Ofensywa reakcji w szkolnictwie post\u0119puje krokiem marszowym. Szowinizm, bigoteria i pogarda dla wszystkiego, co niekatolickie i post\u0119powe, dudni jak podkute buty na szkolnych korytarzach. Strach wkrad\u0142 si\u0119 w serca nauczycieli. Dr\u017c\u0105 przed w\u0142adz\u0105 dyrektorzy. Lecz najbardziej ze wszystkich poszkodowani s\u0105 nauczyciele historii.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n
To na nich wywierana jest presja, aby urabiali uczni\u00f3w na mod\u0142\u0119 endeck\u0105, serwuj\u0105c im k\u0142amstwa i t\u0119p\u0105 szowinistyczn\u0105 propagand\u0119 w ramach specjalnego przedmiotu o nazwie \u201ehistoria i tera\u017aniejszo\u015b\u0107\u201d. Przera\u017caj\u0105ce dzie\u0142o Roszkowskiego doskonale ilustruje, o co chodzi w ideologii, kt\u00f3rej ho\u0142duj\u0105 Przemys\u0142aw Czarnek, Jaros\u0142aw Kaczy\u0144ski i reszta partyjnej wierchuszki. To czysta, niezm\u0105cona w\u0105tpliwo\u015bciami reakcja, rodem z II RP, a nawet z wielu XIX. Jak ma si\u0119 zachowa\u0107 nauczyciel? Jak mo\u017ce nie ulec presji, kt\u00f3ra jest nie mniejsza i nie mniej obrzydliwa ni\u017c za czas\u00f3w PRL?<\/p>\n\n\n\n
Nie jest \u0142atwo by\u0107 dzisiaj nauczycielem historii w szkole. Owszem, je\u015bli kto\u015b pe\u0142ni t\u0119 misj\u0119 w zgodzie z w\u0142asnym sumieniem i oczekiwaniami w\u0142adzy jednocze\u015bnie, temu \u017cadne przykro\u015bci nie gro\u017c\u0105. S\u0105 te\u017c jednak tacy, kt\u00f3rzy rozumiej\u0105 swoje zadanie w spos\u00f3b pochodny od etosu akademickiego, i to etosu epoki demokratycznej. Chcieliby zamiast kszta\u0142towania i umacniania \u201epostaw patriotycznych\u201d oraz opiewania \u201ehistorii ojczystej\u201d m\u00f3wi\u0107, jak to by\u0142o naprawd\u0119, zw\u0142aszcza w sprawach trudnych, spornych i wstydliwych. A uczniom chcieliby pokaza\u0107, na czym polega krytycyzm i dociekliwo\u015b\u0107 oraz ta szczeg\u00f3lna empatia, kt\u00f3ra kszta\u0142tuje wyobra\u017ani\u0119 prawdziwego historyka \u2013 pozbawion\u0105 niemal\u017ce czerni i bieli, a za to pe\u0142n\u0105 kolor\u00f3w i ich odcieni.<\/p>\n\n\n\n
Taki samodzielnie i krytycznie my\u015bl\u0105cy nauczyciel, zdolny rozumie\u0107 zdarzenia i procesy historyczne z r\u00f3\u017cnych, czasem skonfliktowanych ze sob\u0105 stron, skazany jest na utarczki, a nawet powa\u017cne nieprzyjemno\u015bci. I to nie tylko ze strony kierownictwa szko\u0142y, lecz tak\u017ce tych uczni\u00f3w i rodzic\u00f3w, kt\u00f3rzy oczekuj\u0105 od lekcji historii tre\u015bci umoralniaj\u0105cych i buduj\u0105cych, a wi\u0119c umacniaj\u0105cych dzieci w poczuciu dumy narodowej. Wierz\u0119, \u017ce s\u0105 tacy odwa\u017cni i nonkonformistyczni nauczyciele, ale nie mo\u017ce ich by\u0107 wielu. A i ci, co s\u0105, raczej si\u0119 pilnuj\u0105. Nie wiem, mo\u017ce jest im \u0142atwiej ni\u017c za PRL, kiedy o wielu rzeczach nie wolno by\u0142o m\u00f3wi\u0107 wcale, ale i tak jest nie\u0142atwo. I dzi\u015b o wielu rzeczach m\u00f3wi\u0107 nie wolno, a w ka\u017cdym razie nie wolno m\u00f3wi\u0107 w spos\u00f3b nieskr\u0119powany.<\/p>\n\n\n\n
