{"id":7795,"date":"2025-12-09T06:48:31","date_gmt":"2025-12-09T05:48:31","guid":{"rendered":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/?p=7795"},"modified":"2025-12-09T08:24:50","modified_gmt":"2025-12-09T07:24:50","slug":"hannah-arendt-jakze-by-sie-nam-dzis-przydala","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/2025\/12\/09\/hannah-arendt-jakze-by-sie-nam-dzis-przydala\/","title":{"rendered":"Hannah Arendt \u2013 jak\u017ce by si\u0119 nam dzi\u015b przyda\u0142a"},"content":{"rendered":"\n<p>Min\u0119\u0142o w\u0142a\u015bnie 50 lat od \u015bmierci niemiecko-ameryka\u0144sko-\u017cydowskiej filozofki i eseistki Hannah Arendt. \u017badna kobieta nie zasz\u0142a w filozofii tak wysoko i daleko \u2013 w\u0142a\u015bciwie od samej Hypatii z Aleksandrii licz\u0105c. C\u00f3\u017c jednak znaczy kariera filozoficzna wobec tej niezwyk\u0142ej pozycji \u201epublicznej intelektualistki\u201d, kt\u00f3ra dzi\u0119ki swej charyzmie i m\u0105dro\u015bci umia\u0142a po\u0142\u0105czy\u0107 \u015brodowiska lewicowo-liberalne z konserwatywnymi i zjednoczy\u0107 elity ca\u0142ego \u015bwiata wok\u00f3\u0142 idei streszczaj\u0105cej si\u0119 w s\u0142owach \u201enigdy wi\u0119cej\u201d. To ona pokaza\u0142a, \u017ce z\u0142o polityczne rodzi si\u0119 \u201eniewinnie\u201d i \u201ebanalnie\u201d, a korzenie totalitaryzmu tkwi\u0105 g\u0142\u0119boko w tkance zepsutego i zdezintegrowanego spo\u0142ecze\u0144stwa. Jej diagnoza by\u0142a s\u0142uszna i wys\u0142uchano jej z uznaniem i szacunkiem, cho\u0107 nigdy nie brakowa\u0142o Hannah Arendt krytyk\u00f3w, a nawet wrog\u00f3w. Mimo to jej dzie\u0142o <em>Korzenie totalitaryzmu<\/em> utrwali\u0142o, by tak rzec, standard mi\u0119dzynarodowy w interpretowaniu przyczyn hitleryzmu i stalinizmu, jednocze\u015bnie nadaj\u0105c faszystowskiemu poj\u0119ciu totalitaryzmu jego obecne, pejoratywne znaczenie. Oznacza ono militarno-policyjn\u0105 dyktatur\u0119 monopartii, kontroluj\u0105cej wszystkie instytucje, ca\u0142\u0105 gospodark\u0119 i media. I tu si\u0119 nic nie zmieni\u0142o \u2013 w\u0142a\u015bnie taki zestaw politycznych \u201eklock\u00f3w\u201d jest niezb\u0119dny, aby w warunkach nowoczesnego pa\u0144stwa mog\u0142a odrodzi\u0107 si\u0119 stara jak \u015bwiat tyrania. Tyrania wszelako wzmocniona w tej wsp\u00f3\u0142czesnej swojej formie mo\u017cliwo\u015bciami, jakie daje jej nowoczesna technologia stosowana w celach kontroli, inwigilacji, indoktrynacji i represji.<\/p>\n\n\n\n<p>Arendt pami\u0119tana jest g\u0142\u00f3wnie w trzech kontekstach: ksi\u0105\u017cki o totalitaryzmie, ksi\u0105\u017cki o procesie Adolfa Eichmanna oraz\u2026 romansu z Martinem Heideggerem. To ostatnie jest znamienne i w jaki\u015b spos\u00f3b niesprawiedliwe. Trudno zapomnie\u0107 o tym, \u017ce wybitny filozof, kt\u00f3ry mia\u0142 okaza\u0107 si\u0119 zaprzedanym partii nazist\u0105, jako profesor i ojciec rodziny uwi\u00f3d\u0142 \u017cydowsk\u0105 osiemnastolatk\u0119. Cho\u0107 by\u0142o to na d\u0142ugo przed Hitlerem i Zag\u0142ad\u0105, to fakt, i\u017c najwa\u017cniejszy nazistowski intelektualista w taki w\u0142a\u015bnie spos\u00f3b zetkn\u0105\u0142 si\u0119 z najwa\u017cniejsz\u0105 \u017cydowsk\u0105 krytyczk\u0105 \u017cydo\u017cerczego nazizmu jest znamienny i przewrotny. By\u0142oby niestosowne snu\u0107 wok\u00f3\u0142 tego jakie\u015b historiozoficzne dywagacje \u2013 mamy wszak do czynienia z uwiedzeniem w zasadzie niedoros\u0142ej jeszcze dziewczyny przez dwa razy starszego od niej m\u0119\u017cczyzn\u0119 na stanowisku. Trwa\u0142o to zreszt\u0105 nied\u0142ugo. Dziewczynie uda\u0142o si\u0119 wyrwa\u0107 z tej niezdrowej relacji. Wyjecha\u0142a z Marburga najpierw do Fryburga, a