{"id":10111,"date":"2025-06-23T13:58:53","date_gmt":"2025-06-23T11:58:53","guid":{"rendered":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/?p=10111"},"modified":"2025-06-23T14:34:15","modified_gmt":"2025-06-23T12:34:15","slug":"pamieci-andrzeja-prejsa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2025\/06\/23\/pamieci-andrzeja-prejsa\/","title":{"rendered":"Pami\u0119ci Andrzeja Prejsa"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 moich nauczycieli akademickich szcz\u0119\u015bliwie \u017cyje. Wielu tych, kt\u00f3rzy byli w\u00f3wczas doktorantami, dzi\u015b otrzymuje profesury. Wi\u0119cej ju\u017c jest na emeryturze (mniej lub bardziej aktywnej). Si\u0142\u0105 rzeczy niekt\u00f3rzy ju\u017c zmarli. Pierwsze takie wiadomo\u015bci dociera\u0142y do mnie, kiedy pami\u0119\u0107 o zaj\u0119ciach by\u0142a ca\u0142kiem \u015bwie\u017ca (m.in. Janusz Fali\u0144ski), ale z czasem ich przybywa.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

W zesz\u0142ym roku takich wiadomo\u015bci dosta\u0142em kilka, a dwie poruszy\u0142y mnie szczeg\u00f3lnie. Najpierw zmar\u0142 Piotr W\u0119gle\u0144ski, o czym tutaj pisa\u0142em<\/a>, a potem Maciej Gliwicz. To by\u0142a dla mnie wa\u017cniejsza posta\u0107, tekst wspominkowy<\/a> opublikowa\u0142 Pulsar. Gliwicz by\u0142 opiekunem mojego roku studi\u00f3w, ale ostatecznie nie on zosta\u0142 promotorem mojej pracy magisterskiej. Zosta\u0142 nim Andrzej Prejs, o kt\u00f3rego \u015bmierci dowiedzia\u0142em si\u0119 w d\u0142ugi weekend majowy. Zmar\u0142 30 kwietnia 2025 r.<\/p>\n\n\n\n

Studiowa\u0142em jeszcze w trybie jednolitym pi\u0119cioletnim. W Zak\u0142adzie Hydrobiologii Uniwersytetu Warszawskiego regularnie bywa\u0142em ju\u017c od trzeciego roku. Rezydowa\u0142a tam w\u00f3wczas tr\u00f3jka profesor\u00f3w – Ewa Pieczy\u0144ska oraz kilka lat od niej m\u0142odsi Gliwicz i Prejs. Pieczy\u0144ska (jedna z tych os\u00f3b, o kt\u00f3rych w \u015brodowisku wystarczy\u0142o powiedzie\u0107 Pani Profesor, \u017ceby by\u0142o wiadomo, o kogo chodzi) by\u0142a nazywana pierwsz\u0105 dam\u0105 polskiej hydrobiologii. By\u0142a jedn\u0105 z za\u0142o\u017cycielek Polskiego Towarzystwa Hydrobiologicznego, tw\u00f3rczyni\u0105 Zak\u0142adu Hydrobiologii, mia\u0142a niepodwa\u017caln\u0105 pozycj\u0119 w \u015bwiecie ekologii wodnej, przypiecz\u0119towan\u0105 wsp\u00f3\u0142autorstwem wa\u017cnego podr\u0119cznika wydanego w ramach Mi\u0119dzynarodowego Programu Biologicznego.<\/p>\n\n\n\n

Gliwicz by\u0142 jej nast\u0119pc\u0105 na stanowisku kierownika zak\u0142adu i ewidentn\u0105 gwiazd\u0105 \u015bwiatowej hydrobiologii. Z tej tr\u00f3jki Prejs mia\u0142 najmniej spektakularn\u0105 pozycj\u0119, ale nie by\u0142o wida\u0107, aby mia\u0142 jaki\u015b kompleks. Pozosta\u0142a dw\u00f3jka darzy\u0142a go odpowiednim szacunkiem (Gliwicz, \u015bwiadom swojej pozycji, z regu\u0142y nie powstrzymywa\u0142 si\u0119 przed otwart\u0105 krytyk\u0105 oponent\u00f3w, a od wychowank\u00f3w raczej oczekiwa\u0142 podzielania w\u0142asnych wizji). Ka\u017cde z nich mia\u0142o swoj\u0105 wizj\u0119 ekologii w\u00f3d, niekoniecznie zgodn\u0105, co nie wp\u0142yn\u0119\u0142o na wzajemny szacunek.<\/p>\n\n\n\n

