{"id":10426,"date":"2026-02-20T18:35:07","date_gmt":"2026-02-20T17:35:07","guid":{"rendered":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/?p=10426"},"modified":"2026-02-20T18:39:21","modified_gmt":"2026-02-20T17:39:21","slug":"klatwa-megaterium","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2026\/02\/20\/klatwa-megaterium\/","title":{"rendered":"Kl\u0105twa megaterium"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/a>
Paleoce\u0144ska megafauna Chile: naziemne leniwce Glossotherium robustum<\/em> i Megatherium medinae<\/em>, tr\u0105bowiec Notiomastodon platensis<\/em>, koniowaty Hippidion saldiasi<\/em>, wielb\u0142adowaty Palaeolama cf. weddelli<\/em>, jaguar, litoptern Macrauchenia patachonica<\/em>. J Gonz\u00e1lez, CC BY-SA 4.0<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Kl\u0105twa Montezumy \u2013 tak\u0105 nazw\u0105 okre\u015bla si\u0119 zaka\u017an\u0105 biegunk\u0119 u europejskich podr\u00f3\u017cnych zwiedzaj\u0105cych Ameryk\u0119 Po\u0142udniow\u0105. Nazwa wywodzi si\u0119 od ostatniego w\u0142adcy imperium Aztek\u00f3w przed przybyciem i podbiciem go przez Hiszpan\u00f3w. Jared Diamond zadaje przewrotne pytanie: w\u0142a\u015bciwie dlaczego to Europejczycy podbili Ameryk\u0119, a nie odwrotnie?<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

W swej \u015bwietnej ksi\u0105\u017cce \u201cStrzelby, zarazki, stal\u201d ameryka\u0144ski biolog rezygnuje z banalnej odpowiedzi: poniewa\u017c Europejczycy mieli znacznie bardziej zaawansowan\u0105 technik\u0119 i przywie\u017ali ze sob\u0105 choroby. Pyta, dlaczego w\u0142a\u015bciwie to Europejczycy, a nie Indianie, byli bardziej zaawansowani technicznie (dysponuj\u0105c nie tylko statkami i broni\u0105, ale te\u017c pismem, w efekcie czego na okre\u015blenie rodzimych mieszka\u0144c\u00f3w Ameryki stosujemy do dzi\u015b bzdurny termin wynikaj\u0105cy z pope\u0142nionego przez Europejczyk\u00f3w p\u00f3\u0142 tysi\u0105clecia temu b\u0142\u0119du)?<\/p>\n\n\n\n

Zwr\u00f3\u0107my te\u017c uwag\u0119 na inny problem. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 Indian zmar\u0142a nie od europejskich mieczy czy strzelb, ale na skutek przywiezionych z Europy chor\u00f3b zaka\u017anych, takich jak czarna ospa, odra, tyfus, \u017c\u00f3\u0142ta febra. W Ameryce P\u00f3\u0142nocnej zmar\u0142o na nie 95% populacji i europejscy odkrywcy natrafiali ju\u017c g\u0142\u00f3wnie na opuszczone miasta i stosy cia\u0142 pozosta\u0142ych po kwitn\u0105cej przez przybyciem Kolumba kulturze Missisipi.<\/p>\n\n\n\n

Ale czemu Europejczycy nie zapadali w Ameryce na miejscowe \u015bmiertelne choroby i potem nie zawlekli ich na sw\u00f3j kontynent, wywo\u0142uj\u0105c tak wielkie epidemie? (Naprawd\u0119 nie ma pewno\u015bci, \u017ce ki\u0142\u0119 przywioz\u0142a za\u0142oga Kolumba, ponadto nigdy nie wywo\u0142a\u0142a ona epidemii na skal\u0119 d\u017cumy Justyniana czy czarnej \u015bmierci).<\/p>\n\n\n\n

Niekt\u00f3rzy historycy odpowiadaj\u0105 tutaj tak, jak na pierwsze postawione wy\u017cej pytanie: z powodu znacznego rozwoju cywilizacyjnego Europy, dysponuj\u0105cej tak\u017ce znacznie lepiej rozwini\u0119t\u0105 medycyn\u0105. Tylko \u017ce to bzdura.<\/p>\n\n\n\n

