{"id":10300,"date":"2025-11-07T12:02:47","date_gmt":"2025-11-07T11:02:47","guid":{"rendered":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/?p=10300"},"modified":"2025-11-07T12:02:47","modified_gmt":"2025-11-07T11:02:47","slug":"mrokopsotka-lesna-po-stu-latach","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2025\/11\/07\/mrokopsotka-lesna-po-stu-latach\/","title":{"rendered":"Mrokopsotka le\u015bna po stu latach"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n

Niekt\u00f3re gatunki s\u0105 rzadko notowane. Jest tak m.in. przypadku nale\u017c\u0105cej do rz\u0119du gryzk\u00f3w Bertkauia lucifuga<\/em>, kt\u00f3r\u0105 na ziemiach polskich, ko\u0142o Olecka, zauwa\u017cy\u0142 tylko Paul Speiser w 1905 roku, z uwag\u0105, \u017ce widziano j\u0105 r\u00f3wnie\u017c na \u015al\u0105sku. Przez ponad sto nast\u0119pnych lat s\u0142uch o niej w Polsce zagin\u0105\u0142 i mo\u017cna by\u0142o przypuszcza\u0107, \u017ce tutaj wymar\u0142a. Jednocze\u015bnie entomolodzy opisywali j\u0105 z ca\u0142ej Europy. <\/p>\n\n\n\n

Gryzk\u00f3w znane jest oko\u0142o 11 tysi\u0119cy gatunk\u00f3w, ale nie s\u0105 tak powszechnie znanym rz\u0119dem owad\u00f3w, jak chocia\u017cby chrz\u0105szcze, much\u00f3wki, wa\u017cki czy motyle. Ich naukowa nazwa to Psocodea, co by\u0107 mo\u017ce wp\u0142yn\u0119\u0142o na ukucie dla nich innej polskiej nazwy – psotniki. Obie nazwy mog\u0105 wi\u0105za\u0107 si\u0119 z tymi nielicznymi sytuacjami, kiedy ludzie jednak je zauwa\u017caj\u0105 – jako \u017ce zdarza im si\u0119 podjada\u0107 ludzkie zbiory w spichlerzach. Mo\u017cna je te\u017c zauwa\u017cy\u0107 w kuchni, \u017cywi\u0105ce si\u0119 ple\u015bni\u0105 w okolicach armatury czy w ksi\u0105\u017ckach (jeden z gatunk\u00f3w nazywany jest wsz\u0105 ksi\u0105\u017ckow\u0105). Nie jest to \u0142atwe, bo maj\u0105 zwykle rozmiary oko\u0142o milimetra. Mog\u0105 przypomina\u0107 nieco mr\u00f3wki czy skoczogonki. <\/p>\n\n\n\n

W 2023 roku fotograf przyrody Marcin Szot wrzuci\u0142 do sieci zdj\u0119cie nieznanego sobie psotnika, co podchwycili inni amatorzy przyrody zwi\u0105zani z serwisem Insektarium. Okaza\u0142 si\u0119 on w\u0142a\u015bnie by\u0107 Bertkauia lucifuga<\/em>. Gatunek ten wyst\u0119puje w lasach, jaskiniach i innych ost\u0119pach, wi\u0119c nawet gdy kto\u015b zna domowe gryzki, mo\u017ce mie\u0107 problem ze skojarzeniem. Z kolei badacze fauny le\u015bnej gleby czy \u015bci\u00f3\u0142ki akurat psotnikami za bardzo si\u0119 nie interesowali. Jednak amatorzy owad\u00f3w i paj\u0119czak\u00f3w uznali, \u017ce warto podr\u0105\u017cy\u0107 spraw\u0119. <\/p>\n\n\n\n

Podr\u0105\u017cyli dos\u0142ownie, przesiewaj\u0105c listowie z dna las\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie d\u0119bowych, przegl\u0105daj\u0105c odwracanie kamienie itd. S\u0105 to jeszcze uczniowie, wi\u0119c swoje badania prowadzili w wakacje 2025 roku. W efekcie uda\u0142o im si\u0119 znale\u017a\u0107 28 stanowisk Bertkauia lucifuga<\/em> w ca\u0142ej Polsce. No dobra, w paru regionach, w kt\u00f3re uda\u0142o im si\u0119 dotrze\u0107 – g\u0142\u00f3wnie w pasie od Zielonej G\u00f3ry do Przemy\u015bla. Jedna samica znalaz\u0142a si\u0119 te\u017c pod Orzyszem, czyli niedaleko historycznego stanowiska. Fachowe zdj\u0119cia mikroskopowe wykona\u0142 dla nich entomolog z Uniwersytetu \u015al\u0105skiego – Artur Taszakowski.<\/p>\n\n\n\n

