{"id":5911,"date":"2022-06-12T17:21:39","date_gmt":"2022-06-12T15:21:39","guid":{"rendered":"http:\/\/hartman.blog.polityka.pl\/?p=5911"},"modified":"2022-06-13T01:49:03","modified_gmt":"2022-06-12T23:49:03","slug":"nowi-zydzi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/2022\/06\/12\/nowi-zydzi\/","title":{"rendered":"Nowi \u017bydzi"},"content":{"rendered":"\n

Ile to ju\u017c lat! Wkr\u00f3tce kolejna\nedycja krakowskiego Festiwalu Kultury \u017bydowskiej, wymy\u015blonego i prowadzonego\nprzez Janusza Makucha. Janusz sta\u0142 si\u0119 wielk\u0105 postaci\u0105 Krakowa i ca\u0142ego polsko-\u017cydowskiego\n\u015bwiata. Nale\u017c\u0105 mu si\u0119 wielkie podzi\u0119kowania za tyle wysi\u0142ku i t\u0119 niewygasaj\u0105c\u0105\nnigdy mi\u0142o\u015b\u0107 do \u017byd\u00f3w, jak\u0105 \u017cywi\u0107 mog\u0105 tylko nie-\u017bydzi, zwani goim, czyli\ngojami. <\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Jako \u017ce zosta\u0142em, w ramach tegorocznego festiwalu, zaproszony na 29 czerwca do dyskusji o korzeniach antysemityzmu, przeczyta\u0142em wa\u017cn\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119, niedawno u nas wydan\u0105, a mianowicie \u201eEuropa przeciwko \u017bydom 1880-1945\u201d Aly`iego G\u00f6tza. Bardzo polecam t\u0119 pozycj\u0119 wszystkim, bo w spos\u00f3b zwi\u0119z\u0142y i popularny przedstawia dzieje przedholokaustowego antysemityzmu w Europie. Jak to wszystko zebra\u0107 w jednej niewielkiej ksi\u0105\u017cce, to jednak robi wra\u017cenie. Nawet jak si\u0119 sporo ju\u017c wie na ten temat.<\/p>\n\n\n\n

Rzeczywi\u015bcie, nienawi\u015b\u0107 do s\u0105siad\u00f3w, pogarda dla ciemi\u0119\u017cc\u00f3w i ubogich mniejszo\u015bci s\u0105 zjawiskami masowymi i pospolitymi, lecz w \u017cadnym przypadku swym zakresem nie zbli\u017cy\u0142y si\u0119 nawet do tej niemal\u017ce zuniwersalizowanej wrogo\u015bci, z jak\u0105 w Europie XIX i XX wieku spotykali si\u0119 \u017bydzi.<\/p>\n\n\n\n

Nie chc\u0119 kolejny raz\npisa\u0107 o tym, jak to kiedy\u015b by\u0142o i dlaczego antysemityzm by\u0142 tak powszechny i tak\nrozmaity w swoich przejawach. Zak\u0142adam, \u017ce to wiecie. Dzi\u015b chc\u0119 powiedzie\u0107\nkilka s\u0142\u00f3w na temat swoich obserwacji odnosz\u0105cych si\u0119 do wsp\u00f3\u0142czesnego \u017cydostwa\noraz antysemityzmu w Polsce, a zw\u0142aszcza do tego, jak funkcjonuj\u0105 w naszym kraju\nm\u0142odzi \u017bydzi.<\/p>\n\n\n\n

