{"id":10366,"date":"2025-12-26T12:12:32","date_gmt":"2025-12-26T11:12:32","guid":{"rendered":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/?p=10366"},"modified":"2025-12-26T12:18:32","modified_gmt":"2025-12-26T11:18:32","slug":"ryba-z-pradem","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2025\/12\/26\/ryba-z-pradem\/","title":{"rendered":"Ryba z pr\u0105dem"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n

W niekt\u00f3rych tradycjach wigilijnych (polskiej, czeskiej) wa\u017cnym elementem s\u0105 dania rybne. \u0141owienie ryb jest starsze ni\u017c te tradycje i obejmuje r\u00f3\u017cne metody, poczynaj\u0105c od o\u015bcieni, przez w\u0119dki, po sieci. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie s\u0105 te\u017c znane metody kojarzone bardziej z k\u0142usownictwem ni\u017c profesjonalnym rybo\u0142\u00f3wstwem, jak wrzucenie \u0142adunku wybuchowego (np. puszki z karbidem albo granatu sko\u0142owanego z poligonu) albo pora\u017cenie pr\u0105dem.<\/p>\n\n\n\n

\u0141owienie ryb pr\u0105dem jednak niekoniecznie musi by\u0107 nielegaln\u0105 dzia\u0142alno\u015bci\u0105 k\u0142usownik\u00f3w z akumulatorem na plecach. W\u015br\u00f3d niezliczonych norm ustalanych przez Europejski Komitet Normalizacyjny (CEN) jest norma EN 14011 opisuj\u0105ca ni mniej ni wi\u0119cej jak spos\u00f3b po\u0142ow\u00f3w ryb przy u\u017cyciu elektryczno\u015bci. CEN jest organizacj\u0105 prywatn\u0105, niezale\u017cn\u0105 od w\u0142adz Unii Europejskiej, jednak tak si\u0119 sk\u0142ada, \u017ce jego ustalenia (a tak\u017ce Mi\u0119dzynarodowej Organizacji Normalizacyjnej, ISO) mo\u017cna znale\u017a\u0107 w uninym prawodawstwie. Norma 14011 jest wprost wymieniona w akcie o d\u0142ugiej nazwie potocznie znanym jako ramowa dyrektywa wodna jako wzorzec metodyk monitorowania ichtiofauny rzecznej. Konsekwencj\u0105 tego jest jej obecno\u015b\u0107 w polskim akcie o d\u0142ugiej nazwie nazywanym potocznie rozporz\u0105dzeniem monitoringowym (obecna wersja pod publikatorem Dz.U. 2021 poz. 1576) i r\u00f3\u017cnych wytycznych (nie w ka\u017cdym kraju o randze rozporz\u0105dzenia) pozosta\u0142ych kraj\u00f3w przyjmuj\u0105cych prawo unijne, nie wy\u0142\u0105czaj\u0105c Norwegii.<\/p>\n\n\n\n

Metoda ta nazywa si\u0119 elektropo\u0142owami. W Polsce, je\u017celi nie chce si\u0119 by\u0107 k\u0142usownikiem, trzeba mie\u0107 odpowiednie uprawnienia. Inne ni\u017c wymienione wcze\u015bniej rozporz\u0105dzenie (w sprawie szczeg\u00f3\u0142owych warunk\u00f3w ochrony i po\u0142owu ryb w powierzchniowych wodach \u015br\u00f3dl\u0105dowych, Dz.U. 2023 poz. 1373) wskazuje, \u017ce dopuszczalny jest po\u0142\u00f3w przy u\u017cyciu pr\u0105du sta\u0142ego lub impulsowego (jest to komplementarne do nadrz\u0119dnej wobec niego ustawy o rybactwie \u015br\u00f3dl\u0105dowym, kt\u00f3ra zakazuje u\u017cywania pr\u0105du zmiennego). Zatem istnieje prawdopodobie\u0144stwo, \u017ce ryba, kt\u00f3ra trafi\u0142a na wigilijny st\u00f3\u0142 zupe\u0142nie legalnie zosta\u0142a z\u0142owiona przy u\u017cyciu pr\u0105du elektrycznego. <\/p>\n\n\n\n

