A wi\u0119c poszed\u0142em zobaczy\u0107 \u201eId\u0119”. Z oporami, bo nerwy mam s\u0142abe. Ty te\u017c powinna\u015b, powiniene\u015b i\u015b\u0107.
\n
\nKa\u017cdy Polak powinien. To przepi\u0119kny, m\u0105dry i poruszaj\u0105cy film. Mistrzowska gra, dialogi, kadr, zdj\u0119cia, muzyka, scenografia, rekwizyty, monta\u017c. No, po prostu wszystko. Bez wpadki. Wspania\u0142e kino \u015bwiatowego formatu.<\/p>\n
Ale Oscara nie b\u0119dzie. Bo to jest mimo wszystko film polityczny \u2013 nawet je\u015bli tw\u00f3rcy si\u0119 od tego od\u017cegnuj\u0105. Cz\u0142onkowie Akademii Filmowej nie bardzo mog\u0105 na niego g\u0142osowa\u0107. Bo czy\u017c Polacy maj\u0105 dosta\u0107 nagrod\u0119 za to, \u017ce si\u0119 \u201etak \u0142adnie rozliczaj\u0105 z przesz\u0142o\u015bci\u0105\u201d? By\u0142oby to protekcjonalne.<\/p>\n
Ale co tam Oscar. Mamy kolejny wielki polski film. Kilka scen, na przyk\u0142ad scena samob\u00f3jstwa, przejdzie do historii polskiego kina. Kreacja Agaty Kuleszy godna Jandy. Agata Trzebuchowska zagra\u0142a prosto i naturalnie. Interesuj\u0105ca, fajna dziewczyna. Pawlikowski zosta\u0142 mistrzem. Sielanka artystyczna. Duma z polskiej kultury. Dzi\u0119ki.<\/p>\n
Ale dla przeci\u0119tnego widza ten film jest nie do przyj\u0119cia. W\u0105tpi\u0119, \u017ceby w og\u00f3le rozumia\u0142, o czym ten film opowiada. Bo co w\u0142a\u015bciwie mo\u017ce z tego poj\u0105\u0107 cz\u0142owiek, kt\u00f3ry wie tyle, \u017ce \u201epodczas wojny Polacy bohatersko pomagali \u017bydom, a tylko nieliczni szmalcownicy wydawali ich Niemcom\u201d oraz \u201ew stalinowskim aparacie terroru pracowa\u0142o bardzo wielu \u017byd\u00f3w\u201d? Film jest zbyt subtelny i wymagaj\u0105cy, \u017ceby kto\u015b, kto zna tylko te nieszcz\u0119sne klisze, czego\u015b wi\u0119cej si\u0119 dowiedzia\u0142 i zrozumia\u0142.<\/p>\n
Taki widz, wychowany na kompromisie \u201emy nie b\u0119dziemy antysemitami, a wy nie b\u0119dziecie nic z\u0142ego m\u00f3wi\u0107 o Polkach i ich stosunku do \u017byd\u00f3w\u201d, w og\u00f3le nie \u201erozkmini\u201d, o co w\u0142a\u015bciwie chodzi. Dlaczego polski ch\u0142op najpierw pomaga \u017bydom, a potem ich zabija, a jeszcze w dodatku jedno \u017cydowskie dziecko oszcz\u0119dza i niesie na przechowanie do ksi\u0119dza? Gdzie tu logika? Jaki sens? To mo\u017ce ja ju\u017c to wezm\u0119 na siebie i powiem, jaki sens i jaka logika.<\/p>\n
Ot\u00f3\u017c to jest tak. Polacy uratowali bardzo wielu \u017byd\u00f3w \u2013 ok. 50 tysi\u0119cy. Wiele os\u00f3b robi\u0142o to ca\u0142kowicie altruistycznie i s\u0105 to prawdziwi bohaterowie, na zawsze zapisani w \u017cydowskiej pami\u0119ci. Ukrywanie \u017byd\u00f3w by\u0142o strasznie niebezpieczne, bo ludzie cz\u0119sto donosili granatowej policji albo Niemcom, a za ukrywanie by\u0142a \u015bmier\u0107. Tysi\u0105ce ludzi ukrywa\u0142o ludzi z pobudek etycznych (a wielu innych wspiera\u0142o i pomaga\u0142o), cz\u0119\u015bciej jednak\u017ce robiono to dla zarobku. Czasami za\u015b troch\u0119 tak, a troch\u0119 tak.<\/p>\n
