{"id":10251,"date":"2025-09-16T21:30:40","date_gmt":"2025-09-16T19:30:40","guid":{"rendered":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/?p=10251"},"modified":"2025-09-16T21:30:40","modified_gmt":"2025-09-16T19:30:40","slug":"porosty-poza-skala","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2025\/09\/16\/porosty-poza-skala\/","title":{"rendered":"Porosty poza skal\u0105"},"content":{"rendered":"
\n
\"\"<\/a><\/figure><\/div>\n\n\n

Jednym z przyk\u0142ad\u00f3w, gdzie \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 dwa znaczenia s\u0142owa ekologia, czyli nauka o powi\u0105zaniach organizm\u00f3w ze \u015brodowiskiem oraz \u015bwiadomo\u015b\u0107 potrzeby ochrony \u015brodowiska, jest skala porostowa. Jest to podr\u0119cznikowy przyk\u0142ad bioindykacji, czyli wykorzystania organizm\u00f3w do okre\u015blania parametr\u00f3w \u015brodowiska – tu czysto\u015bci powietrza. W pewnym uproszczeniu – im bardziej skomplikowane w formie porosty mo\u017cemy znale\u017a\u0107 w danym miejscu, tym czystsze powietrze. <\/p>\n\n\n\n

Zale\u017cno\u015b\u0107 t\u0119 zauwa\u017cyli David Hawksworth, w\u00f3wczas jeszcze m\u0142ody lichenolog, oraz Francis Rose, wtedy ju\u017c uznany ekolog, publikuj\u0105c odpowiedni\u0105 prac\u0119 w „Nature” w 1970 r. Po kilkudziesi\u0119ciu latach to nazwisko Hawkswortha okazuje si\u0119 wyra\u017aniej zapisane w historii nauki. Skala tych dw\u00f3ch badaczy ma dziesi\u0119\u0107 klas. W najmniej zanieczyszczonej, gdzie st\u0119\u017cenie dwutlenku siarki nie przekracza 30 mikrogram\u00f3w na metr sze\u015bc., na drzewach rosn\u0105 krzaczaste, rzadkie porosty typowe dla odludnych masyw\u00f3w le\u015bnych. W \u015brodku skali, w lasach bli\u017cszych miastom w nadrzewnej fundze (w czasach publikacji jeszcze florze) porost\u00f3w zanikaj\u0105 gatunki o plechach krzaczkowatych, ale nie\u017ale maj\u0105 si\u0119 listkowate. W miejskich parkach, gdzie st\u0119\u017cenie dwutlenku siarki w powietrzu si\u0119ga 100 mikrogram\u00f3w wyst\u0119puj\u0105 bardziej wytrzyma\u0142e porosty drobnolistkowate, jak te ze zdj\u0119cia zrobionego w istocie w parku miejskim (prawdopodobnie obrost wzniesiony i z\u0142otorost \u015bcienny). Powy\u017cej setki, na przydro\u017cnych drzewach miejskich wytrzymuj\u0105 tylko porosty skorupiaste. Bardziej tolerancyjne s\u0105 porosty proszkowate, kt\u00f3re ju\u017c nawet ma\u0142o przypominaj\u0105 typowe porosty. Wreszcie, gdzie st\u0119\u017cenie dwutlenku siarki przekracza 170 mikrogram\u00f3w na metr sze\u015bc., zaczyna si\u0119 pustynia porostowa. Kora drzew jest naga albo pokryta jednokom\u00f3rkowymi glonami (podr\u0119cznikowy pierwotek).<\/p>\n\n\n\n

Pierwotn\u0105 skal\u0119 wykalibrowano dla po\u0142udniowej Anglii i Walii. By\u0142o to nied\u0142ugo po wielkim smogu londy\u0144skim, w kt\u00f3rym dwutlenek siarki, \u0142\u0105cz\u0105c si\u0119 z wod\u0105 z mg\u0142y, tworzy\u0142 kwas siarkawy dos\u0142ownie wy\u017ceraj\u0105cy p\u0142uca. W miar\u0119 bada\u0144 dokonywano modyfikacji uwzgl\u0119dniaj\u0105cych typy drzew i wilgotno\u015b\u0107. Adaptowano j\u0105 r\u00f3wnie\u017c dla innych region\u00f3w, tak\u017ce Polski. W naszym kraju, znaj\u0105cym kwa\u015bne deszcze, kt\u00f3rych wielkoskalowym \u017ar\u00f3d\u0142em by\u0142o kopalniano-przemys\u0142owie pogranicze Czechos\u0142owacji, NRD i Polski, a ma\u0142o- i \u015brednioskalowym emisje z innych o\u015brodk\u00f3w przemys\u0142owych i domowych piec\u00f3w, skala porostowa zyska\u0142a du\u017c\u0105 popularno\u015b\u0107 w\u015br\u00f3d nauczycieli biologii, kt\u00f3rzy ju\u017c pod koniec PRL dostali w podstawie programowej elementy ochrony \u015brodowiska. Idealnie \u0142\u0105czy precyzj\u0119 naukow\u0105 z prostot\u0105, kt\u00f3r\u0105 mo\u017ce podj\u0105\u0107 zdolny ucze\u0144 na potrzeby konkurs\u00f3w naukowych. Dlatego autorzy niedawno opublikowanej na \u0142amach „Wiadomo\u015bci Botanicznych” pracy przegl\u0105dowej zatytu\u0142owali j\u0105 „Nieustaj\u0105cy czar skali porostowej”.<\/p>\n\n\n\n

