{"id":10242,"date":"2025-09-12T06:45:06","date_gmt":"2025-09-12T04:45:06","guid":{"rendered":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/?p=10242"},"modified":"2025-09-12T06:45:06","modified_gmt":"2025-09-12T04:45:06","slug":"autyzm-o-co-chodzi-z-tym-spektrum","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2025\/09\/12\/autyzm-o-co-chodzi-z-tym-spektrum\/","title":{"rendered":"Autyzm: o co chodzi z tym spektrum?"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/a>
Symbol \u015bwiadomo\u015bci autyzmu, w domenie publicznej<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

\u2013 Nie lubi\u0119 poj\u0119cia spektrum autyzmu \u2013 tak\u0105 wypowied\u017a specjalistki w tym temacie czyta\u0142em ostatnio \u2013 poniewa\u017c ludzie m\u00f3wi\u0105, \u017ce ka\u017cdy w jakim\u015b stopniu to ma, a autyzm to naprawd\u0119 powa\u017cny problem.<\/p>\n\n\n\n

Czy rzeczywi\u015bcie ka\u017cdy w jakim\u015b stopniu \u201cto ma\u201d? Tak \u2013 i nie.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Zaburzenia psychiczne r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od wielu chor\u00f3b z zakresu medycyny somatycznej. Z\u0142amana noga, zapalenie p\u0142uc czy wyrostka robaczkowego zwykle wyra\u017anie odr\u00f3\u017cniaj\u0105 si\u0119 od stanu zdrowia. Mamy szczelin\u0119 rozdzielaj\u0105c\u0105 dwie ruszaj\u0105ce si\u0119 wzgl\u0119dem siebie cz\u0119\u015bci ko\u015bci, nieobecn\u0105 u os\u00f3b zdrowych. Wykrywamy obecno\u015b\u0107 bakterii w p\u0119cherzykach p\u0142ucnych, gdzie zwykle one nie bytuj\u0105. Obserwujemy stan zapalny w jamie brzusznej z naciekiem i szalej\u0105cymi leukocytami wielu r\u00f3\u017cnych rodzaj\u00f3w, wydzielanymi przez w\u0105trob\u0119 bia\u0142kami ostrej fazy i ta\u0144cem cytokin, kt\u00f3rych nazwy pami\u0119taj\u0105 jedynie immunolodzy.<\/p>\n\n\n\n

Tymczasem zaburzenia psychiczne polegaj\u0105 \u2013 poza najbardziej jaskrawymi przypadkami \u2013 na nadmiarze lub niedoborze fenomen\u00f3w istniej\u0105cych tak\u017ce u zdrowych os\u00f3b. Nadmiar l\u0119ku, niedob\u00f3r energii<\/a>, nadmierne odnoszenie wszystkiego do siebie<\/a> przybieraj\u0105ce rozmiary urojeniowe…<\/p>\n\n\n\n

Podobnie z autyzmem. Wedle jednej z wielu koncepcji maj\u0105cych t\u0142umaczy\u0107 to zaburzenie jedn\u0105 z kluczowych cech naszego umys\u0142u jest zdolno\u015b\u0107 do kategoryzowania. Ma ona by\u0107 bardziej rozwini\u0119ta u m\u0119\u017cczyzn, podczas gdy \u017ce\u0144ski umys\u0142 cechuje raczej zdolno\u015b\u0107 empatii. Ka\u017cdy z nas znajduje si\u0119 gdzie\u015b na skali od bieguna czystej kategoryzacji bez cienia empatii do samej empatii bez grama kategoryzacji, niekoniecznie dok\u0142adnie tam, gdzie lokuje si\u0119 przypisana danej osobie przy urodzeniu p\u0142e\u0107 prawna. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nas le\u017cy gdzie\u015b po\u015brodku. Niemniej zdarzaj\u0105 si\u0119 ludzie o nadmiernie rozwini\u0119tej zdolno\u015bci do kategoryzowania przy kompletnym braku zdolno\u015bci to empatyzowania, a wi\u0119c i w zasadzie bez dobrze wykszta\u0142conej teorii umys\u0142u<\/a>. Te w\u0142a\u015bnie osoby nazywamy autystycznymi.<\/p>\n\n\n\n

Skoro jednak ka\u017cdy zajmuje jakie\u015b miejsce spektrum, to mo\u017ce rzeczywi\u015bcie ka\u017cdy \u201cto ma\u201d? W pewnym sensie tak, ale nie oznacza to, \u017ce problem nie istnieje.<\/p>\n\n\n\n

Rozpatrzmy znacznie prostszy przyk\u0142ad wzrostu. Ka\u017cdy ma jaki\u015b wzrost. Jedni 150 cm, inni 180 cm. Wzrost jest cech\u0105 poligenow\u0105 i wykazuje istotn\u0105 zmienno\u015b\u0107 w populacji. Problem pojawia si\u0119 jednak, kiedy masz wzrost 120 cm lub 210 cm. W drugim przypadku musisz schyla\u0107 si\u0119 przy przechodzeniu przez drzwi, w wi\u0119kszo\u015bci sklep\u00f3w nie kupisz sobie ubrania ani but\u00f3w i niewygodnie ci siedzie\u0107 w szkolnej \u0142awce. W pierwszym nie poprowadzisz samochodu, nie zrobisz zakup\u00f3w w sklepie samoobs\u0142ugowym i masz znacznie mniejsze szanse na ma\u0142\u017ce\u0144stwo.<\/p>\n\n\n\n

