119 do tego, \u017ceby poucza\u0107 Ci\u0119, czego chce B\u00f3g, jak masz \u017cy\u0107 i co masz zrobi\u0107, aby osi\u0105gn\u0105\u0107 niebo. A\u017c taki pewny siebie nie jestem. Za to jestem otwarty na dyskusj\u0119 i mog\u0119 nawet zmieni\u0107 zdanie pod wp\u0142ywem argument\u00f3w. Bo w moim \u015bwiecie nie ma dogmat\u00f3w i nie wi\u0105\u017c\u0105 nas \u017cadne doktryny.<\/p>\n
Kiedy\u015b, w staro\u017cytnym Rzymie i p\u00f3\u017aniej, w krajach \u201ebarbarzy\u0144skich\u201d, powsta\u0142ych na gruzach Imperium Romanum<\/em>, a\u017c do ko\u0144ca \u015bredniowiecza panowa\u0142a dwuw\u0142adza. Ksi\u0105\u017c\u0119ta, kr\u00f3lowie i cesarze zajmowali si\u0119 sprawami doczesnymi, a zw\u0142aszcza takimi, kt\u00f3re nie by\u0142y godne w\u0142adzy ko\u015bcielnej. Obrona, drogi, organizacja handlu, s\u0105downictwo w drobniejszych sprawach, niezwi\u0105zanych z porz\u0105dkiem wiary. <\/p>\n Za to biskupi mieli w swej pieczy moralno\u015b\u0107 i wiar\u0119, wychowanie m\u0142odzie\u017cy oraz og\u00f3lny nadz\u00f3r nad wszystkimi, nie wy\u0142\u0105czaj\u0105c pan\u00f3w i w\u0142adc\u00f3w. Linia demarkacyjna mi\u0119dzy w\u0142adz\u0105 \u201e\u015bwieck\u0105\u201d a \u201educhown\u0105\u201d by\u0142a przedmiotem nieustaj\u0105cych spor\u00f3w. W ka\u017cdym razie ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 we wszystkich krajach katolickich swoje wielkie maj\u0105tki, swoich ch\u0142op\u00f3w, podatnik\u00f3w i dostawc\u00f3w wszelakich d\u00f3br. <\/p>\n By\u0142 co najmniej tak samo bogaty jak pa\u0144stwo i niemal ca\u0142kowicie niepodleg\u0142y wobec prawa pa\u0144stwowego. W drug\u0105 stron\u0119 to nie dzia\u0142a\u0142o \u2013 ka\u017cde pa\u0144stwo katolickie musia\u0142o liczy\u0107 si\u0119 z prawem ko\u015bcielnym i ko\u015bcieln\u0105 jurysdykcj\u0105, a papie\u017c by\u0142 w\u0142a\u015bciwie zwierzchnikiem wszystkich chrze\u015bcijan, a wi\u0119c r\u00f3wnie\u017c kr\u00f3l\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 przy tym tak jakby \u201epa\u0144stwem na\u0142o\u017conym na pa\u0144stwo\u201d, pa\u0144stwem r\u00f3wnoleg\u0142ym, a w dodatku mia\u0142 swoje odr\u0119bne organizmy pa\u0144stwowe, i to nie tylko we W\u0142oszech, bo r\u00f3wnie\u017c w p\u00f3\u0142nocnej Europie (np. pa\u0144stwo zakonu krzy\u017cackiego).<\/p>\n Taki to by\u0142 sobie ustr\u00f3j. Potem jednak przysz\u0142a reformacja i straszliwe rzezie mi\u0119dzy chrze\u015bcijanami w XVI i XVII w. Ustanowienie pokoju w Europie wymaga\u0142o zaprowadzenia czego\u015b, co nazwano \u201etolerancj\u0105\u201d, czyli gwarancj\u0105 zachowania \u017cycia dla tych, kt\u00f3rzy \u2013 uwa\u017caj\u0105c si\u0119 wzajemnie za zdrajc\u00f3w i blu\u017anierc\u00f3w \u2013 zwykli zabija\u0107 si\u0119 wzajemnie. <\/p>\n Pa\u0144stwo otrzyma\u0142o w zwi\u0105zku z tym now\u0105 funkcj\u0119 \u2013 rozjemcy w wa\u015bniach religijnych. I w\u0142a\u015bnie z tej rozjemczej funkcji wyp\u0142ywa wsp\u00f3\u0142czesna zasada \u015bwiecko\u015bci pa\u0144stwa, okrzep\u0142a dopiero w XX wieku, i niemaj\u0105ca wiele wsp\u00f3lnego ze \u015bredniowiecznym \u201erozdzia\u0142em kompetencji\u201d w\u0142adzy \u201edoczesnej\u201d (\u015bwieckiej) i \u201e\u015bwi\u0119tej\u201d (ko\u015bcielnej). Teraz chodzi o co\u015b zupe\u0142nie innego. O co?<\/p>\n Ot\u00f3\u017c w krajach demokratycznych wszyscy maj\u0105 r\u00f3wne prawa i wszyscy musz\u0105 by\u0107 wobec tego traktowani przez rz\u0105d (w\u0142adze) tak samo \u2013 wierz\u0105cy i niewierz\u0105cy, katolicy i mahometanie, buddy\u015bci i atei\u015bci. \u017beby to r\u00f3wne traktowanie by\u0142o mo\u017cliwe, rz\u0105d nie mo\u017ce pozwoli\u0107 na to, aby organy w\u0142adzy, funkcjonariusze publiczni oraz przepisy prawa okazywa\u0142y jakie\u015b szczeg\u00f3lne wzgl\u0119dy kt\u00f3remu\u015b ze \u015bwiatopogl\u0105d\u00f3w, na przyk\u0142ad ateistycznemu albo katolickiemu. <\/p>\n W przypadku mniejszo\u015bciowych pogl\u0105d\u00f3w nie jest to trudne \u2013 na przyk\u0142ad w Polsce niezbyt wielu pos\u0142\u00f3w czy ministr\u00f3w chcia\u0142oby nadu\u017cywa\u0107 w\u0142adzy celem wymuszania na ludziach pos\u0142usze\u0144stwa zasadom szariatu. Po prostu ma\u0142o jest w Polsce muzu\u0142man\u00f3w. <\/p>\n Inaczej w przypadku katolicyzmu. Wielu ludzi my\u015bli, \u017ce skoro katolicyzm jest religi\u0105 wi\u0119kszo\u015bci, rz\u0105dowi wolno stanowi\u0107 prawa odzwierciedlaj\u0105ce to, co katolicy uwa\u017caj\u0105 za prawo bo\u017ce czy prawo naturalne, a wi\u0119c przekonania i dogmaty ko\u015bcio\u0142a. Tymczasem w\u0142a\u015bnie tego robi\u0107 im nie wolno! Demokracja nie polega na tym, aby wi\u0119kszo\u015b\u0107 narzuca\u0142a mniejszo\u015bci swoje przekonania, obyczaje i styl \u017cycia, lecz na prawie wi\u0119kszo\u015bci do wy\u0142aniania rz\u0105du. Ten rz\u0105d musi jednak kierowa\u0107 si\u0119 zasadami konstytucji, a wi\u0119c chroni\u0107 r\u00f3wno\u015b\u0107 i wolno\u015b\u0107 obywateli przed zakusami tych, kt\u00f3rzy chcieliby nadu\u017cy\u0107 zdobytej w\u0142adzy i na przyk\u0142ad faworyzowa\u0107 pogl\u0105dy judaizmu czy katolicyzmu.<\/p>\n Jak wida\u0107, \u015bwiecko\u015b\u0107 pa\u0144stwa polega na tym, \u017ce doktryny religijne (ani religii mniejszo\u015bciowych, ani wi\u0119kszo\u015bciowej) nie maj\u0105 wp\u0142ywu na rz\u0105dzenie i stanowienie prawa. Pa\u0144stwo musi by\u0107 niezale\u017cne i wolne od wp\u0142ywu przekona\u0144 religijnych (lub antyreligijnych) po to, aby ka\u017cdy obywatel wiedzia\u0142, \u017ce jego wolno\u015b\u0107 (w tym wolno\u015b\u0107 sumienia!) i jego prawa polityczne oraz szanse \u017cyciowe nie b\u0119d\u0105 ograniczone przez to, \u017ce nie wyznaje pogl\u0105d\u00f3w