Prejs z Gliwiczem dzieli\u0142 zainteresowanie rol\u0105 drapie\u017cnictwa. O ile Gliwicz skupia\u0142 si\u0119 na zwierz\u0119tach planktonowych, kt\u00f3rych populacj\u0119 kontroluj\u0105 ryby, o tyle to w\u0142a\u015bnie ryby by\u0142y w centrum zainteresowania Prejsa. Mo\u017cna go by\u0142o etykietowa\u0107 mianem ichtiologa. Ichtiologia bardzo kojarzy si\u0119 z rybactwem i jest rozwijana na uczelniach rolniczych i w instytutach rybackich (w Polsce s\u0105 to Instytut Rybactwa \u015ar\u00f3dl\u0105dowego i Morski Instytut Rybacki), co wymusza pewn\u0105 gospodarcz\u0105 perspektyw\u0119. W Zak\u0142adzie Hydrobiologii jednak wszyscy byli\u015bmy przede wszystkim ekologami i to tak\u0105 ods\u0142on\u0119 ichtiologii reprezentowa\u0142 Prejs. Oczywi\u015bcie chodzi o naukow\u0105 wersj\u0119 ekologii, kt\u00f3ra nie musi mie\u0107 za du\u017co wsp\u00f3lnego z ochron\u0105 \u015brodowiska. W\u015br\u00f3d eksperyment\u00f3w, kt\u00f3re podejmowa\u0142, by\u0142y biomanipulacje czy przebudowa rybostanu jeziora tak, aby jego sk\u0142ad pozwala\u0142 na zachowanie licznego zooplanktonu wyjadaj\u0105cego fitoplankton, chroni\u0105c przed zakwitem.<\/p>\n\n\n\n

Wielkim promotorem biomanipulacji by\u0142 Gliwicz, bo pasowa\u0142y do jego modeli. Naj\u0142agodniejsz\u0105 form\u0105 biomanipulacji jest wy\u0142awianie g\u0142\u00f3wnie ryb od\u017cywiaj\u0105cych si\u0119 bezkr\u0119gowcami i promocja ryb drapie\u017cnych. Prejs dobrze zna\u0142 stan wiedzy na ten temat i wiedzia\u0142, \u017ce skutki zwykle s\u0105 mizerne. Tak by\u0142o po kilku latach wpuszczania narybku szczupaka do jeziora Wirbel. Dlatego w 1991 r. zdecydowa\u0142 (a w\u0142a\u015bciwie zdecydowa\u0142 zesp\u00f3\u0142 badaczy z Warszawy i Olsztyna) o kroku radykalnym. W pa\u017adzierniku do jeziora wlano rotenon, siln\u0105 trucizn\u0119 ro\u015blinn\u0105, kt\u00f3ra zatru\u0142a praktycznie wszystkie ryby (planktono\u017cerne i drapie\u017cne) i wiele bezkr\u0119gowc\u00f3w. O ile jednak dla populacji ryb by\u0142 to koniec, o tyle dla bezkr\u0119gowc\u00f3w by\u0142 to tylko sygna\u0142 do wymiany pokole\u0144. Wiosn\u0105 z jaj zagrzebanych w osadach wyklu\u0142y si\u0119 kolejne rozwielitki i im podobne i zacz\u0119\u0142y wyjada\u0107 fitoplankton. Zag\u0119szczenie fitoplanktonu spad\u0142o kilkakrotnie, zakwitu nie by\u0142o. Na d\u0142u\u017csz\u0105 met\u0119 takie zabiegi okazuj\u0105 si\u0119 umiarkowanie skuteczne.<\/p>\n\n\n\n

