{"id":10326,"date":"2025-12-06T11:20:59","date_gmt":"2025-12-06T10:20:59","guid":{"rendered":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/?p=10326"},"modified":"2025-12-06T13:47:48","modified_gmt":"2025-12-06T12:47:48","slug":"zbojek-zbojnik-i-rozbojnik-polemika-z-artykulem-o-nazewnictwie-ssakow","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2025\/12\/06\/zbojek-zbojnik-i-rozbojnik-polemika-z-artykulem-o-nazewnictwie-ssakow\/","title":{"rendered":"Zb\u00f3jek, zb\u00f3jnik i rozb\u00f3jnik. Polemika z artyku\u0142em o nazewnictwie ssak\u00f3w"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/a>
T\u0142ustogonek wytworny (Thylamys elegans<\/em>), Yamil Hussein, za Wikimedia Commons<\/a>, CC BY 3.0<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Du\u017cy odzew w Internecie wywo\u0142a\u0142 niedawny artyku\u0142 dw\u00f3ch profesor\u00f3w biologii w Polityce<\/a>, ods\u0105dzaj\u0105c od czci i wiary obecne nazewnictwo ssak\u00f3w i ptak\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Na co z\u017cymaj\u0105 si\u0119 profesorowie Wojciech Piasecki (parazytolog z Instytutu Nauk o Morzu i \u015arodowisku Uniwersytetu Szczeci\u0144skiego) i Tomasz Heese (hydrobiolog z Laboratorium Gospodarki Wodnej Politechniki Koszali\u0144skiej)?<\/p>\n\n\n\n

Ot\u00f3\u017c w 2015 wydano ujednolicone systematyczne nazewnictwo rodzaj\u00f3w i gatunk\u00f3w ssak\u00f3w, odpowiadaj\u0105ce nazwom naukowym. Autorzy wyra\u017caj\u0105 wobec niego g\u0142\u0119bok\u0105 odraz\u0119 i zaprzeczaj\u0105 potrzebie stosowania go. Podobnie traktuj\u0105 istniej\u0105ce nieco d\u0142u\u017cej nazwy ptak\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Mam pewne w\u0105tpliwo\u015bci, czy jako niebiolog powinienem polemizowa\u0107 z dw\u00f3jk\u0105 profesor\u00f3w biologii, niemniej trudno mi ich tekstu nie skomentowa\u0107. Na moj\u0105 obron\u0119 podam fakt, \u017ce nazw naukowych u\u017cywaj\u0105 g\u0142\u00f3wnie specjali\u015bci w publikacjach naukowych, podczas gdy niebiolodzy, w tym tacy jak ja popularyzatorzy i entuzja\u015bci nauki, u\u017cywaj\u0105 g\u0142\u00f3wnie nazw w j\u0119zykach narodowych.<\/p>\n\n\n\n

W szczeg\u00f3lno\u015bci naprawd\u0119 nie widz\u0119, by w \u015brodowisku biolog\u00f3w by\u0142 jakikolwiek konsensus o niet\u0142umaczeniu nazw zwyczajowych, a wy\u0142amywa\u0142a si\u0119 z niego pojedyncza grupa. Tak krytykowane \u201cPolskie Nazewnictwo Ssak\u00f3w \u015awiata\u201d nie wypad\u0142o bowiem t\u0142ustogonkowi (wolimy wedle Piaseckiego i Heese: nie wypad\u0142o Thylamys<\/em>?) spod grubego, magazynuj\u0105cego zapasy na zim\u0119 ogona, ale wydane zosta\u0142o 10 lat temu przez Polsk\u0105 Akademi\u0119 Nauk, dok\u0142adniej przez Muzeum i Instytut Zoologii. Autorami byli W\u0142odzimierz Cichocki i inni polscy teriolodzy (specjali\u015bci od ssak\u00f3w) pod kierunkiem chiropterologa (Chiroptera to nazwa naukowa nietoperzy) profesora Wies\u0142awa Bogdanowicza. Podobny system autorstwa Mielczarka i Cichockiego z 1999 dotyczy ptak\u00f3w. Sytuacja wygl\u0105da raczej na dwie niedogaduj\u0105ce si\u0119 grupy biolog\u00f3w, z kt\u00f3rych jedna t\u0142umaczy nazwy na polski, a druga przeciw temu protestuje.<\/p>\n\n\n\n

Jak pisa\u0142em, w publikacjach naukowych i tak u\u017cywa si\u0119 nazw naukowych, coraz cz\u0119\u015bciej nie\u0142aci\u0144skich (Smok wawelski<\/em>, Yinlong<\/em>, Dziwneono<\/em>). Publikacji naukowych raczej nie pisze si\u0119 w j\u0119zykach miejscowych. Linneusz stworzy\u0142 jednolity system nazewnictwa, by by\u0142o wiadomo, o jak\u0105 nazw\u0119 chodzi, podczas gdy jeden takson w r\u00f3\u017cnych miejscach nawet na terenie tego samego kraju nosi niekiedy bardzo r\u00f3\u017cne nazwy (np. nazwy grzyb\u00f3w stosowane przez grzybiarzy). W \u017cadnym wypadku nie chcia\u0142 natomiast likwidowa\u0107 nas zwyczajowych.<\/p>\n\n\n\n