C\u00f3\u017c, poniek\u0105d trudno mie\u0107 pretensje. Nauka historii w szkole masowej od pocz\u0105tku mia\u0142a sens propagandowy. Zreszt\u0105 i sama dyscyplina naukowa \u201ehistoria\u201d powsta\u0142a na gruncie kronikarstwa politycznego, przechodz\u0105cego w czasach nowo\u017cytnych w pewnego rodzaju s\u0142u\u017cb\u0119 pa\u0144stwow\u0105. Dlatego wci\u0105\u017c nie ma historii jako takiej (akademickiej, a tym bardziej szkolnej), lecz mnogie, partykularne \u201ehistorie\u201d, pisane z tzw. perspektyw narodowych. I dlatego wci\u0105\u017c gros szkolnych program\u00f3w nauki historii dotyczy spraw wa\u017cnych dla rz\u0105d\u00f3w i monarch\u00f3w, a wi\u0119c wojen, dynastii, traktat\u00f3w i granic, w szalonej dysproporcji do niepor\u00f3wnanie wa\u017cniejszych rzeczy, jak dzieje kultury, my\u015bli, styl\u00f3w \u017cycia i cywilizacji materialnej. XIX wiek wci\u0105\u017c zza grobu kszta\u0142tuje dzia\u0142alno\u015b\u0107 historyk\u00f3w, a ju\u017c zw\u0142aszcza szkoln\u0105 kultur\u0119 nauczania historii.<\/p>\n\n\n\n
By\u0142o ono zawsze i pozostanie jeszcze d\u0142ugo elementem dzia\u0142alno\u015bci pa\u0144stwotw\u00f3rczej i narodotw\u00f3rczej, a wi\u0119c z definicji nastawionej na wytwarzanie i utrwalanie mitologii narodowej i budowanie wi\u0119zi obywateli z majestatem pa\u0144stwa. Tak jest w ka\u017cdym kraju, z nielicznymi i tylko cz\u0119\u015bciowymi wyj\u0105tkami tych najbardziej rozwini\u0119tych i posuni\u0119tych w \u201erozliczeniach z w\u0142asn\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105\u201d. Polska oczywi\u015bcie do nich nie nale\u017cy, z czego trudno czyni\u0107 jej zarzut. Tu wci\u0105\u017c obowi\u0105zuje schemat XIX-wieczny, taki sam jak na Litwie, Ukrainie, w Rosji czy, powiedzmy, Grecji. Schemat ten wyznaczony jest przez kilka prostych za\u0142o\u017ce\u0144: jeste\u015bmy wielcy, jeste\u015bmy wyj\u0105tkowi, cierpieli\u015bmy bardziej, s\u0105siedzi nas krzywdzili. Do tego, jak wisienka na torcie, kilka \u201etrudnych temat\u00f3w\u201d, kt\u00f3re wszelako okazuj\u0105 si\u0119 bardzo \u201eniejednoznaczne\u201d, niezale\u017cnie od tego, jak bardzo by\u0142yby jednoznaczne.<\/p>\n\n\n\n
Konfrontacja szkolnej narracji historycznej s\u0105siaduj\u0105cych ze sob\u0105 kraj\u00f3w pora\u017ca. Tu k\u0142ami\u0105 tak, a tam na odwr\u00f3t. Gdyby opowie\u015bci te ze sob\u0105 po\u0142\u0105czy\u0107, okaza\u0142oby si\u0119, \u017ce wszyscy s\u0105 niewinni lub prawie niewinni, a zbrodnie pope\u0142niaj\u0105 si\u0119 same. Sk\u0142onno\u015b\u0107 do widzenia win po stronie w\u0142asnych przodk\u00f3w jest zjawiskiem najzupe\u0142niej ekscentrycznym. Zasad\u0105 jest wypieranie, zak\u0142amywanie i przemilczanie. Tak dzia\u0142a oficjalna narracja historyczna, a program szkolny, nawet je\u015bli nieco bardziej uczciwy, w ko\u0144cu jest zawsze tylko jak\u0105\u015b jej pochodn\u0105. Powtarzam: nie mo\u017cna mie\u0107 o to pretensji. Tak ju\u017c musi by\u0107. Nar\u00f3d nie zamierza