Najwi\u0119cej \u017byd\u00f3w przetrwa\u0142o w Warszawie i okolicy \u2013 zwykle byli to \u017bydzi zasymilowani, zamo\u017cni, z dobrymi papierami. Wynajmowali mieszkanie za dwukrotnie albo trzykrotnie wy\u017cszy czynsz i starali si\u0119 nie wychodzi\u0107. Albo siedzieli gdzie\u015b zadekowani i ratuj\u0105cy donosili im \u017cywno\u015b\u0107. Na wsi atmosfera by\u0142a bardzo z\u0142a i tylko nieliczni \u017bydzi zdo\u0142ali si\u0119 tam ukry\u0107 i przetrwa\u0107. Ch\u0142opska rodzina, o kt\u00f3rej opowiada film, prawdopodobnie ukrywa\u0142a rodzin\u0119 \u017bydowsk\u0105 dla pieni\u0119dzy. Gdy pieni\u0105dze si\u0119 sko\u0144czy\u0142y, by\u0107 mo\u017ce kazali im i\u015b\u0107 do lasu. Donosili im jeszcze jedzenie, ale bali si\u0119, \u017ce si\u0119 wyda. Postanowili wi\u0119c ich zabi\u0107.<\/p>\n
Wielu \u017byd\u00f3w zosta\u0142o zabitych przez ludzi, kt\u00f3rzy ich wcze\u015bniej ukrywali. Wielu urywaj\u0105cych te\u017c zosta\u0142o zabitych \u2013 jak ludzie dowiadywali si\u0119, \u017ce kto\u015b we wsi ukrywa \u017byd\u00f3w, cz\u0119sto donosili albo brali sprawy w swoje r\u0119ce. Ukrywaj\u0105cy gin\u0119li z r\u0105k niemieckich, ale r\u00f3wnie\u017c polskich. Kto ukrywa\u0142, ten \u015bci\u0105ga\u0142 przecie\u017c ryzyko na ca\u0142\u0105 wie\u015b. A poza tym \u017bydzi pewnie zostawili z\u0142oto…<\/p>\n
No wi\u0119c ch\u0142op zabi\u0142 ze strachu o sw\u00f3j los. Ba\u0142 si\u0119, \u017ce si\u0119 wyda. \u017be ludzie zabij\u0105 jego i jego rodzin\u0119. Nie uczyni\u0142 tego z nienawi\u015bci, tylko ze strachu o siebie. Przecie\u017c i tak by zgin\u0119li, my\u015bla\u0142 sobie. No dobra, ale dlaczego wobec tego ocali\u0142 jedno dziecko? Ano dlatego, \u017ce tego dziecka nie musia\u0142 si\u0119 ju\u017c tak ba\u0107. Malutka dziewczynka z blond w\u0142oskami. Da\u0142o si\u0119 j\u0105 uratowa\u0107 bez ryzyka. Wi\u0119c uratowa\u0142. Sta\u0142 si\u0119 morderc\u0105-ratuj\u0105cym.<\/p>\n
Takie to by\u0142y czasy. Takie \u017cycie. Potworno\u015bci, o kt\u00f3rych si\u0119 m\u00f3wi w tym filmie, nie zdarza\u0142y si\u0119 wyj\u0105tkowo. Zdarza\u0142y si\u0119 cz\u0119sto. Ja wiem, \u017ce to strasznie trudne \u2013 przyj\u0105\u0107 taki fakt do wiadomo\u015bci, gdy prze\u017cy\u0142o si\u0119 ju\u017c kilkadziesi\u0105t lat o niczym podobnym nie s\u0142ysz\u0105c. Wiem, \u017ce trudno i nie wymagam od nikogo, aby przyj\u0105\u0142 to od razu, po jednym filmie. Na to trzeba lat.<\/p>\n