Co do tego, \u017ce w ci\u0105gu mojego \u017cycia zasz\u0142y zmiany na lepsze, dyskusji by\u0107 nie mo\u017ce. Jeszcze \u0107wier\u0107 wieku temu antysemityzm w przestrzeni publicznej by\u0142 czym\u015b codziennym, a w ka\u017cdym du\u017cym mie\u015bcie anty\u017cydowskie napisy na murach liczono w dziesi\u0105tkach i w setkach. Poprawa jest znaczna. Dzi\u015b antysemityzm przejawia si\u0119 g\u0142\u00f3wnie w brutalnym trollingu w sieci (ka\u017cdy znany publicznie \u017byd otrzymuje codziennie pe\u0142ne nienawi\u015bci komentarze, pogr\u00f3\u017cki itp.) oraz w powielaniu przez ludzi rozmaitych klisz antysemickich, bez \u015bwiadomo\u015bci, \u017ce s\u0105 to wynalazki anty\u017cydowskiej propagandy. Nie chc\u0119 ich tutaj przytacza\u0107, bo robi\u0142em to ju\u017c nie raz, dzi\u015b nie o tym. Wa\u017cne jest to, \u017ce ogromna wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi powtarzaj\u0105cych r\u00f3\u017cne g\u0142upstwa na temat \u017byd\u00f3w nie ma z\u0142ych intencji. Je\u015bli kto\u015b powtarza za antysemitami, \u017ce \u017bydzi si\u0119 w czasie wojny nie bronili, to najcz\u0119\u015bciej faktycznie my\u015bli, \u017ce tak by\u0142o, i nie \u0142\u0105czy tego z niech\u0119ci\u0105 do \u017byd\u00f3w. Got\u00f3w jestem odr\u00f3\u017cnia\u0107 antysemityzm od ignorancji i podatno\u015bci na anty\u017cydowsk\u0105 propagand\u0119. Oczywi\u015bcie by\u0142oby dobrze, gdyby Polacy dowiedzieli si\u0119 kilku strasznych rzeczy, lecz jednocze\u015bnie zachodzi obawa, \u017ce jak zacznie si\u0119 o tym m\u00f3wi\u0107, to tylko poleje si\u0119 wod\u0119 na m\u0142yn antysemit\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Owszem, Polacy nie s\u0105 jeszcze na wiele rzeczy gotowi. W latach 60. mogli nie by\u0107 gotowi na wie\u015bci, \u017ce polscy ksi\u0119\u017ca ukrywali \u017byd\u00f3w (bo jak\u017ce to, \u017ceby ksi\u0105dz pomaga\u0142 \u017bydom!), a dzi\u015b pewnie nie s\u0105 jeszcze gotowi na s\u0142uchanie opowie\u015bci o ksi\u0119\u017cach, kt\u00f3rzy \u017byd\u00f3w pi\u0119tnowali i wydawali Niemcom (jak\u017ce to? przecie\u017c pomagali!). I podobnie jest z wieloma innymi sprawami \u2013 \u015brodowiska \u017cydowskie uwa\u017caj\u0105, \u017ce wszystko musi by\u0107 \u201ew swoim czasie\u201d, a prawd\u0119 trzeba dawkowa\u0107 z pokolenia na pokolenie. Jak tak nie uwa\u017cam, lecz wi\u0119kszo\u015b\u0107 kole\u017canek i koleg\u00f3w ma inne zdanie.<\/p>\n\n\n\n

Tak czy inaczej, antysemityzmu jest coraz miej, cho\u0107 \u017caden \u017byd chyba nie prze\u017cy\u0142 jeszcze dnia, \u017ceby si\u0119 z antysemityzmem gdzie\u015b w sieci nie zetkn\u0105\u0107. Rzadko jednak wyra\u017ca si\u0119 wprost \u2013 w s\u0142owach nienawi\u015bci i epitetach. Wynika to z faktu, \u017ce w odr\u00f3\u017cnieniu od czas\u00f3w przedwojennych, gdy antysemici chlubili si\u0119 swym antysemityzmem i tak w\u0142a\u015bnie go nazywali, dzi\u015b nikt nie chce za antysemit\u0119 uchodzi\u0107. To wielkie moralne zwyci\u0119stwo, \u017ce s\u0142owo \u201eantysemityzm\u201d sta\u0142o si\u0119 pejoratywne. Nie znaczy to jednak, i\u017c antysemityzm znikn\u0105\u0142. Najcz\u0119\u015bciej jednak\u017ce wyra\u017ca si\u0119 w \u0142\u0105czeniu czyich\u015b negatywnych cech b\u0105d\u017a win z \u017cydowskim pochodzeniem. Sam do\u015bwiadczam tego ka\u017cdego dnia, bo te\u017c codziennie antysemici przypominaj\u0105 mi, \u017ce moja wstr\u0119tna dzia\u0142alno\u015b\u0107 antyko\u015bcielna wynika z mojego \u017cydostwa i prowokuje (zrozumia\u0142y wobec tego) antysemityzm. Nie wiedz\u0105, \u017ce sami si\u0119 podk\u0142adaj\u0105, bo przecie\u017c na tym antysemityzm polega, \u017ce \u017cydostwo uwa\u017ca si\u0119 za to\u017csamo\u015b\u0107 sprz\u0119gni\u0119t\u0105 z pewnymi negatywnymi sk\u0142onno\u015bciami.<\/p>\n\n\n\n