Wymy\u015blanie polskich mian ma tymczasem d\u0142ug\u0105 tradycj\u0119, si\u0119gaj\u0105c\u0105 renesansu. Dlatego polskie nazewnictwo medyczne r\u00f3\u017cni od obowi\u0105zuj\u0105cych w wielu innych krajach. Po \u0142acinie appendicitis acuta<\/em>, po angielsku acute appendicitis<\/em>, po niemiecku appendizitis<\/em>, po francusku te\u017c podobnie, po polsku… ostre zapalenie wyrostka robaczkowego<\/em>. Tak jest w wielu innych przypadkach. Ciekawe te\u017c, \u017ce panowie profesorowie pomstuj\u0105 na wprowadzenie m.in. nazw, kt\u00f3re istnia\u0142y ju\u017c w pierwszej po\u0142owie dwudziestego wieku.<\/p>\n\n\n\n

System nazw wedle PAN istotnie zawiera liczne absurdy. Foka Weddella zamieszkuj\u0105ca antarktyczne morze Weddela nazwana zosta\u0142a weddelk\u0105 arktyczn\u0105, komu\u015b si\u0119 bieguny pomyli\u0142y (czy zapami\u0119tamy jednak nazw\u0119 naukow\u0105 Leptonychotes weddellii<\/em>?). Monodelfa peruwia\u0144skiego nigdy nie widziano w Peru (tu akurat mamy pi\u0119kn\u0105 nazw\u0119 Monodelphis sanctaerosae<\/em>). By zachowa\u0107 nazewnictwo dwucz\u0142onowe sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 z nazwy rodzaju i gatunku, stworzono potworki w stylu lew afryka\u0144ski (po \u0142acinie rozwi\u0105zano to lepiej: Panthera<\/em> leo<\/em>) czy tygrys azjatycki (Panthera<\/em> tigris<\/em>). Generalnie jednak stworzono system normuj\u0105cy nazwy kilku tysi\u0119cy gatunk\u00f3w, kt\u00f3re wcze\u015bniej nigdy polskich nazw nie mia\u0142y.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a>
Weddelka arktyczna (Leptonychotes weddellii)<\/em> \u017cyje w morzach oblewaj\u0105cych Antarktyd\u0119, po drugiej stronie kuli ziemskiej ni\u017c Arktyka… C. Michel, za Wikimedia Commons<\/a>, CC BY 2.0<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Miana te zaadaptowa\u0142a Wikipedia, r\u00f3wnie\u017c nie bez kontrowersji i burzliwych dyskusji edytuj\u0105cych. Przewa\u017cy\u0142y jednak postulaty oparcia si\u0119 na uporz\u0105dkowanym systemie. Pomys\u0142y, wedle kt\u00f3rych garstka amator\u00f3w tworz\u0105cych artyku\u0142y o zwierz\u0119tach po polsku przeanalizuje literatur\u0119 dla kilkunastu tysi\u0119cy nazw ptak\u00f3w i ssak\u00f3w i sprawdzi dla ka\u017cdej osobno, czy polskie nazwy istnia\u0142y wcze\u015bnie i kt\u00f3re s\u0105 najw\u0142a\u015bciwsze, uznano za nierealne. I niepotrzebne, kiedy specjali\u015bci podsuwaj\u0105 gotowe, cho\u0107 nieidealne rozwi\u0105zanie.<\/p>\n\n\n\n

Obecnie najpopularniejsz\u0105 wyszukiwark\u0105 internetow\u0105 jest Google, kt\u00f3ry podaje na g\u00f3rze informacje na wyszukiwany temat zaci\u0105gane najcz\u0119\u015bciej w\u0142a\u015bnie z projekt\u00f3w Wiki. W ten spos\u00f3b poza \u015brodowiskiem biolog\u00f3w nazwy te trafi\u0142y do powszechnego u\u017cycia.<\/p>\n\n\n\n

Czy to dobrze, ka\u017cdy mo\u017ce oceni\u0107 sam. Pytanie, czy wolimy czyta\u0107 o rodzajach takich jak zb\u00f3jek, zb\u00f3jnik i rozb\u00f3jnik z rz\u0119du sk\u0105poguzkowc\u00f3w (to niewielkie torbacze z Ameryki Po\u0142udniowej), czy te\u017c mo\u017ce o Rhyncholestes<\/em>, Caenolestes<\/em> i Lestoros<\/em> z rz\u0119du Paucituberculata.<\/p>\n\n\n\n