wi\u0119kszo\u015bci. <\/p>\n Obie te wielkie warto\u015bci: r\u00f3wno\u015b\u0107 i wolno\u015b\u0107, wymagaj\u0105 autonomii pa\u0144stwa wobec wszelkich instytucji powo\u0142anych do krzewienia \u015bwiatopogl\u0105d\u00f3w religijnych czy filozoficznych i nieulegania ich wp\u0142ywom. Je\u015bli pa\u0144stwo ma by\u0107 w wsp\u00f3lnym dobrem wszystkich wolnych i r\u00f3wnych obywateli \u2013 \u201epogan\u201d, muzu\u0142man\u00f3w, ateist\u00f3w, katolik\u00f3w \u2013 ka\u017cdy z nich musi mie\u0107 pewno\u015b\u0107, \u017ce w\u0142adze publiczne nie patrz\u0105 przychylniej na wyznawc\u00f3w judaizmu czy ateist\u00f3w ni\u017c na katolik\u00f3w lub odwrotnie \u2013 i to niezale\u017cnie od tego, kto jest w danym pa\u0144stwie w wi\u0119kszo\u015bci!<\/p>\n Trudno rz\u0105dz\u0105cym unikn\u0105\u0107 zaanga\u017cowa\u0144 \u015bwiatopogl\u0105dowych, ale w wolnym, demokratycznym spo\u0142ecze\u0144stwie, posiadaj\u0105cym swoje w\u0142asne \u015bwieckie pa\u0144stwo, w\u0142adza d\u0105\u017cy do tego idea\u0142u. Ambicj\u0105 demokratycznie my\u015bl\u0105cego pos\u0142a na przyk\u0142ad jest to, aby w wykonywaniu przez niego mandatu w \u017caden spos\u00f3b nie przejawia\u0142y si\u0119 jego buddyjskie czy ateistyczne przekonania. <\/p>\n Nie na tym bowiem polega jego mandat, aby wymusza\u0142 stanowionym prawem na wsp\u00f3\u0142obywatelach przestrzeganie zasad swojej religii lub \u015bwiatopogl\u0105du, lecz by dzia\u0142a\u0142 na rzecz wszystkich obywateli, w pe\u0142nym poszanowaniu ich r\u00f3wno\u015bci i autonomii w prowadzeniu \u017cycia, jakie uwa\u017caj\u0105 za s\u0142uszne i etyczne.<\/p>\n Aby pa\u0144stwo by\u0142o wobec swoich obywateli wiarygodne, musi pokazywa\u0107, \u017ce zapisana w konstytucji neutralno\u015b\u0107 \u015bwiatopogl\u0105dowa nie jest pustym frazesem. Nie mo\u017ce zachowywa\u0107 si\u0119 biernie, gdy jego funkcjonariusze czyni\u0105 co\u015b, co mo\u017ce dla cz\u0119\u015bci obywateli znaczy\u0107, \u017ce jakie\u015b przekonania religijne s\u0105 w tym kraju faworyzowane. <\/p>\n Na przyk\u0142ad obecno\u015b\u0107 menory czy gwiazdy Dawida w sejmie albo budynku u\u017cyteczno\u015bci publicznej mog\u0142aby by\u0107 odczytana przez niekt\u00f3rych w ten spos\u00f3b, \u017ce w tym kraju judaizm ma szczeg\u00f3ln\u0105 pozycj\u0119 i \u017ce pa\u0144stwo uznaje istnienie Boga, interpretuj\u0105c go w duchu tego w\u0142a\u015bnie wyznania. Na pewno katolicy nie czuliby si\u0119 w pe\u0142ni \u201eu siebie\u201d, gdyby wsz\u0119dzie wisia\u0142y symbole \u017cydowskie. Wi\u0119c nie wisz\u0105. <\/p>\n I nie znaczy to wcale, \u017ce pa\u0144stwo polskie jest wrogie \u017bydom albo ateistyczne. Znaczy tylko, \u017ce nie faworyzuje judaizmu. To samo z krzy\u017cem. Jego obecno\u015b\u0107 w przestrzeni instytucji pa\u0144stwowych mo\u017ce sugerowa\u0107, \u017ce