Polscy \u017bydzi s\u0105 jednak\u017ce zadowoleni i na og\u00f3\u0142 gotowi s\u0105 zaakceptowa\u0107 ten poziom antysemityzmu, kt\u00f3ry dzi\u015b mamy (b\u0105d\u017a troch\u0119 ni\u017cszy). A dlaczego tak? Ot\u00f3\u017c mi\u0119dzy innymi dlatego, \u017ce w Polsce praktycznie nie ma \u017byd\u00f3w nie-Polak\u00f3w. Poza kilkudziesi\u0119cioma mo\u017ce wyj\u0105tkami wszyscy urodzeni w Polsce i \u017cyj\u0105cy w Polsce \u017bydzi s\u0105 Polakami i \u0142\u0105cz\u0105 w sobie obie wra\u017cliwo\u015bci \u2013 polsk\u0105 i \u017cydowsk\u0105. Staraj\u0105 si\u0119 by\u0107 lojalni wobec swojego otoczenia i swoich rodzin, kt\u00f3re tylko w cz\u0119\u015bci s\u0105 \u017cydowskie. Poza tym my sami, polscy \u017bydzi, troch\u0119 nasi\u0105kamy antysemickimi kliszami i wielu z nas wierzy w r\u00f3\u017cne bajki. Sam opowiada\u0142em w latach 90., \u017ce antysemityzm w Polsce wprawdzie jest, lecz nie wi\u0119kszy ni\u017c w innych krajach Europy, i \u017ce generalna opinia o Polsce jako kraju antysemickim jest krzywdz\u0105ca. Dzi\u015b wiem, \u017ce krzywdz\u0105ca nie by\u0142a, lecz prawdziwa, niemniej rozumiem doskonale kole\u017canki i koleg\u00f3w, kt\u00f3rzy chcieliby tak my\u015ble\u0107. Jeste\u015bmy Polakami i musimy i\u015b\u0107 na mentalne i emocjonalne kompromisy nawet kosztem \u015bcis\u0142ej prawdom\u00f3wno\u015bci. Dlatego jak jestem w Izraelu, bior\u0119 na siebie ci\u0119\u017car bardzo \u017ale tam widzianej propolsko\u015bci. Po prostu uwa\u017cam, \u017ce tak trzeba w kraju, gdzie opinie o Polakach s\u0105 cz\u0119sto mocno zdezaktualizowane i jednostronne.<\/p>\n\n\n\n