s\u0142ucha\u0107 o swoich winach i nie po to rz\u0105d organizuje lekcje historii, by dra\u017cni\u0107 si\u0119 ze spo\u0142ecze\u0144stwem. Wr\u0119cz przeciwnie \u2013 opowiadaj\u0105c mu, jakie jest wspania\u0142e i jak\u0105 ma pi\u0119kn\u0105 i waleczn\u0105 (lub tragiczn\u0105 \u2013 zale\u017cnie od okoliczno\u015bci) histori\u0119, mo\u017ce co\u015b dla siebie uszczkn\u0105\u0107 z podnios\u0142ych uczu\u0107 czci i oddania dla przodk\u00f3w, wzbudzanych w dziatwie na okoliczno\u015b\u0107 poznawania historii ojczystej.<\/p>\n\n\n\n
Konfrontacja tego, co m\u00f3wi si\u0119 dzieciom w szkole, z krytycznymi, powa\u017cnymi pracami historyk\u00f3w wypada druzgoc\u0105co dla historii szkolnej. A czym bli\u017cej wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci, tym, rzecz jasna, gorzej. I bynajmniej nie chodzi tu o propagand\u0119 w prostackim wydaniu. Chodzi raczej o dob\u00f3r temat\u00f3w, o przemilczenia, stronniczo\u015b\u0107, brak empatii w stosunku do rozmaitych kategorii ludzi, utrwalanie zmitologizowanych, propagandowych wizerunk\u00f3w bohater\u00f3w i wrog\u00f3w, a wreszcie o bezmy\u015blne powtarzanie b\u0142\u0119d\u00f3w si\u0119gaj\u0105cych jeszcze XIX wieku.<\/p>\n\n\n\n
Je\u015bli chodzi o nasz kraj, to te przemilczenia i przek\u0142amania dotycz\u0105 w najwi\u0119kszej mierze dw\u00f3ch obszar\u00f3w: Ko\u015bcio\u0142a i stosunk\u00f3w Polski z Ko\u015bcio\u0142em katolickim oraz stosunk\u00f3w polsko-\u017cydowskich. Jest oczywi\u015bcie wiele przek\u0142ama\u0144 odno\u015bnie do Litwy, Ukrainy czy Niemiec, ale te dwa obszary s\u0105 chyba najbardziej zabagnione. Trudno sobie wyobrazi\u0107, aby polskie dzieci uczono na przyk\u0142ad o zbrodniach papie\u017cy, roli Ko\u015bcio\u0142a w tworzeniu re\u017cim\u00f3w faszystowskich, napa\u015bci ks. Tiso na Polsk\u0119, a jeszcze trudniej sobie wyobrazi\u0107, jak polski nauczyciel t\u0142umaczy dzieciom, \u017ce, owszem, w czasie II wojny \u015bwiatowej wielu Polak\u00f3w ratowa\u0142o \u017byd\u00f3w, ale na og\u00f3\u0142 za pieni\u0105dze, natomiast tych uratowanych by\u0142o co najmniej dwukrotnie mniej ni\u017c tych zamordowanych albo wydanych Niemcom lub polskiej \u201egranatowej policji\u201d.<\/p>\n\n\n\n
To si\u0119 po prostu nie mie\u015bci w g\u0142owie i d\u0142ugo jeszcze nie b\u0119dzie mo\u017cliwe. Nie mo\u017cemy oczekiwa\u0107 od polskiego pa\u0144stwa, \u017ce uda si\u0119 na wojn\u0119 z wyobra\u017ani\u0105 i pami\u0119ci\u0105 spo\u0142eczn\u0105. Po co mu to? Nie mo\u017cemy te\u017c oczekiwa\u0107 od nauczycieli heroizmu i m\u00f3wienia o rzeczach, kt\u00f3re s\u0105 tabu, cho\u0107by by\u0142y dobrze znane i prawdziwe jak diament w koronie.<\/p>\n\n\n\n