Bycie w ekstremum danej cechy zwykle znacz\u0105co wp\u0142ywa na jako\u015b\u0107 \u017cycia, najcz\u0119\u015bciej negatywnie. O ile wyja\u015bnienie z\u0142o\u017conego fenomenu autyzmu w kategoriach m\u0119skiego kategoryzuj\u0105cego i \u017ce\u0144skiego empatycznego umys\u0142u wydaje si\u0119 stanowczo zbyt proste, istotnie ca\u0142o\u015bciowe zaburzenia rozwoju mo\u017cna postrzega\u0107 jako pewien obszar ekstremalnego nasilenia kilku lub wi\u0119kszej liczby cech w wielowymiarowym spektrum (przez wielowymiarowo\u015b\u0107 rozumiem podobnie jak w fizyce du\u017co niezale\u017cnych liczb koniecznych do opisu elementu zbioru; fizycy i matematycy rozpatruj\u0105 nawet przestrzenie niesko\u0144czenie wymiarowe i to im w najmniejszym stopniu nie przeszkadza).<\/p>\n\n\n\n

W tym uj\u0119ciu ka\u017cdy z nas ma pewne cechy autystyczne w niewielkim nat\u0119\u017ceniu. Jakie\u015b problemy w relacjach spo\u0142ecznych, trudno\u015bci z odczytywaniem emocji, wi\u0119ksz\u0105 wra\u017cliwo\u015b\u0107 na zmiany, jak\u0105\u015b zdolno\u015b\u0107 do kategoryzacji detali z zaniedbaniem ca\u0142o\u015bci, pewn\u0105 nadwra\u017cliwo\u015b\u0107 na takie czy inne bod\u017ace. Jednak\u017ce nie wszyscy mamy ca\u0142o\u015bciowe zaburzenia rozwoju.<\/p>\n\n\n\n

Prawie ka\u017cdy z nas si\u0119 czego\u015b boi, ale dopiero znacz\u0105cy nadmiar l\u0119ku stanowi o zaburzeniu l\u0119kowym (a jego niedob\u00f3r wschodzi w sk\u0142ad dyssocjalnego zaburzenia osobowo\u015bci). Tak samo tylko w przypadku os\u00f3b o pewnej nietypowej kompozycji cech le\u017c\u0105cych w kilku ekstremach przestrzeni cech m\u00f3wimy o spektrum autyzmu (spektrum oznacza po prostu widmo np. barw, tak\u017ce przechodz\u0105cych w siebie). Na samym ko\u0144cu tego obszaru w ekstremum ekstrem\u00f3w le\u017cy u\u017cywane jeszcze w Polsce rozpoznanie autyzmu dzieci\u0119cego. Obok znajduje si\u0119 autyzm atypowy, zesp\u00f3\u0142 Aspergera i inne postacie ca\u0142o\u015bciowych zaburze\u0144 rozwoju.<\/p>\n\n\n\n

Wyra\u017anej granicy pomi\u0119dzy osobami z autyzmem i bez nie ma. To, \u017ce w zasadzie wszyscy mamy pewne typowe dla autyzmu cechy w niewielkim nat\u0119\u017ceniu, nie oznacza, \u017ce osoby w ekstremum tych cech nie wymagaj\u0105 wsparcia, pomocy i dostosowania wymaga\u0144 do ich mo\u017cliwo\u015bci. Raczej wskazuje, \u017ce pomimo zauwa\u017calnych odmienno\u015bci nie jeste\u015bmy od siebie a\u017c tak bardzo r\u00f3\u017cni, by uzasadnia\u0142o to izolowanie czy wykluczanie ze spo\u0142ecze\u0144stwa, do czego niekiedy s\u0142yszy si\u0119 nawo\u0142ywania. R\u00f3\u017cnice genetyczne, behawioralne, fenotypowe przek\u0142adaj\u0105 si\u0119 zwykle na dobrostan spo\u0142ecze\u0144stwa czy danej populacji. Nawet je\u015bli niekoniecznie oznaczaj\u0105 dobro os\u00f3b o ekstremalnych warto\u015bciach cech. W naturze monokultury wymieraj\u0105, a r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 pozwala populacjom przetrwa\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Marcin Nowak<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u2013 Nie lubi\u0119 poj\u0119cia spektrum autyzmu \u2013 tak\u0105 wypowied\u017a specjalistki w tym temacie czyta\u0142em ostatnio \u2013 poniewa\u017c ludzie m\u00f3wi\u0105, \u017ce ka\u017cdy w jakim\u015b stopniu to ma, a autyzm to naprawd\u0119 powa\u017cny problem. Czy rzeczywi\u015bcie ka\u017cdy w jakim\u015b stopniu \u201cto ma\u201d? Tak \u2013 i nie.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":10085,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[241,196,204],"tags":[38,556,258,545,246],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10242"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=10242"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10242\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":10248,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10242\/revisions\/10248"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media\/10085"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=10242"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=10242"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=10242"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}