Czy europejska medycyna by\u0142a bardziej rozwini\u0119ta od ameryka\u0144skiej? Po Hipokratesie i Galenie pewnie tak, ale jeste\u015bmy w czasach jeszcze przed Wesaliuszem. Jakie metody leczenia chor\u00f3b zaka\u017anych wtedy znano? Uwa\u017cano, \u017ce wywo\u0142uje je morowe powietrze b\u0105d\u017a nier\u00f3wnowaga humor\u00f3w<\/a>. Zwr\u00f3\u0107my uwag\u0119, \u017ce najwi\u0119ksze \u017cniwo zebra\u0142y w Nowym \u015awiecie odra i ospa, czyli choroby wirusowe. Jakie skuteczne sposoby leczenia infekcji wirusowych znamy dzisiaj? Mogli\u015bmy zaobserwowa\u0107 je w trakcie pandemii<\/a>. Obecnie potrafimy leczy\u0107 kilka zaledwie infekcji wirusowych na krzy\u017c (w szczeg\u00f3lno\u015bci gryp\u0119, AIDS, cz\u0119\u015b\u0107 \u017c\u00f3\u0142taczek zaka\u017anych, infekcje herpeswirusowe). Wobec wi\u0119kszo\u015bci wirus\u00f3w dzisiaj jeste\u015bmy bezbronni, a dawne metody post\u0119powania cz\u0119sto raczej szkodzi\u0142y, ni\u017c leczy\u0142y.<\/p>\n\n\n\n

A wi\u0119c co, w Amerykach nie by\u0142o podobnych chor\u00f3b zaka\u017anych? Diamond przekonuje, \u017ce nie by\u0142o. Dok\u0142adnie z tego samego powodu, dla kt\u00f3rego Amerykanie nie dysponowali tak rozwini\u0119tymi rolnictwem i technik\u0105, jak mieszka\u0144cy Starego \u015awiata.<\/p>\n\n\n\n

Nasz rozw\u00f3j przy\u015bpieszy\u0142 8500 lat przed Chrystusem, gdy na terenach \u017byznego P\u00f3\u0142ksi\u0119\u017cyca wynaleziono rolnictwo<\/a>. By\u0142o to do\u015b\u0107 wyj\u0105tkowe miejsce. Spo\u015br\u00f3d gatunk\u00f3w traw o najwi\u0119kszych ziarnach, najlepiej nadaj\u0105cych si\u0119 do udomowienia, w tych terenach \u017cy\u0142o ich dziko ponad 30, w Nowym \u015awiecie za\u015b w r\u00f3\u017cnych miejscach maksymalnie do 5, i to znacznie trudniejszych w uprawie<\/a>. Ponadto r\u00f3wnole\u017cnikowe po\u0142o\u017cenie Eurazji pozwoli\u0142o na \u0142atw\u0105 podr\u00f3\u017c na wsch\u00f3d i zach\u00f3d \u2013 rolnictwo do\u015b\u0107 szybko dotar\u0142o na szerokie tereny od Hiszpanii na zachodzie do Chin na wchodzie (aczkolwiek w Chinach mog\u0142o r\u00f3wnie\u017c powsta\u0107 samodzielnie). Po\u0142udnikowe po\u0142o\u017cenie Ameryki stwarza tu istotne problemy \u2013 kukurydza z dorzecza Missisipi nie uro\u015bnie w innej strefie klimatycznej w Kanadzie, nie ma te\u017c jak przekroczy\u0107 z ni\u0105 pusty\u0144 Meksyku czy amazo\u0144skiej d\u017cungli.<\/p>\n\n\n\n

Ponadto 8000 lat p.n.e. w Mezopotamii udomowiono pierwsze du\u017ce ssaki (nie licz\u0105c \u015brednio nadaj\u0105cego si\u0119 do jedzenia psa), wpierw owce, potem kozy, byd\u0142o, \u015bwinie i konie. Dostarczy\u0142y one mi\u0119sa, mleka, ubioru, nosi\u0142y na grzbiecie ludzi i pomaga\u0142y w pracach rolniczych.<\/p>\n\n\n\n