W praktyce jest ono jednak ma\u0142e. Elektropo\u0142owy s\u0105 rzadko stosowane w rybactwie komercyjnym. Sieci s\u0105 prostszym rozwi\u0105zaniem. Maj\u0105 r\u00f3\u017cne rozmiary oczek, przez co \u0142owi\u0105 si\u0119 w nie osobniki o odpowiednich rozmiarach, a elektropo\u0142\u00f3w jest nieselektywny. Tymczasem pole elektryczne dzia\u0142a na wszystkie ryby. To znaczy, na ryby w pobli\u017cu. Osobniki znajduj\u0105ce si\u0119 kilka metr\u00f3w w g\u0142\u0105b toni wodnej s\u0105 poza nim. Co wi\u0119cej, nie wszystkie ryby po og\u0142uszeniu unosz\u0105 si\u0119 stereotypowo brzuchem do g\u00f3ry. Te bez p\u0119cherza p\u0142awnego id\u0105 na dno, je\u015bli si\u0119 ich nie z\u0142apie podbierakiem odpowiednio szybko. Zatem da si\u0119 je stosowa\u0107 tylko w p\u0142ytkich stawach, przy brzegach jezior oraz rzekach i to na skal\u0119 bli\u017csz\u0105 w\u0119dkarstwu ni\u017c rybo\u0142\u00f3wstwu.<\/p>\n\n\n\n

Za to elektropo\u0142\u00f3w ma niezaprzeczaln\u0105 zalet\u0119. Jak w ka\u017cdym przypadku, to dawka stanowi o truci\u017anie. Tutaj to nat\u0119\u017cenie pola elektrycznego stanowi o \u015bmiertelno\u015bci. Przy odpowiednio s\u0142abym polu ryby nie s\u0105 zabijane, a jedynie og\u0142uszane. Zjawisko to ma swoj\u0105 nazw\u0119 – elektronarkozy i zosta\u0142o odkryte ju\u017c dawno. Tak dawno, \u017ce nazywano je te\u017c galwanonarkoz\u0105 od nazwiska Luigiego Galvaniego, kt\u00f3ry oko\u0142o 1780 roku przypadkiem zbudowa\u0142 pierwszy miernik pr\u0105du ze skalpela i \u017cabiego udka. Jak to narkoza, dzia\u0142a przej\u015bciowo i ryby po kilku minutach od pora\u017cenia odzyskuj\u0105 przytomno\u015b\u0107. Te kilka minut narkozy osoba obs\u0142uguj\u0105ca elektrow\u0119dk\u0119 mo\u017ce wykorzysta\u0107 do schwytania osobnik\u00f3w i przeniesienia np. do wiadra z wod\u0105. W rybactwie to bywa stosowane do przenoszenia ryb z jednego stawu do drugiego. W monitoringu ichtiofauny tak z\u0142owione ryby mierzy si\u0119, wa\u017cy i z powrotem wypuszcza do wody. Je\u017celi ryba nie nabawi si\u0119 przy tym otarcia sk\u00f3ry, w kt\u00f3re mo\u017ce wda\u0107 si\u0119 zaka\u017cenie, np. ple\u015bniawka, jest to dla niej praktycznie nieszkodliwe (i nie ma ranienia haczykiem wyst\u0119puj\u0105cego przy w\u0119dkowaniu z zasad\u0105 „z\u0142ap i wypu\u015b\u0107”). To w\u0142a\u015bnie dlatego metoda ta jest rekomendowana do monitoringu – jest nieselektywna (w monitoringu polskich rzek dominuj\u0105 liczebnie takie gatunki jak ukleja, zw\u0142aszcza w rejonach pojeziernych, czy strzebla potokowa, niespecjalnie zauwa\u017cane przed w\u0119dkarzy) i niezab\u00f3jcza.<\/p>\n\n\n\n