Wielki smog by\u0142 dla uprzemys\u0142owionego \u015bwiata terapi\u0105 szokow\u0105. Zacz\u0119to zmniejsza\u0107 zanieczyszczenie powietrza tlenkami siarki. Pierwsze metody – budowanie komin\u00f3w tak wysokich, \u017ceby dym unosi\u0142 si\u0119 daleko i nie zatruwa\u0142 miast – okaza\u0142y si\u0119 leczeniem ki\u0142y malari\u0105. Smog zast\u0105pi\u0142y kwa\u015bne deszcze. Niemniej, jako\u015b\u0107 powietrza w miastach nieco si\u0119 poprawi\u0142a i Hawksworth jedena\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej opublikowa\u0142 – znowu w „Nature” – prac\u0119 o rekolonizacji Londynu przez porosty. Mo\u017ce nie by\u0142o cudu, ale przesta\u0142 by\u0107 on pustyni\u0105 porostow\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Kolejne dzia\u0142ania w Europie i Stanach Zjednoczonych by\u0142y coraz skuteczniejsze. Sta\u0142o si\u0119 jasne, \u017ce nie da si\u0119 siarki eksmitowa\u0107 w g\u00f3rn\u0105 atmosfer\u0119 i trzeba filtrowa\u0107 spaliny i odsiarcza\u0107 paliwo. Jak pisa\u0142em<\/a>, czasem dzieje si\u0119 to kosztem innych komponent\u00f3w \u015brodowiska, ale zasadniczo – uda\u0142o si\u0119. Zanieczyszczenie powietrza siark\u0105 spad\u0142o. Nie jest to symboliczny spadek. Normy ustanowione na podstawie warto\u015bci obserwowanych w XX w. sta\u0142y si\u0119 tak rzadko przekraczane, \u017ce Europejska Agencja \u015arodowiska od kilku lat przesta\u0142a publikowa\u0107 dane na ten temat. Portal Jako\u015bci Powietrza G\u0142\u00f3wnego Inspektoratu Ochrony \u015arodowiska dla dwutlenku siarki przewiduje skal\u0119 sze\u015bciostopniow\u0105 symbolizowan\u0105 od ciemnej zieleni, przez \u017c\u00f3\u0142ty po ciemn\u0105 czerwie\u0144. Nie \u015bledz\u0119 go codziennie, ale przyk\u0142ad\u00f3w, \u017ceby pojawi\u0142a si\u0119 kropka inna ni\u017c zielona, przypominam sobie mo\u017ce tyle, \u017ce da si\u0119 je policzy\u0107 na palcach. Jednej r\u0119ki. Drwala. Te wyj\u0105tki pojawia\u0142y si\u0119 zim\u0105 na G\u00f3rnym \u015al\u0105sku. \u017baden wi\u0119kszy zak\u0142ad w Polsce nie u\u017cywa ju\u017c zasiarczonego w\u0119gla, a i do domowych piec\u00f3w trudno go znale\u017a\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Skale u\u017cywane przez s\u0142u\u017cby monitoringu \u015brodowiska si\u0119gaj\u0105 szerzej ni\u017c skala porostowa (polska najgorsza klasa to przekroczenie 500 mikrogram\u00f3w dwutlenku siarki na metr sze\u015bc. – obecnie raczej hipotetyczna). Pustynia porostowa pojawia si\u0119 na granicy \u017c\u00f3\u0142tego i pomara\u0144czowego. W ciemnej zieleni jest obszar kilku najlepszych klas Hawkswortha i Rose’a, ale od lat notowane st\u0119\u017cenia bardzo rzadko si\u0119gaj\u0105 30 mikrogram\u00f3w. Bior\u0105c pod uwag\u0119 ten czynnik i Puszcza Bia\u0142owieska (dobra, tam nie ma stacji pa\u0144stwowego monitoringu jako\u015bci powietrza – stacja t\u0142a jest w Puszczy Boreckiej), i Krak\u00f3w czy Katowice s\u0105 w strefie najbardziej wra\u017cliwych porost\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Jednak, wychodz\u0105c do pobliskiego parku, wci\u0105\u017c widuj\u0119 g\u0142\u00f3wnie porosty proszkowe, skorupiaste i drobnolistkowate. Skala porostowa pokazuje, jak gdybym oddycha\u0142 powietrzem o zawarto\u015bci dwutlenku siarki bliskiej stu mikrogramom, podczas gdy pobliska stacja pomiarowa pokazuje, \u017ce przez ostatni miesi\u0105c prawie wszystkie pomiary mie\u015bci\u0142y si\u0119 poni\u017cej jednego mikrograma (cz\u0119sto blisko zera), z rekordowym wyskokiem do si\u00f3demki. Jest tu jaka\u015b niesp\u00f3jno\u015b\u0107. <\/p>\n\n\n\n