Lektura licznych pozycji popularnonaukowych, zw\u0142aszcza z dziedziny antropologii, gdzie wymieniane s\u0105 liczne gatunki cz\u0142owiekowatych oczywi\u015bcie nie posiadaj\u0105ce nas w polskich, upewnia mnie, \u017ce niebiolodzy z nazwami naukowymi sobie kompletnie nie radz\u0105. Na jednej stronie widywa\u0142em po kilkana\u015bcie b\u0142\u0119d\u00f3w (to znaczy z\u0142y zapis wszystkich wymienianych takson\u00f3w, a niekiedy po kilka b\u0142\u0119d\u00f3w w jednym terminie).<\/p>\n\n\n\n

Nazwy naukowe zapisuje si\u0119 bowiem zgodnie z zasadami wyznaczonymi przez mi\u0119dzynarodowe komisj\u0119 \u2013 inaczej dla zwierz\u0105t, inaczej dla pozosta\u0142ych organizm\u00f3w (poniewa\u017c w obu komisjach zasiadaj\u0105 inni ludzie i tego nie uzgadniaj\u0105). Czcionk\u0105 wyr\u00f3\u017cniaj\u0105c\u0105 (zwykle kursyw\u0105, ale nie zawsze) zapisujemy nazwy rodzajowe i gatunkowe zwierz\u0105t oraz wszystkie nazwy takson\u00f3w niezwierz\u0119cych. Oznacza to, \u017ce prawid\u0142owy zapis nazwy wymusza konieczno\u015b\u0107 wiedzy, do jakiej grupy nale\u017cy dany takson i jak\u0105 ma rang\u0119. Co wi\u0119cej, nazwy tej nie odmieniamy, co si\u0119 powszechnie zdarza (a za co na zaliczeniach z biologii si\u0119 oblewa). Pomijam ju\u017c fakt, \u017ce nazw tych cz\u0119sto po prostu nie idzie przeczyta\u0107 i wym\u00f3wi\u0107. Wolicie pa\u0144stwo Phyllonycteris poeyi<\/em> czy li\u015bciolota kuba\u0144skiego? Chimarrogale<\/em> czy wodosorka? Aconaemys<\/em> czy skalniczk\u0119? Mia\u0142em w poprzednim tek\u015bcie pisa\u0107 o chutliwcu<\/a> czy o Antechinus<\/em>? O myszoworze czy Phascogale<\/em>?<\/p>\n\n\n\n

Potrzebujemy ba\u0142aganu jak w angielskich nazwach, gdzie setki takson\u00f3w maj\u0105 w nazwie jaka\u015btam mouse<\/em>, co\u015btam rat<\/em>? Potem okazuje si\u0119, \u017ce ta mouse<\/em> w og\u00f3le nawet nie nale\u017cy do rodziny myszowatych…<\/p>\n\n\n\n

W biologii nie przejmujemy si\u0119 etymologi\u0105 nazw. Te ostatnie maj\u0105 by\u0107 cz\u0119\u015bci\u0105 sp\u00f3jnego systemu. Polskie Nazewnictwo Ssak\u00f3w \u015awiata to zapewnia. A \u017ce system normuj\u0105cy tysi\u0105ce nazw zawiera kilkadziesi\u0105t b\u0142\u0119d\u00f3w wo\u0142aj\u0105cych o pomst\u0119 do nieba? To chyba nie taki z\u0142y wynik.<\/p>\n\n\n\n

Niezale\u017cnie od pogl\u0105d\u00f3w te nazwy ju\u017c istniej\u0105 i powszechnie funkcjonuj\u0105. Ich przeciwnicy mog\u0105 co najwy\u017cej pogodzi\u0107 si\u0119 z faktami. Nic nie da wysy\u0142anie ich do diab\u0142a (tasma\u0144skiego). A przepraszam, w ich uj\u0119ciu do Sarcophilus harrisii<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a>
Diabe\u0142 tasma\u0144ski (Sarcophilus harrisii<\/em>), W. MacLean, za Wikimedia Commons<\/a>, CC BY-SA 2.5<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Marcin Nowak<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bibliografia<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    \n
  • Polskie Nazewnictwo Ssak\u00f3w \u015awiata. Cichocki i inni, Muzeum i Instytut Zoologii PAN, Warszawa 2015 <\/li>\n<\/ul>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Du\u017cy odzew w Internecie wywo\u0142a\u0142 niedawny artyku\u0142 dw\u00f3ch profesor\u00f3w biologii w Polityce, ods\u0105dzaj\u0105c od czci i wiary obecne nazewnictwo ssak\u00f3w i ptak\u00f3w.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":10330,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[241,55,5,30,3],"tags":[1278,1070,1059,1279,1284,163,1287,262,1289,1288,1285,1286],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10326"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=10326"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10326\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":10337,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10326\/revisions\/10337"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media\/10330"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=10326"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=10326"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=10326"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}