Czego wi\u0119c mo\u017cemy oczekiwa\u0107 od nauczania historii w demokratycznej Polsce, to jest od program\u00f3w szkolnych, podr\u0119cznik\u00f3w i nauczycieli? Ot\u00f3\u017c powinno\u015bci\u0105 ludzi uczciwych intelektualnie i etycznie \u2013 w ministerstwach, kuratoriach i szko\u0142ach \u2013 jest da\u0107 odp\u00f3r pr\u00f3bom ca\u0142kowitego zaw\u0142aszczenia nauczania historii przez ideologie tradycyjnie zainteresowane mitologizowaniem i manipulowaniem histori\u0105. A s\u0105 to ideologie nacjonalistyczne r\u00f3\u017cnego rodzaju, odwo\u0142uj\u0105ce si\u0119 do dumy narodowej, kt\u00f3r\u0105 gotowe s\u0105 podsyca\u0107 za pomoc\u0105 zak\u0142amywania dziej\u00f3w. Kompromis z nacjonalizmem zosta\u0142 ju\u017c zawarty i polega na niem\u00f3wieniu o pewnych rzeczach, na pewnej, niema\u0142ej wszak, stronniczo\u015bci. Nie wolno dopu\u015bci\u0107 do tego, by polskie szko\u0142y sta\u0142y si\u0119 ju\u017c tylko bezmy\u015blnymi, wystraszonymi rozsadnikami nacjonalistycznej bogoojczy\u017anianej propagandy, gloryfikuj\u0105cej historyczne si\u0142y reakcji, zak\u0142amuj\u0105cej wydarzenia i postacie historyczne pod pozorem kszta\u0142towania \u201epostaw patriotycznych\u201d. Nie jest patriot\u0105 t\u0119py i zak\u0142amany szowinista, maj\u0105cy w g\u0142owie propagandow\u0105 sieczk\u0119. Patriot\u0105 jest cz\u0142owiek z empati\u0105 i krytycyzmem my\u015bl\u0105cy o historii swojego kraju i kochaj\u0105cy go pomimo wszystkich tych strasznych rzeczy, kt\u00f3rych dopu\u015bcili si\u0119 jego przodkowie \u2013 Niemcy, Rosjanie, Litwini, Ukrai\u0144cy, Polacy\u2026<\/p>\n\n\n\n
Jak bardzo skrajna prawica ostrzy sobie z\u0119by na szko\u0142y, to wida\u0107 by\u0142o ju\u017c w 2012 r. podczas protest\u00f3w przeciwko rzekomemu ograniczaniu liczby lekcji historii w liceach. Protestuj\u0105cy nie kryli si\u0119 ze swoimi racjami, m\u00f3wi\u0105c wprost o tym, \u017ce zmniejszanie wymiaru lekcji historii s\u0142u\u017cy odrywaniu m\u0142odzie\u017cy od polsko\u015bci i d\u0142awieniu \u015bwiadomo\u015bci narodowej. Bez \u017cenady przyznawali w ten spos\u00f3b, \u017ce nauka historii podporz\u0105dkowana by\u0107 powinna w ich mniemaniu celom pozapoznawczym \u2013 mianowicie kszta\u0142towaniu postaw. Jakich? Oczywi\u015bcie \u201epro\u201d, czyli z definicji stronniczych \u2013 \u201epronarodowych\u201d \u201eproprawicowych\u201d, proko\u015bcielnych. A w ramach \u201epro\u201d, oczywi\u015bcie, te\u017c troch\u0119 \u201eanty\u201d \u2013 antykomunistycznych, antyateistycznych, any-any-katolickich.<\/p>\n\n\n\n
Protestuj\u0105cy nie mieli nic przeciwko temu, aby szko\u0142y tworzy\u0142y ma\u0142ych patriot\u00f3w, w bardzo w\u0105skim znaczeniu tego s\u0142owa, czyli konserwatywnych, katolickich, prawicowych ma\u0142ych obywateli. Propagandowy cel nauczania historii by\u0142 dla nich czym\u015b zupe\u0142nie oczywistym, czego nie trzeba kry\u0107 ani nawet wyja\u015bnia\u0107. Gdyby mia\u0142y na tych jak najliczniejszych lekcjach historii pojawi\u0107 si\u0119 tre\u015bci \u201ebrzydkie\u201d, na przyk\u0142ad brzydkie sprawki Ko\u015bcio\u0142a, to czy r\u00f3wnie\u017c nasi \u201eobro\u0144cy historii\u201d chcieliby, aby by\u0142o i tego \u201ejak najwi\u0119cej\u201d?<\/p>\n\n\n\n
