{"id":10294,"date":"2025-11-02T08:30:13","date_gmt":"2025-11-02T07:30:13","guid":{"rendered":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/?p=10294"},"modified":"2025-11-02T08:30:13","modified_gmt":"2025-11-02T07:30:13","slug":"kora-mozgu-na-sterydach","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2025\/11\/02\/kora-mozgu-na-sterydach\/","title":{"rendered":"Kora m\u00f3zgu na sterydach"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/a>
Kortyzol, hormon stresu, za Wikimedia Commons<\/a>, w domenie publicznej<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Glukortykosteroidy (hormony stresu) przyspieszaj\u0105 dojrzewanie kory m\u00f3zgu.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Tak\u0105 informacj\u0119 znale\u017a\u0107 mo\u017cna cho\u0107by w popularno-naukowej ksi\u0105\u017cce Roberta Sapolsky\u2019ego \u201cZdeterminowany\u201d. Neurobiolog porusza w niej temat wolnej woli, podaj\u0105c wiele przyk\u0142ad\u00f3w ciekawych zale\u017cno\u015bci mi\u0119dzy genami, hormonami i \u015brodowiskiem z jednej strony a ludzkimi sk\u0142onno\u015bciami i zachowaniami z drugiej.<\/p>\n\n\n\n

Informacja ze wst\u0119pu na pierwszy rzut oka wydaje si\u0119 jednak absurdalna. Hormony stresu maj\u0105 og\u00f3lnie negatywny wp\u0142yw na organizm (wiedz\u0105 o tym nawet zwolennicy alt-medu). Zmieniaj\u0105 metabolizm, sprzyjaj\u0105 tyciu, upo\u015bledzaj\u0105 reakcje immunologiczne (w sumie g\u0142\u00f3wnie po to podajemy je i ich syntetyczne analogi jako leki). Czy\u017cby na o\u015brodkowy uk\u0142ad nerwowy dzia\u0142a\u0142y inaczej? <\/p>\n\n\n\n

M\u00f3zg jest jednak narz\u0105dem bardzo skomplikowanym i cz\u0119sto ten sam czynnik dzia\u0142a w r\u00f3\u017cny spos\u00f3b na r\u00f3\u017cne jego cz\u0119\u015bci. Hormony stresu dzia\u0142aj\u0105 wi\u0119c przede wszystkim na cia\u0142o migda\u0142owate, kluczow\u0105 struktur\u0119 uk\u0142adu limbicznego odpowiedzialn\u0105 g\u0142\u00f3wnie za l\u0119k, w mniejszym stopniu za gniew. Nasilaj\u0105 jego aktywno\u015b\u0107, podobnie jak testosteron obni\u017caj\u0105cy pr\u00f3g pobudzenia jego neuron\u00f3w. \u017beby by\u0142o trudniej, ten ostatni, tak\u017ce hormon steroidowy, ale z innej grupy, wbrew obiegowej opinii nie zawsze nasila zachowania agresywne. Sprzyja natomiast zachowaniom podtrzymuj\u0105cym status. W stosunku do osobnik\u00f3w po\u0142o\u017conych ni\u017cej w hierarchii b\u0119d\u0105 to istotnie zwykle zachowania agresywne, niemniej w badaniach, w kt\u00f3rych status badanego zale\u017ca\u0142 od hojno\u015bci wobec innych, testosteron zwi\u0119ksza\u0142 hojno\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Wracaj\u0105c do glukokortykoid\u00f3w, istotnie przyspieszaj\u0105 one dojrzewanie kory czo\u0142owej, zw\u0142aszcza przedczo\u0142owej. Stara koncepcja tr\u00f3jdzielnego m\u00f3zgu cz\u0142owieka dzieli go na cz\u0119\u015b\u0107 gadzi\u0105, ewolucyjnie najstarsz\u0105 i odpowiedzialn\u0105 za najpierwotniejsze funkcje, \u015brodkow\u0105 wyst\u0119puj\u0105c\u0105 ju\u017c u wi\u0119kszo\u015b\u0107 ssak\u00f3w i zwi\u0105zan\u0105 z racjami emocjonalnymi (tu nale\u017cy uk\u0142ad limbiczny) oraz t\u0105 najnowsz\u0105, kor\u0119 now\u0105. Kora przedczo\u0142owa, zw\u0142aszcza grzbietowo-boczna, stanowi creme de la creme<\/em> ewolucyjnych innowacji. Odpowiedzialna za racjonalne my\u015blenie, zachowania dostosowane spo\u0142eczne i moralno\u015b\u0107 kontroluje (czytaj hamuje) ni\u017cej po\u0142o\u017cony starsze pi\u0119tra.<\/p>\n\n\n\n

