{"id":10347,"date":"2025-12-21T19:06:47","date_gmt":"2025-12-21T18:06:47","guid":{"rendered":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/?p=10347"},"modified":"2025-12-21T19:10:15","modified_gmt":"2025-12-21T18:10:15","slug":"bog-sie-rodzi-czesc-1-palestyna","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2025\/12\/21\/bog-sie-rodzi-czesc-1-palestyna\/","title":{"rendered":"B\u00f3g si\u0119 rodzi. Cz\u0119\u015b\u0107 1. Palestyna"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/a>
Achab i Jezabel spotykaj\u0105 proroka Eliasza, sir Francis Dicksee, za Wikimedia Commons<\/a>, w domenie publicznej. Biblia opisuje kr\u00f3la Achaba i ca\u0142\u0105 rz\u0105dz\u0105c\u0105 Izraelem dynasti\u0119 Omriego jako politeistycznych odst\u0119pc\u00f3w od wiary, jednak to prawdopodobnie ten r\u00f3d uzna\u0142 Jahwe za opiekuna swego pa\u0144stwa<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Nadchodz\u0105 kolejne \u015bwi\u0119ta Bo\u017cego Narodzenia w cieniu rosyjskich atak\u00f3w na Ukrain\u0119. Czy to czas na rozwa\u017cania o Bogu? Jak najbardziej.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Patrz\u0105cy na map\u0119 musi wpa\u015b\u0107 w zdziwienie, widz\u0105c terytorialn\u0105 przewag\u0119 olbrzymiej Rosji nad znacznie mniejsz\u0105 Ukrain\u0105. Pomimo tego ca\u0142y czas dzielnie trwa ona w walce. Jak d\u0142ugo mo\u017ce przetrwa\u0107? Kojarzy si\u0119 tutaj inna, trwaj\u0105ca znacznie d\u0142u\u017cej wojna w Ziemi \u015awi\u0119tej. W kontek\u015bcie ostatnich niechlubnych wydarze\u0144 politycznych \u0142atwo zapomnie\u0107, \u017ce, co daje pewn\u0105 nadziej\u0119, nar\u00f3d \u017cydowski by\u0142 przez tysi\u0105clecia ofiar\u0105 rozmaitych prze\u015bladowa\u0144 i przetrwa\u0142.<\/p>\n\n\n\n

Jak mu si\u0119 to uda\u0142o? Jako pow\u00f3d przywo\u0142uje si\u0119, zw\u0142aszcza w\u015br\u00f3d przedstawicieli tego\u017c narodu, wiar\u0119 w Jedynego Boga. Sk\u0105d si\u0119 ona wzi\u0119\u0142a?<\/p>\n\n\n\n

Jeszcze do nie tak dawna oficjalna wersja m\u00f3wi\u0142a o Bogu objawiaj\u0105cym si\u0119 Abrahamowi i kolejnym monoteistycznym patriarchom, a nast\u0119pnie Moj\u017ceszowi<\/a>, wyprowadzaj\u0105cym sw\u00f3j lud z niewoli egipskiej<\/a> do Ziemi Obiecanej, gdzie za\u0142o\u017cono wielkie monoteistyczne kr\u00f3lestwo Dawida i Salomona.<\/p>\n\n\n\n

Opis sporu o rozumienie Biblii pomi\u0119dzy konserwatywnymi maksymalistami optuj\u0105cymi za w\u0142a\u015bciwie dos\u0142ownym przyj\u0119ciem tekstu biblijnego a minimalistami wymagaj\u0105cymi dla ka\u017cdego faktu potwierdzenia z innego niezale\u017cnego \u017ar\u00f3d\u0142a wymaga\u0142oby osobnego wpisu (obecnie poleci\u0107 mog\u0119 wyk\u0142ady profesora Majewskiego, dost\u0119pne na YouTube<\/a>). Niemniej wiadomo, \u017ce rzeczywisto\u015b\u0107 historyczna by\u0142a troch\u0119 inna ni\u017c historie konserwatywnych propagandzist\u00f3w. W sumie nawet dok\u0142adna lektura Biblii im przeczy.<\/p>\n\n\n\n