Oczywi\u015bcie tak naprawd\u0119 ja te\u017c nic z tego nie rozumiem i to wszystko mnie przerasta. Ale mam minimaln\u0105 wiedz\u0119 o tych czasach, kt\u00f3ra pozwala mi zrozumie\u0107, co ten film w\u0142a\u015bciwie pokazuje. Mam t\u0119 wiedz\u0119, bo to mnie dotyczy. M\u00f3j ojciec i dziadkowie przetrwali w Milan\u00f3wku, bo mogli za to zap\u0142aci\u0107. Ojca wydali s\u0105siedzi. Znalaz\u0142 si\u0119 na Pawiaku. Ale przyszed\u0142 na gestapo bohaterski przyjaciel, Polak, \u015bwiadczy\u0107, \u017ce ojciec by\u0142 czystej krwi Polakiem. Ryzykowa\u0142 \u017cycie. Ojca wypu\u015bcili, przetrwa\u0142 wojn\u0119. Matk\u0119 mojej mamy wyda\u0142a Niemcom s\u0105siadka. O\u015bmieli\u0142a si\u0119 nie za\u0142o\u017cy\u0107 opaski z Gwiazd\u0105 Dawida. Babcia zosta\u0142a zabita natychmiast. Ale jej dziecko przetrwa\u0142o \u2013 dzi\u0119ki pomocy dobrych Polak\u00f3w, we Lwowie. Typowy los \u017cydowskiej rodziny \u2013 pod\u0142o\u015b\u0107 na zmian\u0119 z bohaterstwem decydowa\u0142y o tym, kto przetrwa\u0142, a kto nie.<\/p>\n
Dla takiego jak ja, to s\u0105 oczywisto\u015bci, ale dla typowego widza \u201eIdy\u201d jednak nie. Jak kto\u015b nie ma tej minimalnej wiedzy o realiach polsko-\u017cydowskich, b\u0119dzie po obejrzeniu tego filmu zdegustowany, skonfundowany, zbity z tropu. Na wszelki wypadek, nie wiedz\u0105c, co ma powiedzie\u0107, powie, \u017ce film dobry, tylko troch\u0119 jaki\u015b taki rozwlek\u0142y. Bo co ma powiedzie\u0107?<\/p>\n
Podobnie ma si\u0119 sprawa z w\u0105tkiem stalinowskiej prokuratorki-s\u0119dzi \u017cydowskiego pochodzenia. Ludzie wiedz\u0105, \u017ce w\u015br\u00f3d stalinowskich oprawc\u00f3w by\u0142o wielu \u017byd\u00f3w. Bezpieka zadba\u0142a, \u017ceby Polacy my\u015bleli, \u017ce to \u201esami \u017bydzi\u201d. Nienawi\u015b\u0107 do policji politycznej da\u0142o si\u0119 w ten spos\u00f3b oprawi\u0107 w bezpieczniejsz\u0105 dla w\u0142adzy nienawi\u015b\u0107 do \u017byd\u00f3w. Faktycznie \u017byd\u00f3w by\u0142o w strukturach UB kilkana\u015bcie procent (to i tak bardzo du\u017co!). Ale dlaczego tak si\u0119 sta\u0142o, \u017ce wykszta\u0142ceni \u017bydzi czasami dokonywali po wojnie takiego wyboru? I na czym ten wyb\u00f3r polega\u0142?<\/p>\n
Film daje o tym poj\u0119cie, ale trzeba umie\u0107 si\u0119 w niego ws\u0142ucha\u0107 i wpatrzy\u0107. Wi\u0119c mo\u017ce powiem. Na wszelki wypadek. Ot\u00f3\u017c \u017bydzi, kt\u00f3rzy przetrwali, mieli za sob\u0105 straszliw\u0105 traum\u0119. Doznali potwornych krzywd, zwykle nie tylko od Niemc\u00f3w, lecz r\u00f3wnie\u017c od swoich wsp\u00f3\u0142obywateli. Nienawidzili antysemit\u00f3w, a jako \u017ce w\u015br\u00f3d zwolennik\u00f3w prawicy by\u0142o ich naprawd\u0119 bardzo wielu, liczni \u017bydzi nienawidzili wszelkiej ma\u015bci endek\u00f3w i innych prawicowc\u00f3w, a przez to r\u00f3wnie\u017c antykomunistycznego podziemia.<\/p>\n