Przyk\u0142adowo po pokazaniu zdj\u0119cia m\u0119\u017cczyzny o innym ni\u017c u osoby badanej kolorze sk\u00f3ry nast\u0119puje do\u015b\u0107 szybka aktywacja cia\u0142a migda\u0142owatego. Nie dotyczy to jednej czwartej badanych, kt\u00f3rzy wywodzili si\u0119 z populacji mieszanych pod wzgl\u0119dem rasowym czy wr\u0119cz zamieszkiwali z osobami o innym od w\u0142asnego kolorze sk\u00f3ry. Ca\u0142a reszta reagowa\u0142a l\u0119kiem na osob\u0119 innej barwy sk\u00f3ry. U sporej cz\u0119\u015bci jednak po nied\u0142ugim czasie aktywowa\u0142a si\u0119 w\u0142a\u015bnie grzbietowo-boczna kora przedczo\u0142owa hamuj\u0105ca emocjonaln\u0105 reakcj\u0119 cia\u0142a migda\u0142owatego. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nas ma tendencj\u0119 do reakcji rasistowskich, ale spora cz\u0119\u015b\u0107 nauczy\u0142a si\u0119 je hamowa\u0107 \u2013 w\u0142a\u015bnie grzbietowo-boczn\u0105 kor\u0105 przedczo\u0142ow\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Czy nie jest to jednak coraz bardziej sprzeczne z tez\u0105 o przyspieszaniu dojrzewania tej struktury w wyniku dzia\u0142ania steroid\u00f3w? Naprawd\u0119 nie wydaje si\u0119, by stres czyni\u0142 kogo\u015b bardziej tolerancyjnym czy moralnym.<\/p>\n\n\n\n

Ot\u00f3\u017c zaobserwowano, \u017ce ewolucyjnie p\u00f3\u017aniej powsta\u0142e cz\u0119\u015bci m\u00f3zgu zwykle te\u017c p\u00f3\u017aniej dojrzewaj\u0105. Ludzka kora przedczo\u0142owa bije absolutne rekordy. Dojrzewa (ko\u0144czy trzebie\u017c synaps i mielinizacj\u0119 w\u0142\u00f3kien) dopiero w trzeciej dekadzie \u017cycia. I to naprawd\u0119 nie dlatego, \u017ce B\u00f3g o niej zapomnia\u0142.<\/p>\n\n\n\n

Swego czasu brytyjski psycholog ewolucyjny Robin Dunbar zaobserwowa\u0142 zale\u017cno\u015b\u0107 mi\u0119dzy wielko\u015bci\u0105 kory a liczb\u0105 osobnik\u00f3w w grupie naczelnych (tak zwana liczba Dunbara). Im wi\u0119ksza grupa, tym wi\u0119ksze wymagania spo\u0142eczne, bardziej skomplikowane regu\u0142y rz\u0105dz\u0105ce spo\u0142eczno\u015bci\u0105, wymagaj\u0105ce lat nauki. Liczba koniecznych do spami\u0119tania relacji ro\u015bnie z kwadratem liczby osobnik\u00f3w w grupie.<\/p>\n\n\n\n

Tak wi\u0119c nauczenie si\u0119 skomplikowanych zasad rz\u0105dz\u0105cych du\u017c\u0105 spo\u0142eczno\u015bci\u0105, poznanie wszelkich niuans\u00f3w \u017cycia w takiej grupie i rozgryzienie, kto z kim i dlaczego, wymaga wielu lat \u0107wicze\u0144 i spo\u0142ecznej stymulacji.<\/p>\n\n\n\n