Ot\u00f3\u017c w\u0142a\u015bnie przed takim bezwstydnym zaw\u0142aszczaniem historii dla propagandy nacjonalistycznej trzeba szko\u0142\u0119 i spo\u0142ecze\u0144stwo chroni\u0107. Wiek XIX si\u0119 ju\u017c sko\u0144czy\u0142. Nauka historii nie s\u0142u\u017cy do tego, by kosztem prawdy i za wszelk\u0105 cen\u0119 wpaja\u0107 uczucia narodowej dumy. Narody ju\u017c si\u0119 ukszta\u0142towa\u0142y i nie potrzebuj\u0105 fa\u0142szu i mitologii, aby trwa\u0107. \u015awietnie sobie poradz\u0105, b\u0119d\u0105c krytyczne i prawdom\u00f3wne. Powoli zmierzamy w tym kierunku.<\/p>\n\n\n\n
Tymczasem jednak musimy broni\u0107 szko\u0142y przed agresywn\u0105 klerykaln\u0105 reakcj\u0105, kt\u00f3ra w naszym wci\u0105\u017c za\u015bciankowym i mentalnie zacofanym kraju ostrzy lance i atakuje. Jak mo\u017cna to uczyni\u0107? Na razie trzeba przetrzyma\u0107 rok do wybor\u00f3w. Ale gdy koszmar si\u0119 sko\u0144czy, z\u0142e nauczania nie zniknie jednego dnia. Trzeba b\u0119dzie wykona\u0107 prac\u0119 mentaln\u0105 \u2013 odklei\u0107 si\u0119 troch\u0119 od wojen, dynastii i traktat\u00f3w, czyni\u0105c miejsce dla historii kultury, historii \u017cycia, historii spo\u0142ecze\u0144stw, historii idei, kt\u00f3re, z ca\u0142ym szacunkiem dla kr\u00f3l\u00f3w i hetman\u00f3w polnych, s\u0105 troch\u0119 innej jednak rangi ni\u017c rzezie i podchody dynastyczne, jakkolwiek z pewno\u015bci\u0105 dramat wojny jest czym\u015b dla \u015bwiadomo\u015bci historycznej bardzo istotnym. Tyle \u017ce w klasycznej historii politycznej, utkanej z dat bitew, wcale nie o ten dramat chodzi.<\/p>\n\n\n\n
Na t\u0119 prawdziw\u0105 histori\u0119 reakcja nie ma sposobu. Nie ma o niej nic do powiedzenia. Jest to teren dla niej obcy, jeszcze niezdobyty, niezaw\u0142aszczony. I on to w\u0142a\u015bnie stanowi pole, na kt\u00f3rym uczciwy nauczyciel historii, nie nara\u017caj\u0105c si\u0119 na konflikty, mo\u017ce wype\u0142nia\u0107 swoj\u0105 misj\u0119. I do tego te\u017c wszystkich namawiam. Nawet przez ten ostatni Czarnkowy rok.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Ofensywa reakcji w szkolnictwie post\u0119puje krokiem marszowym. Szowinizm, bigoteria i pogarda dla wszystkiego, co niekatolickie i post\u0119powe, dudni jak podkute buty na szkolnych korytarzach. Strach wkrad\u0142 si\u0119 w serca nauczycieli. Dr\u017c\u0105 przed w\u0142adz\u0105 dyrektorzy. Lecz najbardziej ze wszystkich poszkodowani s\u0105 nauczyciele historii.<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":5889,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[1284,1287,1285,1147,1286,423],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6148"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6148"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6148\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6151,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6148\/revisions\/6151"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5889"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6148"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6148"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6148"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}