{"id":10204,"date":"2025-08-22T19:13:30","date_gmt":"2025-08-22T17:13:30","guid":{"rendered":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/?p=10204"},"modified":"2025-08-22T20:21:49","modified_gmt":"2025-08-22T18:21:49","slug":"gdzie-neandertalczycy-zagladali-koniom-w-zeby","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2025\/08\/22\/gdzie-neandertalczycy-zagladali-koniom-w-zeby\/","title":{"rendered":"Gdzie neandertalczycy zagl\u0105dali koniom w z\u0119by"},"content":{"rendered":"
\n
\"\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n

Jako dziecko, grzebi\u0105c w kupie \u017cwiru budowlanego na podw\u00f3rku, znalaz\u0142em co\u015b dziwnego, co okaza\u0142o si\u0119 z\u0119bem mamuta. Trafi\u0142 do jakiego\u015b muzeum i cho\u0107 wtedy oczywi\u015bcie by\u0142em tym podekscytowany, to potem nie \u015bledzi\u0142em dalszych los\u00f3w. Nie mam nawet poj\u0119cia, do kt\u00f3rego muzeum i czy gdzie\u015b mo\u017cna go zobaczy\u0107. Nawet nie mam ju\u017c kogo o to zapyta\u0107. Tylko co jaki\u015b czas mi si\u0119 to przypomina.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Ostatnio przypomnia\u0142o mi si\u0119 w kontek\u015bcie kolejnego etapu bada\u0144 archeologicznych w Zwoleniu, mie\u015bcie dawniej na p\u00f3\u0142nocy Ma\u0142opolski, dzi\u015b na po\u0142udniu Mazowsza. Kilkadziesi\u0105t tysi\u0119cy lat temu za\u015b na przedpolu l\u0105dolodu, o czym \u015bwiadcz\u0105 znalezione szcz\u0105tki leming\u00f3w. Dzi\u015b p\u0142ynie tam rzeka nazywana przez miejscowych Zwolenk\u0105, cho\u0107 w dokumentach wyst\u0119puje jako Zwole\u0144ka. Geolodzy czwartorz\u0119dowi s\u0105 w stanie odtworzy\u0107 przebieg dawniejszych rzek – uformowanych po fazie radomskiej poprzedniego zlodowacenia. Wszystko wskazuje na to, \u017ce przebieg rzeki jest taki sam od kilkuset tysi\u0119cy lat, cho\u0107 dolina kiedy\u015b by\u0142a w\u0119\u017csza. Dno Zwolenki jest piaszczyste – mia\u0142em okazj\u0119 przej\u015b\u0107 nim par\u0119 kilometr\u00f3w, ale jej dolina jest zatorfiona. W przesz\u0142o\u015bci mieszka\u0144cy kopali torf, tworz\u0105c ponad trzysta torfianek, czyli staw\u00f3w (w wi\u0119kszo\u015bci ma\u0142ych). W jednej z nich, na wschodnich obrze\u017cach Zwolenia, kilka lat temu odkry\u0142em stanowisko jezierzy morskiej, o czym kiedy\u015b pisa\u0142em<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Blisko tego miejsca dawne sp\u0142ywy nanios\u0142y pok\u0142ady \u017cwiru i piasku, przez co urz\u0105dzono \u017cwirowni\u0119 w miejscu znanym jako Strzelnica. W 1983 r. podczas wydobywania surowca operator koparki zauwa\u017cy\u0142 dziwny kamie\u0144. W sumie m\u00f3g\u0142 to zignorowa\u0107, a obiekt trafi\u0142by na kup\u0119 \u017cwiru budowlanego i mog\u0142o go znale\u017a\u0107 jakie\u015b dziecko, jak ja niewiele lat p\u00f3\u017aniej. Nie zrobi\u0142 tego, ale pokaza\u0142 go miejscowemu kolekcjonerowi ciekawostek. By\u0142 to Jan Grudzie\u0144, kt\u00f3ry jako archeolog amator rozpozna\u0142, \u017ce dziwny kamie\u0144 to co\u015b naprawd\u0119 ciekawego i dzi\u015b jest znany jako odkrywca z\u0119ba mamuta w zwole\u0144skiej pia\u015bnicy. Opr\u00f3cz z\u0119ba znalaz\u0142y si\u0119 ko\u015bci i na miejsce przyjecha\u0142a \u015bwie\u017co upieczona doktorka archeologii Zofia Sulgostowska w celu przeprowadzenia bada\u0144 ratowniczo-rozpoznawczych.<\/p>\n\n\n\n

Znalaz\u0142a kolejne ko\u015bci, nie tylko mamut\u00f3w, ale m.in. koni, a tak\u017ce narz\u0119dzia i od\u0142upki krzemienne. W nast\u0119pnym roku do Zwolenia zjecha\u0142a ekipa archeolog\u00f3w z Pa\u0144stwowego Muzeum Archeologicznego i odpowiedniego instytutu PAN (w\u00f3wczas pod nazw\u0105 Historii Kultury Materialnej). Przewodzi\u0142 jej Romuald Schild, w\u00f3wczas ju\u017c profesor, Sulgostowska zosta\u0142a wsp\u00f3\u0142kierowniczk\u0105. Spos\u00f3b obr\u00f3bki krzemieni wskazywa\u0142 na \u015brodkowy paleolit, a konkretnie kultur\u0119 mikock\u0105. Ich wiek oszacowano na 60-80 tys. lat. Ich tw\u00f3rcami nie byli ludzie z naszego gatunku, ale neandertalczycy.<\/p>\n\n\n\n