chrze\u015bcija\u0144stwo jest wa\u017cniejsze (a wraz z nim jego wyznawcy!) ni\u017c islam albo ateizm. <\/p>\n A przecie\u017c prawo stanowi co\u015b innego \u2013 nikt nie jest \u201ewa\u017cniejszy\u201d, czy nale\u017cy do wi\u0119kszo\u015bci, czy do mniejszo\u015bci. \u017beby wyznawca, dajmy na to, hinduizmu, czu\u0142 si\u0119 w Polsce naprawd\u0119 \u201eu siebie\u201d, a nie tylko kim\u015b \u201etolerowanym\u201d, komu pozwala si\u0119 \u017cy\u0107, a wi\u0119c aby czu\u0142 si\u0119 r\u00f3wny katolikowi, nie mo\u017ce widzie\u0107 znak\u00f3w \u017cadnej religii w instytucjach publicznych. Inaczej b\u0119dzie si\u0119 \u2013 w najlepszym razie \u2013 czu\u0142 jak go\u015b\u0107, a nie gospodarz w swoim kraju.<\/p>\n Na \u015bwiecko\u015b\u0107 pa\u0144stwa sk\u0142ada si\u0119 kilka zasad<\/strong>, kt\u00f3re tak naprawd\u0119 s\u0105 dobrze Wam znane i o kt\u00f3rych przestrzeganie bardzo si\u0119 staracie \u2013 tyle \u017ce w odniesieniu do pa\u0144stwa ko\u015bcielnego (Stolicy Apostolskiej i Watykanu) i ko\u015bcio\u0142a, a nie w stosunku do pa\u0144stw, w kt\u00f3rych Wasza organizacja jest pot\u0119g\u0105, jak u nas. Patrz\u0105c na to od strony swojego podw\u00f3rka, na pewno lepiej zrozumiecie, o co chodzi.<\/p>\n Po pierwsze<\/strong>, pa\u0144stwo musi by\u0107 oddzielone od ko\u015bcio\u0142a, tak jak ko\u015bci\u00f3\u0142 od pa\u0144stwa. Czy ko\u015bci\u00f3\u0142 godzi si\u0119 na to, aby rz\u0105d narzuca\u0142 mu zasady prawne? Co by powiedzia\u0142 biskup albo papie\u017c, gdyby rz\u0105d polski wyra\u017ca\u0142 oczekiwania wobec zmian ustrojowych w ko\u015bciele? Na przyk\u0142ad za\u017c\u0105da\u0142 wprowadzenia r\u00f3wnych praw dla m\u0119\u017cczyzn i kobiet na gruncie prawa kanonicznego? <\/p>\n By\u0142oby to oczywiste pogwa\u0142cenie autonomii ko\u015bcio\u0142a, czy\u017c nie? Dok\u0142adnie tak samo rzecz si\u0119 przedstawia, gdy ko\u015bci\u00f3\u0142 zg\u0142asza roszczenia pod adresem prawa polskiego. Autonomia ko\u015bcio\u0142a nie mo\u017ce by\u0107 asymetryczna \u2013 pa\u0144stwo musi cieszy\u0107 si\u0119 tak\u0105 sam\u0105 autonomi\u0105 w stosunku do ko\u015bcio\u0142a, zw\u0142aszcza \u017ce on sam przybiera posta\u0107 pa\u0144stwow\u0105, jako Stolica Apostolska i jako Watykan. Nie wolno pa\u0144stwu narzuca\u0107 ko\u015bcio\u0142owi swojego systemu warto\u015bci i swoich symboli \u2013 jak\u017ce by to wygl\u0105da\u0142o, gdyby obywatele zacz\u0119li wiesza\u0107 w ko\u015bcio\u0142ach god\u0142a pa\u0144stwowe wedle w\u0142asnego uznania! Podobnie te\u017c ko\u015bcio\u0142owi nie wolno narzuca\u0107 pa\u0144stwu swojego systemu warto\u015bci i swoich symboli ani oczekiwa\u0107 od pa\u0144stwa przejaw\u00f3w czci.