Dotychczas \u017cycie \u017cydowskie w Polsce mia\u0142o bardzo jasn\u0105 organizacj\u0119 \u2013 chodzi\u0142o o \u201eodradzanie si\u0119\u201d oraz o \u201eupami\u0119tnianie\u201d. Dziesi\u0105tki nowych organizacji zajmowa\u0142y si\u0119 i nadal si\u0119 zajmuj\u0105 jednym b\u0105d\u017a drugim. Dorobek tych upami\u0119tnie\u0144 oraz instytucji kulturalnych jest doprawdy imponuj\u0105cy. Sukces ten zawdzi\u0119czamy zreszt\u0105 nie tylko Polakom o \u017cydowskich korzeniach, czyli polskim \u017bydom, p\u00f3\u0142- i \u0107wier\u0107-\u017bydom, wspieranym przez \u201ebogatych \u017byd\u00f3w z zagranicy\u201d, lecz r\u00f3wnie\u017c setkom Polak\u00f3w niemaj\u0105cym \u017cydowskich korzeni, czyli tzw. filosemitom.<\/p>\n\n\n\n

Liczba przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 kulturalnych, naukowych i \u201eplenerowych\u201d s\u0142u\u017c\u0105cych pami\u0119ci Zag\u0142ady oraz \u017cycia \u017cydowskiego przed Zag\u0142ad\u0105 jest doprawdy imponuj\u0105ca. Imponuj\u0105 te\u017c swoim rozmachem w dzia\u0142aniu najwa\u017cniejsze instytucje \u017cydowskie w Polsce, to znaczy Zwi\u0105zek Gmin Wyznaniowych \u017bydowskich, Jewish Community Center w Krakowie i Warszawie, Stowarzyszenie \u017bydowski Instytut Historyczny i jego podopieczni: \u017bydowski Instytut Historyczny oraz muzeum Polin, a tak\u017ce Festiwal Kultury \u017bydowskiej i wydawnictwo Austeria. A przecie\u017c te najwa\u017cniejsze podmioty razem wzi\u0119te stanowi\u0105 tylko fragment bogatego krajobrazu. Je\u015bli co\u015b wysz\u0142o s\u0142abiej (nad czym ja akurat specjalnie nie ubolewam), to odrodzenie religii \u017cydowskiej. Bardzo wielu ludzi dowiedzia\u0142o si\u0119 o niej tego i owego, a nawet uczestniczy w \u015bwi\u0119tach, lecz religijne \u017cycie \u017cydowskie prawie nie istnieje. Zapewne mamy w kraju nie wi\u0119cej ni\u017c kilkadziesi\u0105t \u201enowo \u017cydowskich rodzin\u201d, a starsze wierz\u0105ce osoby prawie ju\u017c powymiera\u0142y. Rabini nie maj\u0105 specjalnie powod\u00f3w do rado\u015bci. Niemniej s\u0105 szanowani, a gminy \u017cydowskie jako\u015b harmonijnie \u0142\u0105cz\u0105 swoje funkcje religijne i \u015bwieckie, dzi\u0119ki czemu nale\u017c\u0105 do nich i wierz\u0105cy, i niewierz\u0105cy.<\/p>\n\n\n\n

A wi\u0119c jest dobrze! \u017bycie \u017cydowskie kwitnie, za to antysemityzmu jest coraz mniej. Jednak\u017ce znale\u017ali\u015bmy si\u0119 w nowej sytuacji i trzeba zrewidowa\u0107 nasze wyobra\u017cenia o tym, kim s\u0105 dzi\u015b \u017bydzi w Polsce.<\/p>\n\n\n\n

Zasadnicza zmiana polega na tym, \u017ce wraz z odej\u015bciem Ocalonych oraz postarzeniem si\u0119 ich dzieci (w zdecydowanej wi\u0119kszo\u015bci maj\u0105 ponad 50 lat) zanika \u017cywa pami\u0119\u0107 Zag\u0142ady i zwi\u0105zany z ni\u0105 b\u00f3l. Zag\u0142ada z roku na rok w coraz wi\u0119kszym stopniu staje si\u0119 faktem historycznym podobnym do innych. Za kilka lat b\u0119dzie mia\u0142a taki mniej wi\u0119cej status w pami\u0119ci zbiorowej jak I wojna \u015bwiatowa. Dotyczy to r\u00f3wnie\u017c \u017byd\u00f3w. Trzecie pokolenie, czyli wnuki Ocalonych, to dwudziesto- i trzydziestolatkowie, dla kt\u00f3rych stosunek do \u017cydostwa i Zag\u0142ady zapo\u015bredniczony jest w ich stosunku do w\u0142asnych dziadk\u00f3w. Wraz z ich \u015bmierci\u0105 sprawa staje si\u0119 coraz mniej istotna. To\u017csamo\u015b\u0107 \u017cydowska w tym pokoleniu traci rysy cierpi\u0119tnicze, a staje si\u0119 pragmatyczna, je\u015bli nie wr\u0119cz hedoniczna.<\/p>\n\n\n\n