Co prawda w badaniach z lat 80. jedyny pewny \u015blad obr\u00f3bki narz\u0119dziem znaleziono na \u017cuchwie nosoro\u017cca w\u0142ochatego, ale archeolodzy s\u0105 przekonani, \u017ce przewaga ko\u015bci koni \u015bwiadczy o tym, \u017ce to by\u0142a podstawowa zwierzyna \u00f3wczesnych \u0142owc\u00f3w. \u017bubry czy renifery raczej trafia\u0142y si\u0119 przy okazji. Badacze przypuszczaj\u0105, \u017ce p\u0142askowy\u017c nad pra-Zwolenk\u0105 by\u0142 pokryty stepo-tundr\u0105, a wiatr odkrywa\u0142 ro\u015blinno\u015b\u0107 spod \u015bniegu, umo\u017cliwiaj\u0105c jej spasanie przez konie. Konie to trudna zwierzyna, nawet dla posiadaczy strzelb, ale \u00f3wcze\u015bni \u0142owcy zap\u0119dzali je do doliny, gdzie grz\u0119z\u0142y w \u015bniegu i stawa\u0142y si\u0119 \u0142atwiejsz\u0105 ofiar\u0105. <\/p>\n\n\n\n

Kiedy Schild, Sugolstowska i inni badacze stawiali t\u0119 hipotez\u0119, wci\u0105\u017c przewa\u017ca\u0142 pogl\u0105d, \u017ce neandertalczycy byli raczej zbieraczami i \u0142owcami drobnej zwierzyny, a nie megafauny. Znaleziska ze Zwolenia stawia\u0142y ich w nowym \u015bwietle. Co wi\u0119cej, \u0142owcy ze Zwolenia byli mobilni. W tym regionie nie ma \u017ar\u00f3de\u0142 krzemienia poza g\u0142azami narzutowymi z przedostatniej epoki lodowej. Niekt\u00f3re narz\u0119dzia mog\u0105 mie\u0107 takie pochodzenie, ale wi\u0119kszo\u015b\u0107 wykonano z krzemienia nazywanego czekoladowym, kt\u00f3rego wychodnie znajduj\u0105 si\u0119 pod I\u0142\u017c\u0105 – kilkadziesi\u0105t kilometr\u00f3w na po\u0142udniowy zach\u00f3d. (Tam te\u017c zreszt\u0105 znaleziono inne neandertalskie narz\u0119dzia). Niekt\u00f3re za\u015b pochodz\u0105 ze z\u0142\u00f3\u017c oddalonych o 80, a nawet 250 km. Du\u017ca liczba od\u0142upk\u00f3w \u015bwiadczy o tym, \u017ce na miejsce sprowadzano ca\u0142e kamienie, a pi\u0119\u015bciaki, zgrzeb\u0142a, ostrza w\u0142\u00f3czni itp. wykonywano na miejscu. Archeolodzy spekuluj\u0105, \u017ce wr\u0119cz mog\u0142o dochodzi\u0107 do handlu, co wyprzedza rozw\u00f3j tego zjawiska o kilkadziesi\u0105t tysi\u0119cy lat.<\/p>\n\n\n\n

Stanowisko w Zwoleniu jest unikatowe r\u00f3wnie\u017c dlatego, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 tak starych szcz\u0105tk\u00f3w organicznych na stanowiskach archeologicznych znajduje si\u0119 w jaskiniach, a nie na otwartej przestrzeni. Szcz\u0105tki te i artefakty s\u0105 przemieszane przez wody Zwole\u0144ki, co utrudnia dok\u0142adne datowanie. W 2023 wr\u00f3cili tu archeolodzy z uniwersytet\u00f3w warszawskiego i wroc\u0142awskiego oraz znowu z PMA. Schild i Sulgostowska ju\u017c tego nie do\u017cyli.<\/p>\n\n\n\n

Zapewne obozowiska neandertalskich \u0142owc\u00f3w koni czy renifer\u00f3w znajdowa\u0142y si\u0119 na obszarze ca\u0142ej wsp\u00f3\u0142czesnej Polski, ale ostatni l\u0105dol\u00f3d zatar\u0142 ich \u015blady. Dlatego stanowisko w Zwoleniu jest najbardziej na p\u00f3\u0142noc znanym \u015bladem neandertalczyk\u00f3w w Polsce. Oczywi\u015bcie, mo\u017ce jeszcze jest co\u015b do odkrycia. Byleby pracownicy obs\u0142uguj\u0105cy koparki w \u017cwirowniach czy na budowach zachowywali si\u0119 odpowiedzialnie i sygnalizowali dziwne zjawiska archeologom.<\/p>\n\n\n\n

Piotr Panek<\/strong><\/p>\n\n\n\n

fot. staw w Zwoleniu, w kt\u00f3rym znalaz\u0142em jezierz\u0119 morsk\u0105 \u2013 w tle pozosta\u0142o\u015bci \u017cwirowni\/piaskowni ze stanowiskiem archeologicznym. Piotr Panek, licencja CC BY-SA 4.0<\/a><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Jako dziecko, grzebi\u0105c w kupie \u017cwiru budowlanego na podw\u00f3rku, znalaz\u0142em co\u015b dziwnego, co okaza\u0142o si\u0119 z\u0119bem mamuta. Trafi\u0142 do jakiego\u015b muzeum i cho\u0107 wtedy oczywi\u015bcie by\u0142em tym podekscytowany, to potem nie \u015bledzi\u0142em dalszych los\u00f3w. Nie mam nawet poj\u0119cia, do kt\u00f3rego muzeum i czy gdzie\u015b mo\u017cna go zobaczy\u0107. Nawet nie mam ju\u017c kogo o to zapyta\u0107. […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":10205,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[58,6],"tags":[649,897,688,385,1032,92],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10204"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=10204"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10204\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":10212,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10204\/revisions\/10212"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media\/10205"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=10204"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=10204"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=10204"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}