Wielu m\u0142odych \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy przetrwali wojn\u0119, uwierzy\u0142o, \u017ce jak nastanie komunizm, to wreszcie ludzie nie b\u0119d\u0105 ju\u017c wi\u0119cej dzieli\u0107 si\u0119 na Polak\u00f3w i \u017byd\u00f3w, za\u015b antysemityzm i pogromy raz na zawsze si\u0119 sko\u0144cz\u0105. \u017beby wyzwoli\u0107 si\u0119 z przekle\u0144stwa, jakim by\u0142o dla nich bycie \u017bydem, wyrzekali si\u0119 swego \u017cydostwa, odcinaj\u0105c si\u0119 od przesz\u0142o\u015bci, a cz\u0119sto nawet od swoich rodzin. Owi \u017cydowscy ubecy-zbrodniarze nie chcieli ju\u017c by\u0107 \u017bydami, ale chcieli niszczy\u0107 wszystko, co prawicowe i nacjonalistyczne.<\/p>\n
I to nie tylko z polskiej strony. Prze\u015bladowali Polak\u00f3w (sami zreszt\u0105 za Polak\u00f3w si\u0119 uwa\u017cali) i prze\u015bladowali \u017byd\u00f3w, bez r\u00f3\u017cnicy. Nie o narodowo\u015b\u0107 im bowiem chodzi\u0142o, lecz o pogl\u0105dy. W ubeckich katowniach w pierwszej powojennej dekadzie gin\u0119li Polacy z r\u0105k Polak\u00f3w, gin\u0119li Polacy z r\u0105k \u017byd\u00f3w, gin\u0119li \u017bydzi z r\u0105k Polak\u00f3w, gin\u0119li \u017bydzi z r\u0105k \u017byd\u00f3w. To wszystko s\u0105 proste informacje, kt\u00f3re ma ka\u017cdy, kto wie cokolwiek na te tematy.<\/p>\n
Absolutnie nie chodzi mi o usprawiedliwianie kogokolwiek, zw\u0142aszcza za\u015b ubek\u00f3w. Chodzi mi wy\u0142\u0105cznie o elementarn\u0105 wiedz\u0119, kt\u00f3ra pozwala zrozumie\u0107, o co w og\u00f3le chodzi \u2013 na przyk\u0142ad w pi\u0119knym filmie \u201eIda\u201d. Mam nadziej\u0119, \u017ce komu\u015b tym pomog\u0142em. A jak nie, to trudno. Mo\u017ce innym razem…<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
A wi\u0119c poszed\u0142em zobaczy\u0107 \u201eId\u0119”. Z oporami, bo nerwy mam s\u0142abe. Ty te\u017c powinna\u015b, powiniene\u015b i\u015b\u0107.<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[23],"tags":[24,210],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/884"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=884"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/884\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":889,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/884\/revisions\/889"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=884"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=884"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/hartman\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=884"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}