Jak dok\u0142adnie wygl\u0105da elektropo\u0142\u00f3w w gospodarce stawowej – nie wiem. W monitoringu ryb rzecznych wykonuje si\u0119 w kilkuosobowej grupie. Jej centralnym elementem jest kto\u015b nios\u0105cy na plecach generator pr\u0105du sta\u0142ego (opcjonalnie przy odpowiednio d\u0142ugim okablowaniu mo\u017ce to by\u0107 generator stacjonarny ustawiony na brzegu) z wysuni\u0119t\u0105 do przodu anod\u0105 i zwisaj\u0105c\u0105 do wody katod\u0105. Diody najcz\u0119\u015bciej s\u0105 wykonane ze stali nierdzewnej lub miedzi. Anoda z regu\u0142y ma kszta\u0142t obr\u0119czy, na kt\u00f3rej rozci\u0105gni\u0119ta jest siatka (kasarek, podbierak) – jest wtedy nazywana anodokasarkiem i s\u0142u\u017cy nie tylko do generowania pola elektrycznego w wodzie, ale te\u017c od razu wy\u0142awiania ryb. Opcjonalnie kasarek mo\u017ce by\u0107 niezale\u017cny od anody i niesie go inny cz\u0142onek zespo\u0142u po\u0142owowego. Wreszcie, jest kto\u015b nios\u0105cy wiaderko, do kt\u00f3rego trafiaj\u0105 wy\u0142owione kasarkiem ryby. Zesp\u00f3\u0142 zak\u0142ada wodery (spodniobuty) i idzie przyk\u0142adowo stumetrowym odcinkiem, co jaki\u015b czas wypuszczaj\u0105c sygna\u0142 elektryczny i wy\u0142awiaj\u0105c oszo\u0142omione ryby. Je\u017celi rzeka jest zbyt g\u0142\u0119boka do brodzenia, to samo robi si\u0119 z \u0142\u00f3dki, cho\u0107 im g\u0142\u0119bsza, tym wi\u0119ksze ryzyko omini\u0119cia jakich\u015b stref. Generalnie, ryby przydenne te\u017c si\u0119 \u0142owi\u0105. Ca\u0142kiem du\u017co trafia si\u0119 piskorzy, ale sumy ju\u017c rzadziej.<\/p>\n\n\n\n

Mimo to elektropo\u0142owy s\u0105 do\u015b\u0107 skuteczn\u0105 metod\u0105 zinwentaryzowania sk\u0142adu zespo\u0142u ryb. Wynika to nie tylko z samego faktu, \u017ce pr\u0105d og\u0142usza ryby w zasi\u0119gu anody. On je do niej przyci\u0105ga. Intuicja podpowiada, \u017ce pora\u017cenie pr\u0105dem jest do\u015bwiadczeniem nieprzyjemnym (wie to ka\u017cdy, kogo pr\u0105d kopn\u0105\u0142), wi\u0119c ryby, poczuwszy jego \u017ar\u00f3d\u0142o, powinny od niego ucieka\u0107. Tymczasem jest odwrotnie – anoda jest dla nich atraktantem. Zjawisko to sprawia, \u017ce generowany pr\u0105d nie musi by\u0107 mocny. Ryby wyczuwaj\u0105 s\u0142abe pole elektryczne o takim nat\u0119\u017ceniu, kt\u00f3re sk\u0142ania je do podp\u0142yni\u0119cia do anody. Im bli\u017cej anody, tym jest ono silniejsze. Przy samej anodzie jest takie, \u017ce powoduje elektronarkoz\u0119, ale nie takie, by zabija\u0107. <\/p>\n\n\n\n

Fakt, \u017ce elektryczno\u015b\u0107 jest zwi\u0105zana z pobudliwo\u015bci\u0105 kom\u00f3rek jest znany od czas\u00f3w Galvaniego. Metod\u0105 pr\u00f3b i b\u0142\u0119d\u00f3w poznawano kolejne ods\u0142ony tego zjawiska, jak r\u00f3wnie\u017c sposoby na generowanie elektryczno\u015bci bez bycia zdanym na pioruny. Wiadomo, \u017ce granica mi\u0119dzy nat\u0119\u017ceniem, kt\u00f3re zabija, a kt\u00f3re mo\u017ce reanimowa\u0107 jest cienk\u0105 lini\u0105, co wykorzysta\u0142a Mary Shelley, tworz\u0105c Frankensteina. Przep\u0142yw impuls\u00f3w nerwowych to przep\u0142yw pr\u0105du elektrycznego. Dzia\u0142a to nie tylko u zwierz\u0105t, kt\u00f3re maj\u0105 uk\u0142ad nerwowy, ale te\u017c u ro\u015blin. W organizmach nie tylko chodzi o przep\u0142yw elektron\u00f3w, ale w znacznej mierze jon\u00f3w dodatnich – sodu, potasu i wapnia, a tak\u017ce czystych proton\u00f3w, czyli jon\u00f3w wodorowych. Dzieje si\u0119 to ju\u017c na poziomie kom\u00f3rek, gdzie rozk\u0142ad jon\u00f3w na b\u0142onach kom\u00f3rkowych jest podstawowym no\u015bnikiem informacji. Te same mechanizmy mog\u0105 zachodzi\u0107 u bakterii i kom\u00f3rek ludzkich.<\/p>\n\n\n\n

