{"id":10166,"date":"2025-08-10T19:04:30","date_gmt":"2025-08-10T17:04:30","guid":{"rendered":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/?p=10166"},"modified":"2025-08-10T22:33:37","modified_gmt":"2025-08-10T20:33:37","slug":"kocimietka-koci-narkotyk","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2025\/08\/10\/kocimietka-koci-narkotyk\/","title":{"rendered":"Kocimi\u0119tka \u2013 koci narkotyk?"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/a>
Kocimi\u0119tka w\u0142a\u015bciwa, Penarc, za Wikimedia Commons<\/a>, CC BY 3.0<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Koty narkotyzuj\u0105 si\u0119 kocimi\u0119tk\u0105 \u2013 g\u0142osi powszechna wiedza. Ile w tym prawdy?<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Kocimi\u0119tka (Nepeta cataria<\/em>, ang. catnip<\/em>) nazywa si\u0119 tak w\u0142a\u015bnie z uwagi na swoje w\u0142a\u015bciwo\u015bci. Oddzia\u0142uje silnie na jakie\u015b dwie trzecie kot\u00f3w. Kot podchodzi, w\u0105cha j\u0105, nast\u0119pnie li\u017ce lub \u017cuje. W ci\u0105gu kilku minut jego zachowanie istotnie si\u0119 zmienia. Zdaje si\u0119 traci\u0107 kontakt z rzeczywisto\u015bci\u0105, dziwacznie turla si\u0119 po grzbiecie, jakby za\u017cy\u0142 narkotyki.<\/p>\n\n\n\n

Istotnie kocimi\u0119tka zawiera silnie dzia\u0142aj\u0105cy na koty zwi\u0105zek zwany nepetalaktonem. Pierwszy cz\u0142on wyrazu pochodzi od nazwy rodzajowej kocimi\u0119tki, laktony za\u015b to po prostu cykliczne estry (zwi\u0105zki kwasu i alkoholu, z tym \u017ce obie grupy le\u017c\u0105 na tej samej cz\u0105steczce). Z uwagi na specyficzn\u0105 budow\u0119 chemiczn\u0105 zwi\u0105zek zalicza si\u0119 tak\u017ce do terpen\u00f3w z grupy irydoid\u00f3w, co ma zwi\u0105zek z charakterystyczn\u0105 drog\u0105 syntezy. U cz\u0142owieka podobnie przebiegaj\u0105 pocz\u0105tkowe etapy tworzenia znacznie bardziej skomplikowanej cz\u0105steczki cholesterolu (ten ostatni posiada cztery pier\u015bcienie, nepetalakton wy\u0142\u0105cznie dwa). Problem o\u015bmiu izomer\u00f3w przestrzennych, z kt\u00f3rych tylko niekt\u00f3re z uwagi na kszta\u0142t maj\u0105 dzia\u0142anie psychoaktywne, z lito\u015bci dla czytelnika pominiemy.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a>
Nepetalakton, Ju, za Wikimedia Commons<\/a>, domena publiczna<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Podobne w\u0142a\u015bciwo\u015bci ma znana ze wschodniej Azji aktinidia. W\u0142a\u015bnie w Japonii w 1704 r. po raz pierwszy opisano dziwne zachowanie kota po kontakcie z psychoaktywn\u0105 ro\u015blin\u0105. Japo\u0144ska sztuka przedstawia na rysunku i opisuje ludow\u0105 opowie\u015b\u0107 o wojnie kot\u00f3w z myszami – te ostatnie u\u017cywaj\u0105 zi\u00f3\u0142 przeciw drapie\u017cnikom. Kolejne opisy pochodzi\u0142y ju\u017c z Wielkiej Brytanii.<\/p>\n\n\n\n

Dalsze badania wskazywa\u0142y, \u017ce kocimi\u0119tka i aktinidia dzia\u0142aj\u0105 nie tylko na kota domowego, ale tak\u017ce lwa, rysia rudego (kocimi\u0119tka znacznie silniej od aktinidii), ocelota czy jaguara. Psy nie zwraca\u0142y na zio\u0142a najmniejszej uwagi, podobnie tygrysy. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce nepetalakton i podobne substancje wyst\u0119puj\u0105ce u aktinidii dostaj\u0105 si\u0119 do organizmu poprzez b\u0142on\u0119 \u015bluzow\u0105 jamy nosowej. Podanie zwi\u0105zku wy\u0142\u0105cznie doustnie nie wywo\u0142ywa\u0142o najmniejszych zmian w zachowaniu testowanych zwierz\u0105t.<\/p>\n\n\n\n

