Poruszenie, a raczej ferment moralny, jaki wywo\u0142a\u0142a gda\u0144ska wystawa \u201eNasi ch\u0142opcy\u201d, po\u015bwi\u0119cona losom m\u0142odych mieszka\u0144c\u00f3w Pomorza wcielonych do Wermachtu, a w\u0142a\u015bciwie nie sama wystawa, lecz jej odwa\u017cny tytu\u0142, jest zjawiskiem wyj\u0105tkowym i godnym zastanowienia. To nie zdarza si\u0119 cz\u0119sto.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n
Niecz\u0119sto bowiem na masow\u0105 skal\u0119 dowiadujemy si\u0119 o sprawach, kt\u00f3rych natura jest \u015bci\u015ble etyczna \u2013 o moralnych rozterkach i wyzwaniach, kt\u00f3re przerastaj\u0105 ka\u017cdego, a jednocze\u015bnie dla ka\u017cdego s\u0105 zrozumia\u0142e. Oczywi\u015bcie zrozumia\u0142e s\u0105 wtedy, gdy cz\u0142owiek cho\u0107 przez chwil\u0119 si\u0119 nad nimi zastanowi. Gdy leci na \u0142eb na szyj\u0119, aby politycznie lansowa\u0107 si\u0119 jako wielki patriota protestuj\u0105cy przed nazywaniem obcych naszymi albo \u0142\u0105czeniem polsko\u015bci z czym\u015b innym ni\u017c bohaterska chwalba, to \u017cadne refleksje mu nie w g\u0142owie.<\/p>\n\n\n\n
Nie pisz\u0119 o fermencie moralnym z powodu pikiet i demonstracji pod Muzeum Gda\u0144ska. Ferment jest w g\u0142owach tysi\u0119cy ludzi, kt\u00f3rzy wystaw\u0119 \u2013 r\u00f3wnie\u017c z powodu owych protest\u00f3w \u2013 zobaczyli i np. skomentowali w internecie. A sta\u0142o si\u0119 to po raz pierwszy na tak\u0105 skal\u0119, chocia\u017c temat wcale nie jest nowy, a rozmaite publikacje i wystawy bywa\u0142y ju\u017c w przesz\u0142o\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
C\u00f3\u017c jest wi\u0119c takie \u201ezrozumia\u0142e\u201d? Ano tak jak w ka\u017cdej sytuacji moralnego dylematu nasza wyobra\u017ania otrzymuje obraz nader wyrazisty. Oto m\u0142odzi ludzie (pomijaj\u0105c r\u00f3\u017cnice statusu prawnego, zwi\u0105zanego z miejscem zamieszkania) otrzymuj\u0105 powo\u0142ania do niemieckiej armii. Armii, kt\u00f3ra w\u0142a\u015bnie napad\u0142a na ich kraj. Mog\u0105 uciec przed poborem, ryzykuj\u0105c \u015bmier\u0107 i \u015bmier\u0107 swoich bliskich. Mog\u0105 i\u015b\u0107 do tego cholernego Wermachtu, ale unika\u0107 walki i zdezerterowa\u0107, ryzykuj\u0105c \u015bmier\u0107 w\u0142asn\u0105 i bliskich. Mog\u0105 nie ucieka\u0107, lecz unika\u0107 walki b\u0105d\u017a walczy\u0107 \u017ale, na granicy sabota\u017cu. Mog\u0105 te\u017c po prostu robi\u0107 to, co trzeba, aby zmaksymalizowa\u0107 swoje szanse przetrwania, czyli robi\u0107, co im ka\u017c\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Tak to wygl\u0105da w skr\u00f3cie. Ka\u017cdy wie, \u017ce to bardzo trudne wybory, a wr\u0119cz sytuacje bez dobrego wyj\u015bcia. I niemal\u017ce ka\u017cdy (ale jednak nie ka\u017cdy) pojmuje, \u017ce wobec os\u00f3b staj\u0105cych przed takimi wyborami trzeba zachowa\u0107 pow\u015bci\u0105gliwo\u015b\u0107 i unika\u0107 jednoznacznych ocen dokonanych przez nich (bardziej lub mniej \u015bwiadomie) wybor\u00f3w. Nie znaczy to, \u017ce takie oceny s\u0105 w og\u00f3le niemo\u017cliwe, lecz \u017ceby je sformu\u0142owa\u0107, trzeba du\u017co wiedzie\u0107 o po\u0142o\u017ceniu danego cz\u0142owieka. I w\u0142a\u015bnie dlatego nie jeste\u015bmy tacy skorzy do oceniania. Mamy tu do czynienia z bardzo m\u0142odymi lud\u017ami, kt\u00f3rych los rzuci\u0142 u zarania \u017cycia w po\u0142o\u017cenie tragiczne. Bardziej chcemy ich zrozumie\u0107 i towarzyszy\u0107 im, ni\u017c segregowa\u0107 ich wedle dokonanych przez nich wybor\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