R\u00f3\u017cnica jest taka, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 kom\u00f3rek zwierz\u0119cych, ro\u015blinnych czy grzybowych jest unieruchomiona. Te, kt\u00f3re jednak mog\u0105 si\u0119 rusza\u0107, reaguj\u0105 na pole elektryczne, kt\u00f3re zmienia uk\u0142ad jon\u00f3w na ich b\u0142onach. W po\u0142owie XIX w. biolodzy badaj\u0105cy elektronarkoz\u0119 u zwierz\u0105t wodnych (ryb czy kijanek), zauwa\u017cyli przy okazji, \u017ce trudno m\u00f3wi\u0107 o narkozie w przypadku organizm\u00f3w jednokom\u00f3rkowych czy zarodk\u00f3w, ale pole elektryczne sprawia, \u017ce ustawiaj\u0105 si\u0119 one w ustalonej pozycji wobec jego biegun\u00f3w. Mog\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c przesuwa\u0107 w ich kierunku. Takie kierunkowe ruchy kom\u00f3rek lub prostych organizm\u00f3w w stron\u0119 bod\u017aca (lub przeciwn\u0105) nazywa si\u0119 taksjami. Najbardziej znane to fototaksja dodatnia, czyli kierowanie si\u0119 do \u015bwiat\u0142a lub fototaksja ujemna do cienia czy chemotaksja, czyli kierowanie si\u0119 do wi\u0119kszego zag\u0119szczenia jakiej\u015b substancji. To zjawisko nazwano wi\u0119c galwanotaksj\u0105, dzi\u015b cz\u0119\u015bciej u\u017cywa si\u0119 poj\u0119cia elektrotaksja. Czasem rozgraniczenie mi\u0119dzy elektrotaksj\u0105 a chemotaksj\u0105 nie jest oczywiste, gdy ruch odbywa si\u0119 w roztworze jon\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Okazuje si\u0119, \u017ce elektrotaksja nie dotyczy tylko orientacji kom\u00f3rek, ale ca\u0142ych zwierz\u0105t, poczynaj\u0105c od nicieni, po skorupiaki i ryby. W tym przypadku musi dotyczy\u0107 mechanizm\u00f3w nerwowych, nie tylko trywialnej polaryzacji jon\u00f3w na b\u0142onie kom\u00f3rkowej. To w\u0142a\u015bnie ona powoduje, \u017ce ryby s\u0105 przyci\u0105gane przez anod\u0119 a\u017c do chwili, gdy nat\u0119\u017cenie powoduje elektronarkoz\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Jako organizmy l\u0105dowe, z trudem mo\u017cemy sobie wyobrazi\u0107 \u017cycie w wodzie, kt\u00f3ra t\u0142umi \u015bwiat\u0142o, ale lepiej przewodzi impulsy d\u017awi\u0119kowe, chemiczne i elektryczne. Tych ostatnich na l\u0105dzie prawie si\u0119 nie wyczuwa, poza ekstremalnymi przypadkami przeskoku iskry. Tymczasem pole elektryczne jest wytwarzane przez poruszaj\u0105ce si\u0119 magnesy. Sama Ziemia jest takim poruszaj\u0105cym si\u0119 magnesem i generuje pole elektryczne, kt\u00f3re oddzia\u0142uje na jony rozpuszczone w wodzie. Dlatego woda jest pe\u0142na sygna\u0142\u00f3w elektrycznych. Ka\u017cda przep\u0142ywaj\u0105ca ryba, \u017caba czy krewetka generuje kolejne sygna\u0142y, wi\u0119c umiej\u0119tno\u015b\u0107 ich odczytywania mo\u017ce by\u0107 w wodzie wa\u017cniejsza od wzroku. <\/p>\n\n\n\n

Piotr Panek<\/strong><\/p>\n\n\n\n

fot. Piotr Panek, licencja CC-BY-4.0<\/a><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Elektrotaksja dotyczy nie tylko orientacji kom\u00f3rek, ale ta\u017c ca\u0142ych zwierz\u0105t<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":10373,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[58,43],"tags":[680,72,829,83,70,324],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10366"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=10366"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10366\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":10378,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10366\/revisions\/10378"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media\/10373"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=10366"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=10366"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=10366"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}