Dzia\u0142anie kortykosteroid\u00f3w skraca czas potrzebny na nauk\u0119. W efekcie nauki jest mniej. Kora dojrzewa szybciej i gorzej. W nieco podobny spos\u00f3b hormony te przyspieszaj\u0105 dojrzewanie chrz\u0105stki nasadowej pokrywaj\u0105cej ko\u0144ce ko\u015bci. Chrz\u0105stka szybciej kostnieje, zarasta tkank\u0105 kostn\u0105 i ko\u015b\u0107 szybciej przestaje rosn\u0105\u0107, co skutkuje zahamowaniem wzrostu i niskoros\u0142o\u015bci\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Istnieje jeszcze inne wyja\u015bnienie (medycyna ewolucyjna powy\u017csze nazwie proksymalnym, poni\u017csze dystalnym). Przyjrzyjmy si\u0119 zachowaniu dzieci po traumie, zaniedbaniu, w nowych rodzinach. Rodzice zast\u0119pczy czy adopcyjni s\u0105 zwykle ca\u0142kowicie nieprzygotowani. Dziecko wyjada zawarto\u015b\u0107 lod\u00f3wki, reaguje agresj\u0105 na dotyk i chowa si\u0119 pod sto\u0142em. Niekt\u00f3rzy opiekunowie m\u00f3wi\u0105 zadziwieni czy wr\u0119cz przera\u017ceni: jak wystraszone zwierz\u0105tko.<\/p>\n\n\n\n

Tylko \u017ce osoba, kt\u00f3ra g\u0142odowa\u0142a i jest do g\u0142odu przyzwyczajona, b\u0119dzie wyjada\u0107 ca\u0142e dost\u0119pne jedzenie. Kolejna szansa na obiad mo\u017ce si\u0119 nie trafi\u0107. B\u0119dzie chowa\u0107 si\u0119 w bezpiecznym miejscu przed potencjalnym atakiem. Te zachowania w \u015brodowisku, kt\u00f3rych \u017cy\u0142a, by\u0142y adaptacyjne.<\/p>\n\n\n\n

Niemiecki psychiatra Martin Brune interpretuje te i liczne inne obserwacje, pisz\u0105c o strategii szybkiego i wolnego \u017cycia. W niebezpiecznych i drastycznie zmieniaj\u0105cych si\u0119 okoliczno\u015bciach nie ma sensu planowanie i odk\u0142adanie na p\u00f3\u017aniej. Lepiej radz\u0105 sobie osoby \u017cyj\u0105ce szybko. Po co zostawia\u0107 dojrzewanie kory nad trzeci\u0105 dekad\u0119 \u017cycia, je\u015bli mo\u017cemy jej nie do\u017cy\u0107? Planowa\u0107, czeka\u0107 na dogodne sytuacje mo\u017cna, kiedy \u015bwiat jest przewidywalny.<\/p>\n\n\n\n

W tym uj\u0119ciu przedwcze\u015bnie dojrza\u0142a w zalewie hormon\u00f3w stresu kora jest kolejn\u0105 adaptacj\u0105 do szybkiego, gwa\u0142townego \u017cycia w niespokojnym \u015bwiecie. Jej budowa jest jedn\u0105 z wa\u017cniejszych, cho\u0107 nie jedyn\u0105 determinant\u0105 p\u00f3\u017aniejszych zachowa\u0144.<\/p>\n\n\n\n

Problem polega na tym, \u017ce kiedy ju\u017c wyrwiemy dziecko czy nastolatka z traumatyzuj\u0105cego \u015brodowiska i zapewnimy spok\u00f3j, bezpiecze\u0144stwo i wsparcie, pewnych zmian w o\u015brodkowym uk\u0142adzie nerwowym nie mo\u017cna ju\u017c odwr\u00f3ci\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Marcin Nowak<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bibliografia<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    \n
  • RM Sapolsky: Zdeterminowany. Jak nauka t\u0142umaczy brak wolnej woli. Press Media Rodzina 2023 \/ 2024<\/li>\n\n\n\n
  • M Brune: Textbook of Evolutionary Pschiatry and Psychosomatic Medicine. The Origins of Psychopathology. Oxford University Press 2016, 2nd edition<\/li>\n<\/ul>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Hormony stresu przyspieszaj\u0105 dojrzewanie kory m\u00f3zgu.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":10297,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[241,11,54,2,196,1,204],"tags":[422,1269,902,38,1004,258,246,1270,717,1271],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10294"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=10294"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10294\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":10299,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10294\/revisions\/10299"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media\/10297"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=10294"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=10294"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=10294"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}