I w\u0142a\u015bnie to poczucie moralnej powinno\u015bci towarzyszenia, czyli wra\u017cliwego i rozumiej\u0105cego pami\u0119tania, jest moralnym dobrem, kt\u00f3ry daj\u0105 nam takie przedsi\u0119wzi\u0119cia i takie wystawy. Mog\u0105 jednak\u017ce da\u0107 co\u015b wi\u0119cej. Co\u015b, co mie\u015bci si\u0119 w kategorii \u201ecieniowania obrazu\u201d, lecz nie wy\u0142\u0105cznie obrazu sytuacji faktograficznej i kulturowej, lecz r\u00f3wnie\u017c sytuacji moralnej. Cieniowanie zaczyna si\u0119 od rozumienia z\u0142o\u017cono\u015bci \u2013 i to w\u0142a\u015bnie jest zadanie wystaw popularyzuj\u0105cych wiedz\u0119 historyczn\u0105. Trzeba zrozumie\u0107, \u017ce to\u017csamo\u015bci narodowe, etniczne, religijne i polityczne nie s\u0105 ostro rozgraniczone i nak\u0142adaj\u0105 si\u0119 na siebie, tworz\u0105c sp\u00f3jne b\u0105d\u017a niesp\u00f3jne, a w dodatku zmieniaj\u0105ce si\u0119 w czasie uk\u0142ady.<\/p>\n\n\n\n
Dzieje Kaszub\u00f3w \u2013 rozmaitych ich od\u0142am\u00f3w, ulokowanych na terytoriach o odmiennej historii i przynale\u017cno\u015bci pa\u0144stwowej \u2013 s\u0105 dobitnym przyk\u0142adem tych niejednoznaczno\u015bci i konflikt\u00f3w, jakie musz\u0105 z nich wynika\u0107. Kto chce g\u0142\u0119biej zrozumie\u0107, co si\u0119 dzia\u0142o na Pomorzu w czasie wojny, musi si\u0119 z tym zapozna\u0107. Ja nawet nie widzia\u0142em wystawy i bynajmniej nie jestem te\u017c znawc\u0105 kaszubszczyzny. Ani troch\u0119! Jestem natomiast \u015bwiadom dw\u00f3ch rzeczy: tragizmu po\u0142o\u017cenia tamtejszej ludno\u015bci oraz z\u0142o\u017cono\u015bci ich sytuacji.<\/p>\n\n\n\n
Zdaj\u0105c sobie spraw\u0119 z jednego i drugiego, pragn\u0119 odnie\u015b\u0107 si\u0119 do owego poruszaj\u0105cego \u201enasi\u201d w tytule \u201eNasi ch\u0142opcy\u201d. Bo to w\u0142a\u015bnie ten niewinny zaimek stanowi wyzwalacz dla ca\u0142ej kaskady my\u015bli i uczu\u0107, tworz\u0105cych dysonans poznawczy i moralny, kt\u00f3ry poruszy\u0142 dzi\u015b miliony Polak\u00f3w. \u201eNasi\u201d to znaczy b\u0119d\u0105cy cz\u0142onkami naszej wsp\u00f3lnoty, wa\u017cni dla nas, a przede wszystkim maj\u0105cy prawo do naszej solidarno\u015bci i troski. \u201eNasi ch\u0142opcy\u201d to niekoniecznie \u201edobrzy ch\u0142opcy\u201d. \u0179li ludzie te\u017c mog\u0105 by\u0107 nasi. W przeciwnym razie mieliby\u015bmy narcystyczny obraz w\u0142asnej wsp\u00f3lnoty jako moralnie nieskalanej, co przecie\u017c samo w sobie jest niemoralne.<\/p>\n\n\n\n
\u201eNasi ch\u0142opcy\u201d nie musz\u0105 te\u017c pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem by\u0107 do nas podobni. Staj\u0105 si\u0119 nasi, gdy dziel\u0105 z nami czy naszymi przodkami los i wiele ich z nami \u0142\u0105czy, aczkolwiek wiele te\u017c mo\u017ce dzieli\u0107. Nikt nie przestaje by\u0107 nasz dlatego, \u017ce nie jest akurat m\u00f3wi\u0105cym po polsku katolikiem. A katolik m\u00f3wi\u0105cy po polsku nie przestaje by\u0107 swojski dla s\u0105siada m\u00f3wi\u0105cego po kaszubsku albo kogo\u015b, kto uwa\u017ca si\u0119, dajmy na to, po prostu za gda\u0144szczanina i m\u00f3wi po niemiecku.<\/p>\n\n\n\n
Dop\u00f3ki nie ma ostrego konfliktu, wszyscy s\u0105 \u201enasi\u201d. Dotyczy to w szczeg\u00f3lny spos\u00f3b dzieci i ludzi bardzo m\u0142odych. Mamy bowiem poczucie, \u017ce jako spo\u0142ecze\u0144stwo ponosimy szczeg\u00f3ln\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 za los m\u0142odych i za pok\u00f3j mi\u0119dzy nimi. Chcemy si\u0119 o nich troszczy\u0107 solidarnie, aby stworzyli razem pokojowe i harmonijne spo\u0142ecze\u0144stwo, kt\u00f3rego nam samym nie uda\u0142o si\u0119 stworzy\u0107. To bardzo wa\u017cna idea moralna \u2013 niechaj m\u0142odzi b\u0119d\u0105 szcz\u0119\u015bliwi \u201eponad podzia\u0142ami\u201d i oby\u015bmy my, niczym dobre i solidarne ze sob\u0105 matki, razem o nasz\u0105 m\u0142odzie\u017c zadbali.<\/p>\n\n\n\n