potem do Heidelbergu, pod skrzyd\u0142a innego wybitnego filozofa, Karla Jaspersa. Jednak ca\u0142a sprawa z Heideggerem na tym si\u0119 nie sko\u0144czy\u0142a. \u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej, w roku 1950, spotkali si\u0119 znowu i odt\u0105d zn\u00f3w byli w kontakcie. Bez w\u0105tpienia Hannah Arendt Heideggera kocha\u0142a. Dlatego broni\u0142a go, do ko\u0144ca \u017cycia, g\u0142osz\u0105c, \u017ce uwik\u0142anie Heideggera by\u0142o wynikiem politycznej naiwno\u015bci. C\u00f3\u017c, skoro m\u00f3wi\u0142a to \u017byd\u00f3wka, to pewnie wiedzia\u0142a, co m\u00f3wi\u2026 I chocia\u017c nie mog\u0142a zna\u0107 opublikowanych dopiero w roku 2014 notatek Heideggera ostatecznie przecinaj\u0105cych dyskusj\u0119 na temat szczero\u015bci jego zaanga\u017cowania w nazizm, to trudno nie obwinia\u0107 jej za ten dziwny globalny konsensus rozgrzeszaj\u0105cy \u201ewielkiego filozofa\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Arendt mia\u0142a \u017cycie barwne i ciekawe. Kilka lat dzieci\u0144stwa sp\u0119dzi\u0142a w Kr\u00f3lewcu, potem by\u0142 Berlin, Marburg, Fryburg i studia filozoficzne u nie byle jakich profesor\u00f3w. W czasach hitlerowskich dzia\u0142a\u0142a w \u017cydowskich organizacjach, a prze\u015bladowania (\u0142\u0105cznie z kr\u00f3tkotrwa\u0142ym pobytem w wi\u0119zieniu) wyp\u0119dzi\u0142y j\u0105 z kraju. Przez Czechos\u0142owacj\u0119 trafi\u0142a do Pary\u017ca, gdzie pracowa\u0142a w organizacji syjonistycznej, przerzucaj\u0105cej \u017byd\u00f3w do Palestyny. W roku 1940 zosta\u0142a internowana, lecz wkr\u00f3tce pozwolono jej wraz z m\u0119\u017cem Heinrichem Bl\u00fccherem, dzia\u0142aczem Komunistycznej Partii Niemiec, wyjecha\u0107 do Ameryki. Tam ju\u017c zosta\u0142a. Wyk\u0142ada\u0142a na uniwersytecie w Chicago, a potem w wywodz\u0105cej si\u0119 ze s\u0142ynnej neomarksistowskiej Szko\u0142y Frankfurckiej nowojorskiej New School for Social Research. Pisa\u0142a bardzo wiele \u2013 polityczne artyku\u0142y i eseje oraz filozoficzne traktaty. Wiele spo\u015br\u00f3d jej ksi\u0105\u017cek wesz\u0142o do kanonu literatury filozoficznej XX wieku, a reporta\u017c z procesu Eichmanna, hitlerowskiego zbrodniarza pojmanego przez Mosad w Argentynie i s\u0105dzonego nast\u0119pnie w Jerozolimie, sta\u0142 si\u0119 jednocze\u015bnie hitem i klasykiem zaanga\u017cowanego dziennikarstwa.<\/p>\n\n\n\n<p>Hannah Arendt by\u0142a autork\u0105 niewygodn\u0105. Bez w\u0105tpienia by\u0142a demokratk\u0105 i wielk\u0105 obro\u0144czyni\u0105 politycznej wolno\u015bci. Broni\u0142a praw kobiet i praw narod\u00f3w do samostanowienia. Dezawuowa\u0142a totalitarne ideologie i ostrzega\u0142a przed demagogi\u0105 i despotyzmem. A przecie\u017c nie mie\u015bci\u0142a si\u0119 w post\u0119powej ortodoksji. Nie waha\u0142a si\u0119 odbr\u0105zawia\u0107 \u017cydowskiej martyrologii, wskazywa\u0107 na koszty pe\u0142nej emancypacji kobiet w sferze politycznej i obyczajowej, a tak\u017ce pochwala\u0107 silne i sprawcze (a nie wy\u0142\u0105cznie opieku\u0144cze) pa\u0144stwo, umocowane w aktywnej i my\u015bl\u0105cej wsp\u00f3lnocie obywatelskiej. Mia\u0142a swoje fascynacje i idiosynkrazje, a nawet przez jaki\u015b czas ulega\u0142a urokom stalinizmu, lecz w latach dojrza\u0142ych by\u0142a ju\u017c konsekwentna. Jej filozofia polityczna, bez w\u0105tpienia wolno\u015bciowa, jest przede wszystkim republika\u0144ska, a przez to niewolna od rys\u00f3w konserwatywnych i elitarystycznych.