Pomys\u0142 jednego Jedynego Boga pojawi\u0142 si\u0119 po raz pierwszy w Staro\u017cytnym Egipcie za faraona Amenhotepa IV Achenatona (zwykle zwanego Echnatonem). Nie spodoba\u0142 si\u0119 on jednak jego nast\u0119pcom i imi\u0119 odszczepie\u0144ca wymazano z kart historii (dos\u0142ownie, niszcz\u0105c zapisy i pos\u0105gi \u2013 na szcz\u0119\u015bcie niedok\u0142adnie).<\/p>\n\n\n\n

Tymczasem staro\u017cytni Izraelici nie byli monoteistami<\/a>. Wyznawc\u00f3w nie dzieli si\u0119 zreszt\u0105 na mono- i politeist\u00f3w. (Dzisiaj istnieje r\u00f3wnie\u017c olbrzymia grupa ateist\u00f3w, mawiaj\u0105cych, \u017ce w sumie nie r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 za bardzo od monoteist\u00f3w: po prostu wierz\u0105 w tego jednego boga mniej. W staro\u017cytno\u015bci w zasadzie ich nie by\u0142o). Pomi\u0119dzy mono- i politeistami le\u017c\u0105 jeszcze henoteizm i monolatria.<\/p>\n\n\n\n

Henoteizm oznacza wiar\u0119 w panteon bog\u00f3w, na czele kt\u00f3rego stoi jeden najwy\u017cszy b\u00f3g, stw\u00f3rca \u015bwiata, kt\u00f3rego od pozosta\u0142ych b\u00f3stw dzieli przepa\u015b\u0107. To nie Zeus, kt\u00f3ry wywalczy\u0142 sw\u0105 w\u0142adz\u0119 zbrojnie, ani maj\u0105cy umrze\u0107 w Ragnaroku Odyn. Pasuje tu Eru z tolkienowskiego Silmarillionu. Monolatria oznacza natomiast wiar\u0119 w istnienie wielu bog\u00f3w, ale s\u0142u\u017cenie tylko jednemu.<\/p>\n\n\n\n

Wczytawszy si\u0119 w Ksi\u0119g\u0119 Rodzaju, widzimy Abrahama zawi\u0105zuj\u0105cego sojusz z bogiem o imieniu Elohim, kt\u00f3ry ma si\u0119 opiekowa\u0107 jego rodzin\u0105 i plemieniem. S\u0105siednie plemiona czcz\u0105 odmiennych bog\u00f3w. Na tym etapie Abraham nie neguje jeszcze ich istnienia. Jego wnuk Jakub walczy z Bogiem, otrzymuj\u0105c imi\u0119 Izrael. to tak zwane imi\u0119 teoforyczne (odnosz\u0105ce si\u0119 do b\u00f3stwa), podobnie jak nazwisko obecnego prezydenta Netanjahu oznaczaj\u0105ce \u201cdar Jahwe\u201d (by\u0107 mo\u017ce bardziej miarodajnym okre\u015bleniem jego zas\u0142ug by\u0142oby jego imi\u0119: Beniamin znaczy \u201csyn prawicy\u201d, a pierwotna forma Benoni \u2013 \u201csyn bole\u015bci\u201d). <\/p>\n\n\n\n

Tak wi\u0119c Jakub-Izrael zaprowadza monoteizm… Niekoniecznie. Jedna z jego \u017con, Rachel, matka Beniamina, kradnie z domu swego ojca terafim, pos\u0105\u017cki b\u00f3stw domowych, kt\u00f3re potem ukrywa przed ojcem pod sp\u00f3dnic\u0105, wymawiaj\u0105c si\u0119 miesi\u0105czk\u0105 (czego bardziej od kobiecej p\u0142odno\u015bci boi si\u0119 konserwatywny m\u0119\u017cczyzna?)<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a>
Laban szukaj\u0105cy skradzionych bo\u017ck\u00f3w domowych, Bartolom\u00e9 Esteban Murillo, 1665. Za Wikimedia Commons<\/a>, w domenie publicznej. W namiocie wida\u0107 ukrywaj\u0105c\u0105 terafim Rachel, \u017con\u0119 Jakuba, a c\u00f3rk\u0119 Labana<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Podobnie rzecz si\u0119 mia\u0142a w powsta\u0142ych znacznie p\u00f3\u017aniej dw\u00f3ch niewielkich pa\u0144stewkach na skrawku biednej, spalonej s\u0142o\u0144cem palesty\u0144skiej ziemi, w przeciwie\u0144stwie do patriarch\u00f3w po\u015bwiadczonych historycznie. W Kr\u00f3lestwie P\u00f3\u0142nocnym, zwanym Izraelem, kwit\u0142 kult Baala.<\/p>\n\n\n\n