Na czwartym roku pomaga\u0142em jednemu z doktorant\u00f3w Gliwicza Andrzejowi Mikulskiemu przy badaniach nad efektem matczynym u rozwielitek. Kiedy przysz\u0142o do rozdzielania temat\u00f3w prac magisterskich, ostatecznie nie powt\u00f3rzy\u0142em bada\u0144 na rozwielitkach. \u00d3wczesna praktyka by\u0142a taka, \u017ce prace magisterskie niekoniecznie by\u0142y autorskim pomys\u0142em magistrant\u00f3w i odkrywaniem nieznanych l\u0105d\u00f3w, ale wpisywa\u0142y si\u0119 w badania starszych pracownik\u00f3w. Ostatecznie trzeba by\u0142o je z czego\u015b sfinansowa\u0107, na co nie starcza\u0142o \u015brodk\u00f3w wydzia\u0142owych. Wtedy jeden z projekt\u00f3w grantowych prowadzi\u0142a Anna Jachner, wi\u0119c mog\u0142a w jego ramach wydzieli\u0107 zadanie na magisterk\u0119. Jej badanie le\u017ca\u0142o na styku zainteresowa\u0144 Gliwicza i Prejsa, dotyczy\u0142o sk\u0142onno\u015bci ryb do podejmowania ryzyka, jakim jest \u017cerowanie na bezkr\u0119gowcach w obecno\u015bci ryb drapie\u017cnych (lub ich zapachu). W\u00f3wczas tematyka ekologii strachu by\u0142a w zak\u0142adzie jedn\u0105 z dominuj\u0105cych, cho\u0107 nikt nie u\u017cywa\u0142 tej nazwy, kt\u00f3r\u0105 dopiero p\u00f3\u017aniej wprowadzili ekolodzy l\u0105dowi.<\/p>\n\n\n\n

Jachner formalnie nie mog\u0142a promowa\u0107 prac magisterskich. W ko\u0144cu wi\u0119c uznano, \u017ce moja praca powstanie pod jej opiek\u0105, ale tylko jako opiekunk\u0105 wspieraj\u0105c\u0105, gdy g\u0142\u00f3wnym opiekunem b\u0119dzie Prejs. Badanie Jachner dotyczy\u0142o zachowa\u0144 ryb g\u0142odnych i najedzonych, moje mia\u0142o dostarczy\u0107 informacji, co w\u0142a\u015bciwie ma oznacza\u0107 „g\u0142odne” wobec badanych przez ni\u0105 p\u0142oci i uklei. Mia\u0142em obliczy\u0107 racj\u0119 pokarmow\u0105 tych dw\u00f3ch gatunk\u00f3w w m\u0142odocianym stadium. Cz\u0119\u015b\u0107 praktyczna odby\u0142a si\u0119 w stacji terenowej UW w Pilchach nad jeziorem Ro\u015b. Tam Jachner uczy\u0142a mnie praktyki – razem \u0142owili\u015bmy ryby w sieci. Potem aklimatyzowali\u015bmy je w wielkich akwariach (dzi\u0119ki czemu wiem, \u017ce metoda „z\u0142ap i wypu\u015b\u0107” jest ryzykowna – wypuszczona ryba po kontakcie z ludzkim sprz\u0119tem i patogenami znajduj\u0105cymi si\u0119 w powietrzu i tak za d\u0142ugo nie po\u017cyje). Wreszcie te, kt\u00f3re si\u0119 zaklimatyzowa\u0142y, karmili\u015bmy i badali\u015bmy przesuwanie si\u0119 pokarmu w ich cia\u0142ach.<\/p>\n\n\n\n

To nie by\u0142y badania przy\u017cyciowe i miejscowe koty by\u0142y jednym z beneficjent\u00f3w grantu Jachner nieuwzgl\u0119dnionym we wniosku. Prejs w Pilchach bywa\u0142 (podobnie jak Gliwicz, zadowolony, \u017ce zainstalowane przez niego wielkie kadzie znane uczenie jako mezokosmy maj\u0105 zastosowanie), ale odpowiada\u0142 raczej za teori\u0119 ni\u017c praktyk\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Jego opieka mia\u0142a wymiar bardziej intelektualny. Za\u0142atwia\u0142 mi odbitki literatury (to by\u0142 czas, kiedy internet s\u0142u\u017cy\u0142 raczej do rozrywki ni\u017c zdobywania publikacji naukowych) i dyskutowa\u0142. Bez rozczulania si\u0119 wyrzuci\u0142 ca\u0142kiem du\u017c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 danych, kt\u00f3re zebrali\u015bmy z Jachner, ale ostatecznie nie mia\u0142y bli\u017cszego zwi\u0105zku z tematem pracy. Kiedy okaza\u0142o si\u0119, \u017ce jest szansa na przyj\u0119cie mnie na doktorat w Instytucie Biologii Do\u015bwiadczalnej PAN, bylebym si\u0119 obroni\u0142 przed pa\u017adziernikowym rozpocz\u0119ciem roku akademickiego, ekspresowo skorygowa\u0142 m\u00f3j tekst (bodaj dwa, mo\u017ce trzy podej\u015bcia) i za\u0142atwi\u0142 termin obrony jeszcze we wrze\u015bniu.<\/p>\n\n\n\n