<\/p>\n\n\n\n<p>Zapewne najbardziej znan\u0105 klisz\u0105 wi\u0105zan\u0105 z nazwiskiem Arendt w tle jest \u201ebanalno\u015b\u0107 z\u0142a\u201d. Dzi\u015b sama w sobie, jak to klisza, jest ona banalna, bo te\u017c w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki Arendt zrozumieli\u015bmy, \u017ce diaboliczno\u015b\u0107 zbrodni jest zbyt \u0142atwym wyja\u015bnieniem, a prawdziwe jej \u017ar\u00f3d\u0142a s\u0105 niepokoj\u0105co bliskie codzienno\u015bci, kt\u00f3ra jest i naszym udzia\u0142em. To si\u0119 rodzi tu, po\u015br\u00f3d nas, gdy og\u0142upiane przez kompulsywn\u0105 konsumpcj\u0119 i kultur\u0119 masow\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwo zaczyna si\u0119 rozpada\u0107. Jednak\u017ce zapewne najwi\u0119kszy wk\u0142ad Arendt do filozofii politycznej wi\u0105\u017ce si\u0119 z jej analizami sfery publicznej i polityczno\u015bci, kt\u00f3r\u0105 postrzega jako przestrze\u0144 dzia\u0142ania \u2013 wolnej sprawczo\u015bci, kt\u00f3ra jest czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c wsp\u00f3\u0142prac\u0105, a nawet czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c realizowaniem obranych cel\u00f3w przez \u015bwiat\u0142ych ludzi dobrej woli. Cz\u0142owiek dzia\u0142aj\u0105cy, cz\u0142owiek wolny i sprawczy jest zawsze w centrum my\u015blenia Arendt. Jej ksi\u0105\u017cka <em>Kondycja ludzka<\/em> jest pochwa\u0142\u0105 dzia\u0142ania i tego etosu <em>vita activa<\/em>, kt\u00f3ry jako\u015b si\u0119 nam w epoce nowoczesnej zagubi\u0142. Jest te\u017c pochwa\u0142\u0105 sprawczego indywidualizmu, b\u0119d\u0105cego najpewniejsz\u0105 podstaw\u0105 autentycznego uspo\u0142ecznienia.<\/p>\n\n\n\n<p>Filozofia Hannah Arendt i jej polityczna m\u0105dro\u015b\u0107 przyda\u0142aby si\u0119 nam dzisiaj bardziej ni\u017c kiedykolwiek. Gdyby \u017cy\u0142a w naszych czasach, umia\u0142aby znale\u017a\u0107 odpowiednie s\u0142owa, kt\u00f3rych cz\u0119sto nam brakuje w konfrontacji z nawa\u0142\u0105 populizmu i obskurantyzmu. Jej wizja m\u0105drej demokracji, polegaj\u0105cej na zaanga\u017cowaniu obywatelskim, samorz\u0105dno\u015bci i nieko\u0144cz\u0105cej si\u0119 debacie publicznej, a jednocze\u015bnie uj\u0119tej w ramy silnego i praworz\u0105dnego pa\u0144stwa, przemawia do serc i umys\u0142\u00f3w r\u00f3wnie\u017c naszego pokolenia. Wci\u0105\u017c mo\u017cemy j\u0105 przeciwstawia\u0107 nieodpowiedzialnemu populizmowi, nieodmiennie steruj\u0105cemu w stron\u0119 dyktatury, cynicznemu anarchizmowi, udaj\u0105cemu zami\u0142owanie do wolno\u015bci, oraz wszelkiego rodzaju religijnemu b\u0105d\u017a \u015bwieckiemu fanatyzmowi. Chcia\u0142oby si\u0119 powiedzie\u0107: Z powrotem do Arendt!<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Min\u0119\u0142o w\u0142a\u015bnie 50 lat od \u015bmierci niemiecko-ameryka\u0144sko-\u017cydowskiej filozofki i eseistki Hannah Arendt. \u017badna kobieta nie zasz\u0142a w filozofii tak wysoko i daleko \u2013 w\u0142a\u015bciwie od samej Hypatii z Aleksandrii licz\u0105c. C\u00f3\u017c jednak znaczy kariera filozoficzna wobec tej niezwyk\u0142ej pozycji \u201epublicznej intelektualistki\u201d, kt\u00f3ra dzi\u0119ki swej charyzmie i m\u0105dro\u015bci umia\u0142a po\u0142\u0105czy\u0107 \u015brodowiska lewicowo-liberalne z konserwatywnymi i zjednoczy\u0107 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[1590],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7795"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7795"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7795\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7798,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7795\/revisions\/7798"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7795"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7795"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7795"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}