Dobrze jest mie\u0107 pochodzenie \u017cydowskie, bo w wielu przypadkach i w wielu \u015brodowiskach przydaje to m\u0142odemu cz\u0142owiekowi presti\u017cu i czyni go bardziej atrakcyjnym towarzysko. \u017bydowsko\u015b\u0107 otwiera te\u017c rozmaite drzwi \u2013 na przyk\u0142ad mo\u017cliwo\u015bci wyjazd\u00f3w na stypendia do Izraela. Bycie \u017bydem w \u015bwiecie wielkomiejskiej m\u0142odzie\u017cy nobilituje i stwarza rozmaite mo\u017cliwo\u015bci. Mo\u017cna zapisywa\u0107 si\u0119 do r\u00f3\u017cnych stowarzysze\u0144, poznawa\u0107 ludzi, wyje\u017cd\u017ca\u0107. I w\u0142a\u015bnie na tym, a nie na \u201ewiecznej pami\u0119ci\u201d, bazowa\u0107 b\u0119dzie przysz\u0142e \u017cycie \u017cydowskie w Polsce.<\/p>\n\n\n\n

Krwi \u017cydowskiej w m\u0142odym\npokoleniu jest coraz mniej, a za to coraz wi\u0119cej \u015bwiadomych wybor\u00f3w\nto\u017csamo\u015bciowych i autokreacji. W\u0142a\u015bciwie nikomu nie zabrania si\u0119 by\u0107 \u017bydem albo\nzrobi\u0107 z siebie \u017byda czy \u017byd\u00f3wk\u0119. To si\u0119 sta\u0142o do\u015b\u0107 demokratyczne. I dobrze. Tyle\n\u017ce dotychczas wszystko kr\u0119ci\u0142o si\u0119 wok\u00f3\u0142 pami\u0119ci Zag\u0142ady, a teraz trzeba ju\u017c jakiego\u015b\ninnego spoiwa. Co mo\u017ce si\u0119 nim sta\u0107? Czy b\u0119dzie to kultura, to znaczy\nliteratura i muzyka \u017cydowska? A mo\u017ce biznes i kontakty z Izraelem? Co je\u015bli nie\nZag\u0142ada i religia?<\/p>\n\n\n\n

Moim zdaniem przysz\u0142o\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w w Polsce zale\u017cy od tego, w jakim stopniu zechc\u0105 tworzy\u0107 p\u00f3\u0142otwarte \u015brodowiska, w kt\u00f3rych mo\u017ce nie trzeba mie\u0107 grubych \u017cydowskich korzeni, lecz jednocze\u015bnie maj\u0105ce pewien narodowy sznyt. Tak jak to by\u0142o przed wojn\u0105. Na razie wstydzimy si\u0119 troch\u0119 i parali\u017cuje nas l\u0119k przed antysemickim oskar\u017ceniem o syjonizm. Po\u015blemy dziecko na \u201ekolonie \u017cydowskie\u201d, lecz raczej takie, kt\u00f3re organizuj\u0105 jacy\u015b \u017bydzi spoza Polski. Sami nie mamy za bardzo odwagi. \u017bydowski klub sportowy? Ale jak to? Czy mamy wprowadza\u0107 narodowe, a nawet rasowe kryterium cz\u0142onkostwa?<\/p>\n\n\n\n