<\/p>\n Po drugie<\/strong>, pa\u0144stwo nie mo\u017ce faworyzowa\u0107 ani afirmowa\u0107 \u017cadnego \u015bwiatopogl\u0105du i systemu warto\u015bci, z wyj\u0105tkiem tego, na kt\u00f3rych opiera si\u0119 konstytucja, a wi\u0119c gwarantuj\u0105cego zgodne i pokojowe wsp\u00f3\u0142\u017cycie wolnych i r\u00f3wnych obywateli, pomimo dziel\u0105cych ich r\u00f3\u017cnic pogl\u0105d\u00f3w i styl\u00f3w \u017cycia. <\/p>\n Dok\u0142adnie tak samo jest w Ko\u015bciele. Nikomu nie wolno zmusza\u0107 go, aby w spos\u00f3b afirmatywny albo z jak\u0105\u015b szczeg\u00f3ln\u0105 rewerencj\u0105 odnosi\u0142 si\u0119 do jakiegokolwiek wyznania czy systemu przekona\u0144 innego ni\u017c dogmaty wiary katolickiej. Oczekiwanie od ko\u015bcio\u0142a szczeg\u00f3lnego szacunku dla jakiego\u015b innego ni\u017c jego w\u0142asny systemu przekona\u0144 (na przyk\u0142ad do zasad liberalnej demokracji), by\u0142oby perwersj\u0105. Oczekiwanie, \u017ce pa\u0144stwo demokratyczne b\u0119dzie w szczeg\u00f3lny spos\u00f3b szanowa\u0107 judaizm, ateizm czy katolicyzm by\u0142oby czym\u015b jeszcze gorszym \u2013 wszak to pa\u0144stwo obiecuje w konstytucji, \u017ce w sporach \u015bwiatopogl\u0105dowych, religijnych, filozoficznych nie b\u0119dzie stawa\u0107 po \u017cadnej ze stron! Ani po stronie wi\u0119kszo\u015bci, ani po stronie mniejszo\u015bci. Po to, aby wszyscy mieli pewno\u015b\u0107, \u017ce s\u0105 traktowani tak samo i maj\u0105 naprawd\u0119 r\u00f3wne prawa.<\/p>\n Po trzecie wreszcie<\/strong>, pa\u0144stwo \u015bwieckie nie mo\u017ce inaczej traktowa\u0107 ko\u015bcio\u0142\u00f3w oraz pozosta\u0142ych organizacji powo\u0142anych do krzewienia takich czy innych przekona\u0144 religijnych, moralnych czy metafizycznych. Musi d\u0105\u017cy\u0107 do tego, aby wszystkie wolne zrzeszenia obywateli cieszy\u0142y si\u0119 takimi samymi prawami i obowi\u0105zkami. <\/p>\n W przeciwnym razie trudno by\u0142oby m\u00f3wi\u0107 o r\u00f3wnym traktowaniu obywateli i nieanga\u017cowaniu si\u0119 pa\u0144stwa w spory \u015bwiatopogl\u0105dowe. Czy ko\u015bci\u00f3\u0142 nie zgadza si\u0119 z takim stawianiem sprawy? Czy podoba\u0142oby mu si\u0119, gdyby jaki\u015b \u201eZwi\u0105zek Ateist\u00f3w\u201d albo organizacja krzewi\u0105ca New Age cieszy\u0142a si\u0119 zwolnieniami podatkowymi i dotacjami do prowadzenia dzia\u0142alno\u015bci agitacyjnej w szko\u0142ach, a Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki nie? Owszem, chcecie r\u00f3wno\u015bci, ale z jednym wyj\u0105tkiem \u2013 nier\u00f3wnego (bo uprzywilejowuj\u0105cego) traktowania w\u0142a\u015bnie Was.<\/p>\n A teraz, jak wiesz ju\u017c mniej wi\u0119cej, o co chodzi i rozumiesz, \u017ce \u015bwiecko\u015b\u0107 pa\u0144stwa to nie ateizm, nie \u201ewalka z ko\u015bcio\u0142em\u201d, nie \u201epromowanie\u201d tego czy tamtego (homoseksualizmu, gender i czego tam jeszcze), lecz warunek r\u00f3wno\u015bci, wolno\u015bci i pokoju, to mo\u017ce przestaniesz udawa\u0107, \u017ce nic nie rozumiesz?