Wszystko wskazuje na to, \u017ce skala porostowa dobrze dzia\u0142a\u0142a w warunkach permanentnego zanieczyszczenia dwutlenkiem siarki. Im bardziej ros\u0142o, tym bardziej ze \u015brodowiska wypada\u0142y ma\u0142o tolerancyjne gatunki. Biologia to jednak nie mechanika. Nie wystarczy, aby czynnik przesta\u0142 dzia\u0142a\u0107 i system wr\u00f3ci do poprzedniego stanu. Jeden z moich pierwszych wpis\u00f3w<\/a> by\u0142 o zasadzie histerezy. Raz zdegradowany ekosystem potrzebuje radykalniejszej naprawy i wi\u0119cej czasu, aby wr\u00f3ci\u0107 do poprzedniego stanu. A nieraz mimo to si\u0119 to nie uda (pisa\u0142em tak w kontek\u015bcie mokrade\u0142<\/a>). Gatunki wra\u017cliwe na dwutlenek siarki wypad\u0142y ze \u015brodowiska i nie wr\u00f3c\u0105 ot tak. Mo\u017ce to wynika\u0107 z ich braku w okolicy – z Bia\u0142owie\u017cy mog\u0105 zrekolonizowa\u0107 Hajn\u00f3wk\u0119, ale do Warszawy troch\u0119 im za daleko. Mo\u017ce jednak jeszcze wa\u017cniejsze jest to, \u017ce oparcie skali tylko na stosunku do dwutlenku siarki by\u0142o zbytnim uproszczeniem. <\/p>\n\n\n\n

W naturze bardzo rzadko jest tak, \u017ce liczy si\u0119 tylko jeden czynnik. Dwutlenek siarki m\u00f3g\u0142 by\u0107 kluczowy dla zaniku niekt\u00f3rych gatunk\u00f3w, ale nie by\u0142 jedyny. Skala porostowa powsta\u0142a w warunkach nie tylko sta\u0142ego zanieczyszczenia tym zwi\u0105zkiem, ale raczej powracaj\u0105cego smogu w jego klasycznej postaci nazywanej londy\u0144sk\u0105. Jego \u017ar\u00f3d\u0142em by\u0142o spalanie zasiarczonego w\u0119gla w piecach domowych i przemys\u0142owych oraz zasiarczonej benzyny i innych olej\u00f3w ropopochodnych. Siark\u0119 uda\u0142o si\u0119 wyeliminowa\u0107, innych sk\u0142adnik\u00f3w nie. Tymczasem tworz\u0105 go przede wszystkim r\u00f3\u017cne produkty spalania w\u0119glowodor\u00f3w – od najprostszych jak tlenek i dwutlenek w\u0119gla, przez bardziej skomplikowane jak benzopireny, po zupe\u0142nie niespalone cz\u0105stki sadzy. Do cz\u0105stek tych przy\u0142\u0105czone s\u0105 zwi\u0105zki o\u0142owiu (spadek zanieczyszczenia tym pierwiastkiem jest podobnie spektakularny jak w przypadku siarki), rt\u0119ci, arsenu itd. Obecnie wa\u017cniejszy staje si\u0119 smog fotochemiczny, kt\u00f3rego eponimem jest Los Angeles, gdzie produkty pochodz\u0105 z utleniania w silnikach spalinowych element\u00f3w powietrza – tlenk\u00f3w azotu i ozonu. By\u0107 mo\u017ce gatunki, kt\u00f3re znios\u0142yby obecny poziom dwutlenku siarki, nie znosz\u0105 innych zanieczyszcze\u0144.<\/p>\n\n\n\n

Tak czy inaczej, wydaje si\u0119, \u017ce czas skali porostowej si\u0119 sko\u0144czy\u0142. Autorzy wspomnianej pracy we „Wiadomo\u015bciach Botanicznych” wskazuj\u0105, \u017ce jej popularyzatorskie dziedzictwo warto kontynuowa\u0107 w innych formach nauki obywatelskiej. Mo\u017cliwo\u015bci jest sporo, o niekt\u00f3rych kiedy\u015b wspomina\u0142em<\/a>. <\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Piotr Panek<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Piotr Panek, licencja CC BY-SA 4.0<\/a><\/em><\/p>\n\n\n\n