Zatem to nie zawodowi pracownicy naukowi, a amatorzy z technikum odkryli po ponad stu latach stanowiska gatunku. W ci\u0105gu wakacji znale\u017ali ich kilkana\u015bcie, a jeszcze uda\u0142o si\u0119 im dotrze\u0107 do znalezisk kilku innych amator\u00f3w, np. \u015awiatope\u0142ka Smoczy\u0144skiego, Zbigniewa Siciarza czy Kacpra Barszcza. Pozwala to przypuszcza\u0107, \u017ce nie tyle odkryli triumfalny powr\u00f3t gatunku, ile odkryli, \u017ce w polskich lasach jest on ca\u0142y czas pospolity, tylko nie by\u0142o komu tego zauwa\u017cy\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Od kilkudziesi\u0119ciu ju\u017c lat od biolog\u00f3w oczekuje si\u0119 bardziej badania st\u0119\u017cenia jakiego\u015b enzymu podczas kt\u00f3rej\u015b z reakcji fizjologicznych w kom\u00f3rce, a od \u015brodowiskowych ewentualnie znalezienia jakiego\u015b sprytnego narz\u0119dzia statystycznego do stwierdzenia, \u017ce st\u0119\u017cenie azotu w glebie ci\u0105gu ostatnich trzydziestu lat wzros\u0142o statystycznie w jednym zak\u0105tku \u015bwiata, a spad\u0142o w innym, a nie odpowiedzi, jakie gatunki \u017cyj\u0105 w okolicy. Tego typu dzia\u0142ania spad\u0142y na tzw. nauk\u0119 obywatelsk\u0105 (patrz m\u00f3j dawny tekst<\/a>). Bardzo ceni\u0119 internetowe bazy danych dla nauki obywatelskiej, ale jeszcze bardziej ciesz\u0119 si\u0119, \u017ce wci\u0105\u017c s\u0105 niszowe pisma, kt\u00f3re publikuj\u0105 takie artyku\u0142y (tu znowu odno\u015bnik<\/a>). Nie wiem, jak teraz wygl\u0105da olimpiada biologiczna, ale by\u0107 mo\u017ce takie odszukiwanie zapomnianych gatunk\u00f3w jest jakim\u015b pomys\u0142em (o tyle ryzykownym, \u017ce jednak nie ma pewno\u015bci sukcesu). To fajnie, \u017ce wci\u0105\u017c s\u0105 fora amator\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0105 zainspirowa\u0107 do takich bada\u0144.<\/p>\n\n\n\n

Nazwa Bertkauia<\/em> upami\u0119tnia nadre\u0144skiego entomologa Philippa Bertkaua, a lucifuga<\/em> to uciekaj\u0105ca przed \u015bwiat\u0142em. Autorzy jeszcze nie zd\u0105\u017cyli naby\u0107 pogardy do polskich nazw i uznali, \u017ce skoro na nowo odkryli dla polskiej fauny ten gatunek, nazw\u0105 go po swojemu i zaproponowali nazw\u0119 mrokopsotka le\u015bna. Ja jestem za.<\/p>\n\n\n\n

Piotr Panek<\/strong><\/p>\n\n\n\n

fot. Kamil Hurna, licencja CC BY 4.0<\/a><\/em><\/p>\n\n\n\n

Sebastian Czeczor, Kamil Hurna, Veit Poloczek (2025) Nowe dane o wyst\u0119powaniu Bertkauia lucifuga<\/em> (Rambur, 1842) (Psocodea: Epipsocidae) w Polsce Acta entomologica silesiana<\/em> 33 1-9 doi: 10.5281\/zenodo.17511746<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

amatorzy z technikum odkryli po ponad stu latach nowe stanowiska gatunku<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":10301,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[58,54,5,6,65],"tags":[221,163,80],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10300"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=10300"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10300\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":10304,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10300\/revisions\/10304"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media\/10301"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=10300"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=10300"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=10300"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}