Jeste\u015bmy w pewnym stopniu zak\u0142adnikami kosmopolityzmu, kt\u00f3ry narzucaj\u0105 nam antysemici. Skoro antysemityzm idzie w parze z nacjonalizmem naszych wrog\u00f3w, to sami w \u017cadnej mierze nie mo\u017cemy by\u0107 nacjonalistyczni. C\u00f3\u017c, trzeba to sobie u\u015bwiadomi\u0107, by m\u00f3c si\u0119 otrz\u0105sn\u0105\u0107 z tego szanta\u017cu moralnego. Nie przetrwamy, je\u015bli nie zaczniemy \u017cy\u0107 tera\u017aniejszo\u015bci\u0105 i przysz\u0142o\u015bci\u0105. Przesz\u0142o\u015b\u0107 ju\u017c skonsumowali\u015bmy (co nie znaczy, \u017ce mamy o niej zapomnie\u0107!).<\/p>\n\n\n\n

S\u0105dz\u0119, \u017ce na tzw. trzecim pokoleniu spoczywa obowi\u0105zek \u201enormalizacji\u201d. Przezwyci\u0119\u017cymy traumy, gdy znormalniejemy. W moim pokoleniu to jest niemo\u017cliwe. Wsz\u0119dzie widzimy gestapowca, ch\u0142opa z wid\u0142ami, \u017cydowskiego policjanta z getta, komory gazowe i g\u00f3ry trup\u00f3w. Rozpoznajemy ka\u017cdy szmer \u2013 znak obecno\u015bci antysemity, kt\u00f3ry w pewnych okoliczno\u015bciach mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 naszym oprawc\u0105. Dla m\u0142odych antysemityzm jest czym\u015b innym \u2013 g\u0142upot\u0105 jak ka\u017cda inna. A \u017cydostwo \u2013 to\u017csamo\u015bci\u0105 jak ka\u017cda inna. Wart\u0105 podtrzymywania, gdy przynosi to jak\u0105\u015b \u017cyciow\u0105 korzy\u015b\u0107. Mo\u017ce si\u0119 to komu\u015b nie podoba\u0107, \u017ce solidarno\u015b\u0107 z ofiarami powoli ju\u017c si\u0119 ko\u0144czy, lecz czy\u017c nie o to w\u0142a\u015bnie chodzi, \u017ce mimo wszystko \u017cycie toczy si\u0119 dalej? Zwyci\u0119\u017cyli\u015bmy. Hitlerowi si\u0119 nie uda\u0142o!<\/p>\n\n\n\n

To zdj\u0119cie (pochodz\u0105ce z medi\u00f3w JCC Warszawa) ilustruje zjawisko, o kt\u00f3rym pisz\u0119. Oto grupa \u015bwie\u017co upieczonych midrach\u00f3w, czyli wychowawc\u00f3w na koloniach \u017cydowskich. Ci m\u0142odzi \u017bydzi s\u0105 pewnie z r\u00f3\u017cnych kraj\u00f3w, lecz z pewno\u015bci\u0105 s\u0105 w\u015br\u00f3d nich Polacy.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ile to ju\u017c lat! Wkr\u00f3tce kolejna edycja krakowskiego Festiwalu Kultury \u017bydowskiej, wymy\u015blonego i prowadzonego przez Janusza Makucha. Janusz sta\u0142 si\u0119 wielk\u0105 postaci\u0105 Krakowa i ca\u0142ego polsko-\u017cydowskiego \u015bwiata. Nale\u017c\u0105 mu si\u0119 wielkie podzi\u0119kowania za tyle wysi\u0142ku i t\u0119 niewygasaj\u0105c\u0105 nigdy mi\u0142o\u015b\u0107 do \u017byd\u00f3w, jak\u0105 \u017cywi\u0107 mog\u0105 tylko nie-\u017bydzi, zwani goim, czyli gojami.<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":3811,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[619,23],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5911"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5911"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5911\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5917,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5911\/revisions\/5917"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3811"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5911"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5911"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5911"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}