<\/p>\n Mo\u017ce ju\u017c nie b\u0119dziesz oczekiwa\u0107, \u017ce \u015bwieckie pa\u0144stwo b\u0119dzie uznawa\u0107 Wasze przekonanie, \u017ce dzia\u0142acie w imieniu Boga i prawa bo\u017cego? \u017be b\u0119dzie traktowa\u0107 Was z czci\u0105 i szacunkiem wi\u0119kszym ni\u017c, dajmy na to, ateist\u00f3w? <\/p>\n Mo\u017ce zrezygnujecie z posiadanych przywilej\u00f3w, tak aby zr\u00f3wna\u0107 sw\u00f3j status z innymi wolnymi stowarzyszeniami obywateli, powo\u0142anymi do krzewienia takich czy innych idei? A mo\u017ce jednak tego wszystkiego nie zrobicie? I dalej b\u0119dziecie udawa\u0107, \u017ce \u015bwiecko\u015b\u0107 to \u201eoddanie Bogu co boskie, a cesarzowi, co cesarskie\u201d czy jaki\u015b tam \u201epodzia\u0142 zada\u0144\u201d, jak w \u015bredniowieczu? I dalej b\u0119dziecie domaga\u0107 si\u0119 od pa\u0144stwa polskiego innego traktowania ni\u017c to, z jakim spotykaj\u0105 si\u0119 inne organizacje? I dalej b\u0119dziecie zabrania\u0107 pa\u0144stwu ingerowania w sprawy ko\u015bcio\u0142a, lecz sami b\u0119dziecie wtr\u0105ca\u0107 si\u0119 we wszystko i namawia\u0107 ludzi do niepos\u0142usze\u0144stwa prawu polskiemu, gdy b\u0119dzie ono niezgodne z waszymi pogl\u0105dami i dogmatami. <\/p>\n Niech zgadn\u0119. Tak! Nadal b\u0119dziecie tacy, jak dotychczas. Ale je\u015bli przeszed\u0142e\u015b przez te rekolekcje, kropelka prawdy niczym nasienie zap\u0142odni\u0142a Twoje serce. I kiedy\u015b wyda owoc. Owoc opami\u0119tania w pysze. Owoc pokory i szacunku dla innych. Owoc poszanowania dla pa\u0144stwa i jego wielkich warto\u015bci, kt\u00f3re nie s\u0105 ani chrze\u015bcija\u0144skie, ani \u017cydowskie, ani ateistyczne, tylko uniwersalne, humanitarne i \u0142\u0105cz\u0105ce wszystkich ludzi. <\/p>\n Nich Ci\u0119, Bracie, rozum i serce prowadz\u0105! Amen.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Jeste\u015b biskupem Ko\u015bcio\u0142a katolickiego? \u015awietnie! Ten tekst jest przeznaczony w\u0142a\u015bnie dla Ciebie. Witaj. Nazywam si\u0119 Jan Hartman. Mieszkam w Krakowie, jestem filozofem i zajmuj\u0119 si\u0119 troch\u0119 teori\u0105 polityki. Nie powiem, czy wierz\u0119 w Boga i jakiego jestem wyznania, bo w sprawie, o kt\u00f3rej chc\u0119 m\u00f3wi\u0107, nie ma to nic do rzeczy.<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,6],"tags":[170],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/591"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=591"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/591\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":596,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/591\/revisions\/596"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=591"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=591"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=591"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}