W naiwny, ale jako\u015b celny spos\u00f3b ujmowa\u0142 to peerelowski slogan \u201ewszystkie dzieci s\u0105 nasze\u201d. Tak, setki tysi\u0119cy m\u0142odych ch\u0142opc\u00f3w w mundurach Wermachtu to byli \u201enasi ch\u0142opcy\u201d. Najbardziej cenimy tych spo\u015br\u00f3d nich, kt\u00f3rzy uciekli i przy\u0142\u0105czyli si\u0119 do polskich si\u0142 zbrojnych na Zachodzie. Uczyni\u0142o tak bardzo wielu. Bardzo wielu jednak\u017ce po prostu by\u0142o w tym Wermachcie i tyle. Ze wszystkimi tego konsekwencjami. Tak samo jak \u0107wier\u0107 wieku wcze\u015bniej, gdy \u201enasi ch\u0142opcy\u201d byli w trzech zaborczych armiach i ze sob\u0105 walczyli. By\u0142 rosyjskim \u017co\u0142nierzem i Witkacy. Mo\u017ce zabi\u0142 w polu innego z \u201enaszych ch\u0142opc\u00f3w\u201d, walcz\u0105cego w armii pruskiej?<\/p>\n\n\n\n
Kto to mo\u017ce wiedzie\u0107. \u201eNasi ch\u0142opcy\u201d, lepsi i gorsi, pisali nasz\u0105 histori\u0119. Trudn\u0105 i z\u0142o\u017con\u0105. Jej cz\u0119\u015bci\u0105 \u2013 na r\u00f3\u017cnych poziomach \u2013 by\u0142a zreszt\u0105 r\u00f3wnie\u017c niemiecko\u015b\u0107. Polsko-niemiecki by\u0142 przez stulecia Krak\u00f3w i tako\u017c Gda\u0144sk. A \u0141\u00f3d\u017a? A Bydgoszcz? To samo mo\u017cna powiedzie\u0107 o rosyjsko\u015bci, ukrai\u0144sko\u015bci i \u017cydostwie. \u201eNasi ch\u0142opcy\u201d zawsze m\u00f3wili r\u00f3\u017cnymi j\u0119zykami, chodzili do r\u00f3\u017cnych \u015bwi\u0105ty\u0144, walczyli w takich samych mundurach i walczyli w r\u00f3\u017cnych mundurach \u2013 przeciwko sobie. Cz\u0119\u015bci\u0105 polskiej historii jest i armia carska, i armia czerwona, i armia CK, i Wermacht. I wiele innych \u201eniepolskich\u201d przynale\u017cno\u015bci i status\u00f3w. Nie trzeba by\u0107 uczonym historykiem, \u017ceby to zrozumie\u0107 i uszanowa\u0107. A gda\u0144ska wystawa bardzo w tym dopomaga.<\/p>\n\n\n\n
Na koniec chcia\u0142bym wspomnie\u0107 w\u0142asnego ojca, kt\u00f3ry do ko\u0144ca \u017cycia powtarza\u0142, jak okropnie si\u0119 czu\u0142, gdy podczas wojny niemieccy \u017co\u0142nierze wchodz\u0105cy do sklep\u00f3w albo legitymuj\u0105cy go na ulicy m\u00f3wili czyst\u0105 polszczyzn\u0105. Byli jego r\u00f3wie\u015bnikami. Nie m\u00f3g\u0142 pogodzi\u0107 si\u0119 z tym, \u017ce znale\u017ali si\u0119 w szeregach armii okupanta. Ale dlaczego w og\u00f3le go to obchodzi\u0142o? Ano dlatego, \u017ce to przecie\u017c byli jego koledzy, polscy r\u00f3wie\u015bnicy. Czyli \u2013 dla starszych \u2013 nasi ch\u0142opcy. Nasi \u017ali ch\u0142opcy, nasi dobrzy ch\u0142opcy \u2013 wszyscy ch\u0142opcy s\u0105 nasi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Poruszenie, a raczej ferment moralny, jaki wywo\u0142a\u0142a gda\u0144ska wystawa \u201eNasi ch\u0142opcy\u201d, po\u015bwi\u0119cona losom m\u0142odych mieszka\u0144c\u00f3w Pomorza wcielonych do Wermachtu, a w\u0142a\u015bciwie nie sama wystawa, lecz jej odwa\u017cny tytu\u0142, jest zjawiskiem wyj\u0105tkowym i godnym zastanowienia. To nie zdarza si\u0119 cz\u0119sto.<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[1568,1567],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7676"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7676"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7676\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7683,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7676\/revisions\/7683"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7676"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7676"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7676"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}