W ca\u0142ej Ameryce udomowiono jedynie dwa gatunki du\u017cych ssak\u00f3w: lam\u0119 i alpak\u0119 (Diamond pisze o jednym, bo jego ksi\u0105\u017ck\u0119 wydano ju\u017c troch\u0119 czasu temu, dzisiaj wiemy, \u017ce pochodz\u0105 one nie od jednego dzikiego przodka, ale od odr\u0119bnych rodzaj\u00f3w wielb\u0142\u0105dowatych: gwanako i wikunii). Znacznie mniejsze od byd\u0142a nie poci\u0105gn\u0105 one jednak powozu, nie da rady na nich je\u017adzi\u0107, nie pije si\u0119 te\u017c ich mleka (aczkolwiek we\u0142na z wikunii uwa\u017cana bywa do dzi\u015b za najdelikatniejsz\u0105 na \u015bwiecie).<\/p>\n\n\n\n

Jeszcze gorzej wygl\u0105da\u0142a sytuacja Australii: \u017cadnych traw o du\u017cych nasionach, \u017cadnych du\u017cych ssak\u00f3w. W\u0142a\u015bciwie dlaczego? Co si\u0119 sta\u0142o z australijskimi czy ameryka\u0144skimi wielkimi ssakami? Czy\u017cby z jakich\u015b powod\u00f3w nie wyewoluowa\u0142y?<\/p>\n\n\n\n

Cofnijmy si\u0119 jeszcze dawniej. Cz\u0142owiek wywodzi si\u0119 z Afryki, jednak Homo erectus<\/em> przez setki tysi\u0119cy lat zasiedla\u0142 tak\u017ce Europ\u0119 i Azj\u0119. W najwi\u0119kszym stopniu kojarzona z megafaun\u0105 Afryka przez miliony lat przyzwyczai\u0142a si\u0119 do du\u017cych dwunogich ma\u0142p, Europa i Azja r\u00f3wnie\u017c mia\u0142y na to czas.<\/p>\n\n\n\n

Natomiast gdy Homo sapiens<\/em> pojawi\u0142 si\u0119 w Australii (Diamond podaje tu czas 40 000 lat temu, wedle nowszych autor\u00f3w mog\u0142o to by\u0107 i 60 000 lat temu) i Ameryce (12-13 000 lat), zacz\u0105\u0142 si\u0119 bardzo szybko rozprzestrzenia\u0107, wy\u017cynaj\u0105c wszelkie du\u017ce ssaki.<\/p>\n\n\n\n

Najwi\u0119kszy z torbaczy, Diprotodon<\/em>, krewny dzisiejszych wombat\u00f3w i koali wielko\u015bci nosoro\u017cca, wymar\u0142 w\u0142a\u015bnie 40 000 lat temu. Dwumetrowe kangury i siedmiometrowe warany (megalanie) tak\u017ce wygin\u0119\u0142y w tym samym czasie. Przypadek?<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a>
Diprotodon<\/em>, najwi\u0119kszy z torbaczy. E Pease, CC BY-SA 4.0<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Ameryk\u0119 zasiedla\u0142y niegdy\u015b liczne gatunki olbrzymich naziemnych leniwc\u00f3w (to w\u0142a\u015bnie Sid z \u201cEpoki Lodowcowej\u201d). Najwi\u0119ksze, jak megaterium (dos\u0142ownie \u201cwielka bestia\u201d), osi\u0105ga\u0142y wielko\u015b\u0107 dzisiejszych s\u0142oni. Towarzyszy\u0142y im trzymetrowe pancerniki, jak Glyptodon<\/em>. P\u00f3\u0142noc przemierza\u0142y wielkie mamuty. Do najdziwniejszych przedstawicieli ameryka\u0144skiej megafauny nale\u017cy makrauchenia, nieco przypominaj\u0105ce wielb\u0142\u0105da z tr\u0105b\u0105 zwierz\u0119 z wymar\u0142ego rz\u0119du litoptern\u00f3w. Wszystkie one wygin\u0119\u0142y jakie\u015b 10-11 000 lat temu. Wedle niekt\u00f3rych badaczy wobec zmian klimatu zwi\u0105zanych z ko\u0144cz\u0105c\u0105 si\u0119 epok\u0105 lodowcow\u0105. Tylko \u017ce jakim\u015b cudem przetrwa\u0142y ona wcze\u015bniej ponad dwadzie\u015bcia innych, poprzedzielanych cieplejszymi okresami zlodowace\u0144.<\/p>\n\n\n\n