Substancja przy\u0142\u0105cza si\u0119 do receptora w nab\u0142onku w\u0119chowym i zwi\u0119ksza wydzielanie \u03b2-endorfin w organizmie. Substancje te, nazywane endogennymi opioidami, wywo\u0142uj\u0105 uczucie przyjemno\u015bci i b\u0142ogo\u015bci. Ich wyrzut w organizmie mo\u017cemy wywo\u0142a\u0107 cho\u0107by d\u0142ugotrwa\u0142ym wysi\u0142kiem fizycznym, po kt\u00f3rym w mechanizmie opisywanym teori\u0105 proces\u00f3w przeciwstawnych przeciwdzia\u0142aj\u0105 b\u00f3lom rozci\u0105gni\u0119tych i zm\u0119czonych mi\u0119\u015bni. To im zawdzi\u0119czamy przyjemne uczucie po wysi\u0142ku. Dzia\u0142anie nepetalaktonu przez uk\u0142ad endogennych opioid\u00f3w potwierdzono hamowaniem aktywno\u015bci zwi\u0105zku przez podanie naloksonu, leku blokuj\u0105cego receptor opioidowy \u03bc.<\/p>\n\n\n\n

Zar\u00f3wno mechanizm, jak i hamowanie przez antagonist\u00f3w opioid\u00f3w kojarz\u0105 si\u0119 z pewn\u0105 grup\u0105 lek\u00f3w i narkotyk\u00f3w: w\u0142a\u015bnie opioid\u00f3w, takich jak morfina czy jej acetylowana pochodna heroina. Zatrucie nimi leczy\u0107 mo\u017cna odwrotnymi agonistami opioidowymi, jak nalokson czy naltrekson. Niemniej u cz\u0142owieka morfina czy heroina wywo\u0142uj\u0105 silne uzale\u017cnienie z objawami abstynencyjnymi, narastaniem tolerancji i uczuciem g\u0142odu, a to cz\u0119sto prowadzi do zgonu. Tymczasem u kot\u00f3w kocimi\u0119tka wydaje si\u0119 nie uzale\u017cnia\u0107. Dzia\u0142a 5-15 minut, po czym nast\u0119puje godzinna tolerancja. Nast\u0119pnym razem wszystko przebiega podobnie.<\/p>\n\n\n\n

Sk\u0105d jednak substancja wzi\u0119\u0142a si\u0119 w ro\u015blinie? Narkotyzowanie kot\u00f3w w \u017caden spos\u00f3b nie zwi\u0119ksza jej szans ewolucyjnych, a nawet zmniejsza \u2013 zachwycony kot gryzie i niszczy ro\u015blin\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Okazuje si\u0119, \u017ce irydoidy maj\u0105 dzia\u0142anie odstraszaj\u0105ce owady. O ich wadze \u015bwiadczy to, \u017ce nepetalakton wyst\u0119powa\u0142 u przodk\u00f3w rodziny jasnotowatych, obejmuj\u0105cej kocimi\u0119tk\u0119, ale te\u017c bardziej znan\u0105 mi\u0119t\u0119, ale zosta\u0142 na drodze ewolucji utracony i w linii kocimi\u0119tki pojawi\u0142 si\u0119 ponownie. Wydaje si\u0119, \u017ce jego odstraszaj\u0105ce owady dzia\u0142anie utrzymuje si\u0119 tak\u017ce po wch\u0142oni\u0119ciu przez kota. Zniech\u0119ca ono przede wszystkim komary Aedes albopictus<\/em>. Tarzanie si\u0119 przez kota po ziemi s\u0142u\u017cy rozprowadzeniu substancji po ciele, w tym g\u0142owie zwierz\u0119cia.<\/p>\n\n\n\n

W efekcie to, co wydawa\u0142o si\u0119 b\u0142\u0119dem wynikaj\u0105cym z podobie\u0144stwa nepetalaktonu do kocich feromon\u00f3w czy kairomon\u00f3w (zwi\u0105zk\u00f3w, za pomoc\u0105 kt\u00f3rych zwierz\u0119ta si\u0119 komunikuj\u0105), nabra\u0142o istotnego znaczenia ewolucyjnego. Kot nie tylko narkotyzuje si\u0119 kocimi\u0119tk\u0105. On dba o swoje zdrowie, unikaj\u0105c nara\u017cenia na komary przenosz\u0105ce choroby. A \u017ce mu przy tym przyjemnie, to ju\u017c ca\u0142kiem inna sprawa.<\/p>\n\n\n\n

Marcin Nowak<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bibliografia<\/strong><\/p>\n\n\n\n