Szansa na IBD okaza\u0142a si\u0119 ba\u0142amutna. R\u00f3wnie z\u0142udna by\u0142a wizja zatrudnienia w IR\u015a. Cho\u0107 by\u0142 dyrektorem Instytutu Zoologii UW (do niego nale\u017ca\u0142 Zak\u0142ad Hydrobiologii), nie m\u00f3g\u0142 przeskoczy\u0107 dla mnie procedur i braku wystarczaj\u0105cej liczby stypendi\u00f3w doktoranckich. Dzi\u0119ki jego wsparciu mia\u0142em jednak szans\u0119 poczeka\u0107 na miejsce w po\u0142o\u017conym pi\u0119tro wy\u017cej Zak\u0142adzie Zoologii. Ale sprawy potoczy\u0142y si\u0119 inaczej.<\/p>\n\n\n\n

Przyznam, \u017ce mam zaskakuj\u0105co ma\u0142o wspomnie\u0144 o samym Prejsie. Sp\u0119dzi\u0142em w jego gabinecie niema\u0142o czasu, a pami\u0119tam tylko to, \u017ce na p\u00f3\u0142ce opr\u00f3cz bogatej literatury ichtiologicznej sta\u0142a „Zielona ksi\u0105\u017ceczka” Kadafiego. Dzi\u015b \u017ca\u0142uj\u0119, \u017ce nie zapyta\u0142em go o ni\u0105. Mo\u017ce jednak mnie onie\u015bmiela\u0142. Z jednej strony by\u0142em do\u015b\u0107 wyszczekanym studentem, z drugiej raczej dotyczy\u0142o to kwestii naukowych. Prejs by\u0142 jednym z profesor\u00f3w z przedwojennym rodowodem i czu\u0142o si\u0119 dystyngowanie. Oczywi\u015bcie, takie rzeczy w \u015brodowisku hydrobiolog\u00f3w prze\u0142amywa\u0142o si\u0119 na wsp\u00f3lnych pobytach na \u0142odzi itp., ale to akurat si\u0119 nam nie przydarzy\u0142o. Z Gliwiczem przeszli\u015bmy na ty, z Prejsem nie dosz\u0142o do tego. Mo\u017ce gdybym zosta\u0142 na doktoracie w Instytucie Zoologii, nadarzy\u0142aby si\u0119 okazja. Wyl\u0105dowa\u0142em w Instytucie Botaniki i kontakty sta\u0142y si\u0119 rzadsze. A potem w og\u00f3le znikn\u0105\u0142em z uniwersytetu i nawet nie mia\u0142em \u015bwiadomo\u015bci, \u017ce przeprowadzi\u0142 si\u0119 do Wroc\u0142awia.<\/p>\n\n\n\n

Cho\u0107 mia\u0142em podw\u00f3jn\u0105 opiek\u0119 nad magisterk\u0105, to on by\u0142 g\u0142\u00f3wnym promotorem i do dzi\u015b mam jego list polecaj\u0105cy, wystawiony na czasy trudnego (bezrobocie w\u00f3wczas si\u0119ga\u0142o 20 proc.) poszukiwania miejsca. Na pogrzeb do Wroc\u0142awia nie pojecha\u0142em, ale bukiet ode mnie tak. Bez w\u0105tpienia zas\u0142uguje na pami\u0119\u0107 jako wybitny naukowiec i wspania\u0142y cz\u0142owiek.<\/p>\n\n\n\n

Piotr Panek<\/strong><\/p>\n\n\n\n

fot. Joanna Pijanowska<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 moich nauczycieli akademickich szcz\u0119\u015bliwie \u017cyje. Wielu tych, kt\u00f3rzy byli w\u00f3wczas doktorantami, dzi\u015b otrzymuje profesury. Wi\u0119cej ju\u017c jest na emeryturze (mniej lub bardziej aktywnej). Si\u0142\u0105 rzeczy niekt\u00f3rzy ju\u017c zmarli. Pierwsze takie wiadomo\u015bci dociera\u0142y do mnie, kiedy pami\u0119\u0107 o zaj\u0119ciach by\u0142a ca\u0142kiem \u015bwie\u017ca (m.in. Janusz Fali\u0144ski), ale z czasem ich przybywa.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[58,54,43,21],"tags":[254,615,281,70],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10111"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=10111"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10111\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":10118,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10111\/revisions\/10118"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=10111"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=10111"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=10111"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}