Nie ok\u0142amujmy si\u0119. W nied\u0142ugim w geologicznej skali czasie jakich\u015b dw\u00f3ch tysi\u0119cy lat na nowych dla siebie kontynentach wcze\u015bni ludzie kultury Clovis po prostu wyr\u017cn\u0119li znakomit\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 niezaznajomionych z nimi i nieboj\u0105cych si\u0119 ich du\u017cych ssak\u00f3w. To samo zrobili przodkowie dzisiejszych aborygen\u00f3w w Australii. Po wiekach po prostu nie by\u0142o ju\u017c czego udomawia\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Tymczasem udomowienie ro\u015blin i zwierz\u0105t pozwoli\u0142o mieszka\u0144com Eurazji na zak\u0142adanie wsi i miast, coraz wi\u0119kszych osiad\u0142ych skupisk ludzi i zwierz\u0105t gospodarskich, gdzie roi\u0142o si\u0119 od nieczysto\u015bci i panoszy\u0142y si\u0119 choroby. Nasze najgorsze infekcje przesz\u0142y na cz\u0142owieka z udomowionych zwierz\u0105t. Ksi\u0119gosusz przekszta\u0142ci\u0142 si\u0119 w odr\u0119, ospa krowia w czarn\u0105 osp\u0119 i tak dalej. Du\u017ce, komunikuj\u0105ce si\u0119 ze sob\u0105 skupiska ludzi pozwoli\u0142y populacjom mikrob\u00f3w utrzyma\u0107 si\u0119 w ludzkich zbiorowiskach. Wieki wsp\u00f3lnej ewolucji i spora r\u00f3\u017cnorodno\u015bc genetyczna podr\u00f3\u017cuj\u0105cych na d\u0142ugie dystanse Euroazjat\u00f3w pozwoli\u0142y im wykszta\u0142ci\u0107 pewn\u0105 odporno\u015b\u0107 na wi\u0119kszo\u015b\u0107 tych chor\u00f3b.<\/p>\n\n\n\n

W spo\u0142eczno\u015bciach znacznie s\u0142abiej skomunikowanych i poza niedost\u0119pnymi halami And\u00f3w niehoduj\u0105cych du\u017cych ssak\u00f3w Indian chor\u00f3b epidemicznych po prostu nie by\u0142o, bo nie mia\u0142y tylu okazji i takich warunk\u00f3w, \u017ceby powsta\u0107. Po przybyciu chor\u00f3b epidemicznych z Europy umiera\u0142y ca\u0142e plemiona. Wiele z nich i znakomita wi\u0119kszo\u015b\u0107 populacji Indian podzieli\u0142y los mamut\u00f3w, gliptodont\u00f3w i megateri\u00f3w, kt\u00f3re kiedy\u015b lekkomy\u015blnie wybili ich przodkowie.<\/p>\n\n\n\n

Marcin Nowak<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bibliografia<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    \n
  • Jared Diamond: Strzelby, Zarazki i Stal. Znak, 1997 \/ Pozna\u0144 2020<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n

    Z podzi\u0119kowaniem dla Anny, dzi\u0119ki kt\u00f3rej wpad\u0142em na pomys\u0142 tekstu o epoce lodowcowej.<\/p>\n\n\n\n

    <\/p>\n\n\n\n

    <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    W\u0142a\u015bciwie dlaczego to Europejczycy podbili Ameryk\u0119, a nie odwrotnie?<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":10434,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[241,54,2,6,53],"tags":[1181,690,1312,422,1311,1313,1309,1310,1028],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10426"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=10426"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10426\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":10443,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10426\/revisions\/10443"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media\/10434"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=10426"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=10426"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=10426"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}