Prawdopodobnie to tam jednak kr\u00f3lewski r\u00f3d Omryd\u00f3w przyj\u0105\u0142 pustynne b\u00f3stwo Jahwe za opiekuna swego pa\u0144stwa. Biblia ods\u0105dza co prawda Omriego i jego syna Achaba od czci i wiary (dos\u0142ownie: czyni\u0142 to, co z\u0142e w oczach Pana; a nawet sta\u0142 si\u0119 gorszym od wszystkich swoich poprzednik\u00f3w, (…) dra\u017cni\u0105c swymi marnymi bo\u017ckami Pana, Boga Izraela<\/em>). Jednak\u017ce obaj synowie Ahaba, Ochozjasz i Joram, nosz\u0105 imiona wywodz\u0105ce si\u0119 od Jahwe (znowu imiona teoforyczne, po hebrajsku Ochozjahu<\/strong> i Jeho<\/strong>ram). By\u0107 mo\u017ce, jak m\u00f3wi\u0142 w swych wyk\u0142adach profesor Niesio\u0142owski-Spano, autor Ksi\u0105g Kr\u00f3lewskich po prostu Omryd\u00f3w z jakiego\u015b powodu nie lubi\u0142 (by\u0107 mo\u017ce jako przedstawiciel kr\u0119g\u00f3w kap\u0142a\u0144skich, czyli swego czasu konkurencyjnego o\u015brodka w\u0142adzy).<\/p>\n\n\n\n

W ka\u017cdym razie Izraelici dalej czcili obok Jahwe lokalne b\u00f3stwa, stawiali pale na cze\u015b\u0107 Aszery i obawiali si\u0119 Baala.<\/p>\n\n\n\n

Z Kr\u00f3lestwa P\u00f3\u0142nocnego kult Jahwe przew\u0119drowa\u0142 do mniejszego, po\u0142udniowego, prawdopodobnie wasalnego Kr\u00f3lestwa Judy. Przetrwa\u0142 r\u00f3wnie\u017c, kiedy Izrael zosta\u0142 wch\u0142oni\u0119ty przez Imperium Asyryjskie. Nie by\u0142o to nic dziwnego, kolejne imperia Bliskiego Wschodu rozrasta\u0142y si\u0119 i gin\u0119\u0142y, w mi\u0119dzyczasie poch\u0142aniaj\u0105c dziesi\u0105tki lokalnych kr\u00f3l\u00f3w, cz\u0119sto kr\u00f3lik\u00f3w pojedynczych miast z kawa\u0142kiem ziemi. Po wi\u0119kszo\u015bci z tych pa\u0144stw w zasadzie nic nie pozosta\u0142o.<\/p>\n\n\n\n

Podobny los mia\u0142 spotka\u0107 Jud\u0119, podbit\u0105 przez kolejne imperium, tym razem neobabilo\u0144skie. Ostatniemu w\u0142adcy z dynastii Dawida, prawdopodobnie raczej plemiennego wata\u017cki ni\u017c najwi\u0119kszego w\u0142adcy regionu<\/a>, Sedecjaszowi, wy\u0142upiono oczy, \u015bwi\u0105tyni\u0119 Salomona w 587 p.n.e. zr\u00f3wnano z ziemi\u0105, a judejskie elity od 597 do 582 p.n.e. przesiedlano do Babilonii. I tam, zn\u00f3w cytuj\u0105c Niesio\u0142owskiego-Spano, sta\u0142o si\u0119 co\u015b niebywa\u0142ego.<\/p>\n\n\n\n

O tym jednak w kolejnym wpisie. Weso\u0142ych \u015awi\u0105t.

Marcin Nowak<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Nar\u00f3d \u017cydowski by\u0142 przez tysi\u0105clecia ofiar\u0105 rozmaitych prze\u015bladowa\u0144 i przetrwa\u0142. Jako pow\u00f3d przywo\u0142uje si\u0119, zw\u0142aszcza w\u015br\u00f3d przedstawicieli tego\u017c narodu, wiar\u0119 w Jedynego Boga. Sk\u0105d si\u0119 ona wzi\u0119\u0142a?<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":10352,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[241,55,9],"tags":[250,855,1294,899,1193,859,1194],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10347"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=10347"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10347\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":10357,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10347\/revisions\/10357"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media\/10352"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=10347"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=10347"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=10347"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}