{"id":105,"date":"2007-10-02T16:46:22","date_gmt":"2007-10-02T14:46:22","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=105"},"modified":"2013-02-23T23:35:23","modified_gmt":"2013-02-23T22:35:23","slug":"postep-jak-narkotyk","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2007\/10\/02\/postep-jak-narkotyk\/","title":{"rendered":"Post\u0119p jak narkotyk"},"content":{"rendered":"

\"postep_450.jpg\"<\/strong><\/p>\n

„Zalegalizowa\u0107” czy skre\u015bli\u0107 na dobre?
\n<\/strong><\/p>\n

Post\u0119p naukowy i technologiczny ma dzi\u015b tylu\u017c entuzjast\u00f3w, co i wrog\u00f3w. Czy s\u0142owo to mamy rozumie\u0107 pozytywnie czy negatywnie? A mo\u017ce trzeba po prostu uwolni\u0107 si\u0119 od zm\u00f3r przesz\u0142o\u015bci, kt\u00f3re nada\u0142y post\u0119powi negatywne zabarwienie.<\/p>\n

Zwolennicy post\u0119pu oczekuj\u0105 po nim poprawy losu ludzko\u015bci, zwyci\u0119stwa cz\u0142owieka nad \u015bmierci\u0105 i natur\u0105. Krytycy widz\u0105 wy\u0142\u0105cznie przyspieszenie zag\u0142ady gatunku Homo sapiens i ca\u0142ej planety. Tak diametralnie r\u00f3\u017cne opinie sugeruj\u0105, \u017ce mo\u017ce \u017cadna z nich nie jest prawdziwa. Czy prawda o post\u0119pie mo\u017ce le\u017ce\u0107 gdzie\u015b po\u015brodku? Czy te\u017c istnieje jednak obiektywna wizja post\u0119pu?<\/p>\n

<\/p>\n

Spory entuzjast\u00f3w i wrog\u00f3w post\u0119pu trwaj\u0105 od niepami\u0119tnych czas\u00f3w. Krytycy zwykle \u017c\u0105daj\u0105 zakazania pewnych bada\u0144 naukowych, gdy tylko pojawia si\u0119 zwi\u0105zane z nimi zagro\u017cenie. Dzi\u015b takimi gor\u0105cymi tematami s\u0105: klonowanie cz\u0142owieka, trwa\u0142e modyfikowanie genom\u00f3w ludzi, zwierz\u0105t i ro\u015blin, wszelkie badania militarne zwi\u0119kszaj\u0105ce wydajno\u015b\u0107 zabijania. Z regu\u0142y zabiegi krytyk\u00f3w nie s\u0105 jednak w stanie powstrzyma\u0107 biegu wydarze\u0144. Przekonali\u015bmy si\u0119 po wielekro\u0107, \u017ce to co jest wykonalne, wcze\u015bniej czy p\u00f3\u017aniej wykonane zostanie. Natura ludzka jest bowiem tak przewrotna, \u017ce ka\u017ce nam wypr\u00f3bowa\u0107 ka\u017cd\u0105 nowink\u0119 i sprawdzi\u0107 na w\u0142asnej sk\u00f3rze ka\u017cdy pomys\u0142. Je\u015bli chcemy wi\u0119c post\u0119pu nauki, za czym idzie modernizacja naszego \u017cycia i szybki rozw\u00f3j, to powinni\u015bmy najpierw oszacowa\u0107 jego cen\u0119 i wiedzie\u0107, czego po nim si\u0119 spodziewa\u0107.<\/p>\n

Ale czym w\u0142a\u015bciwie jest post\u0119p? Jak przebiega? Liniowo czy zmiennie? Jakie jest jego tempo? Przyspiesza czy zwalnia?<\/p>\n

Problem pojawia si\u0119 ju\u017c przy samej definicji post\u0119pu. Ka\u017cdy filozof daje bowiem w\u0142asn\u0105 jego definicj\u0119. Moja by\u0142aby taka, \u017ce chodzi o nowoczesn\u0105 form\u0119 marzenia o osi\u0105gni\u0119ciu przez cz\u0142owieka raju na Ziemi, co mia\u0142oby spe\u0142ni\u0107 si\u0119 za spraw\u0105 rozwoju nauki i techniki.<\/p>\n

Post\u0119p zawdzi\u0119czamy po pierwsze umiej\u0119tno\u015bci porozumiewania si\u0119 za pomoc\u0105 znak\u00f3w graficznych. Pismo umo\u017cliwi\u0142o bowiem przekazywanie, a co wa\u017cniejsze gromadzenie informacji. I to nie tylko w najbli\u017cszym kr\u0119gu – to zapewnia ju\u017c sama mowa. Umiej\u0119tno\u015bci m\u00f3wienia, pisania i czytania r\u00f3\u017cni\u0105 nas w zasadniczy spos\u00f3b od zwierz\u0105t. W ca\u0142ym \u015bwiecie o\u017cywionym, tylko cz\u0142owiek zdoby\u0142 bowiem mo\u017cliwo\u015bci przekazywania w\u0142asnych do\u015bwiadcze\u0144 z pokolenia na pokolenia. Zdolno\u015bci te s\u0105 podstawowymi atrybutami cz\u0142owiecze\u0144stwa, i to one skazuj\u0105 nas na post\u0119p. Jednym s\u0142owem r\u00f3wnie\u017c samo kreowanie post\u0119pu jest atrybutem cz\u0142owiecze\u0144stwa.<\/p>\n

Tu dygresja, powiedzmy lokalna. W Polsce bowiem s\u0142owo „post\u0119p” kojarzy si\u0119 nienajlepiej – z odwracaniem biegu syberyjskich rzek, konstruowaniem nowego cz\u0142owieka i budowaniem na si\u0142\u0119 \u015bwietlanej przysz\u0142o\u015bci narod\u00f3w. Zar\u00f3wno Trocki, jak i Lenin, a p\u00f3\u017aniej Stalin i Bre\u017cniew, Gomu\u0142ka, Andropow i Jaruzelski nie byli w stanie przyzwoicie wykarmi\u0107 i odzia\u0107 swych poddanych, co nie przeszkadza\u0142o im plasowa\u0107 si\u0119 po stronie (zak\u0142amanego) post\u0119pu. Z tych powod\u00f3w takie obietnice nie s\u0105 u nas dzi\u015b w cenie. Przekona\u0142 si\u0119 o tym Lech Wa\u0142\u0119sa obiecuj\u0105c nam drug\u0105 Japoni\u0119, przekonuj\u0105 si\u0119 te\u017c politycy startuj\u0105cy w bie\u017c\u0105cej kampanii wyborczej. Czy kto\u015b proponuje w niej wi\u0119kszy i szybszy post\u0119p? W Polsce nikt swoich obietnic nie chce nazwa\u0107 post\u0119pem, bo to pachnie w\u0142a\u015bnie zak\u0142amaniem czas\u00f3w komunizmu.<\/p>\n

Post\u0119p nie ma jednak wy\u0142\u0105cznie politycznie przek\u0142amanego znaczenia. W filozofii „post\u0119p duchowy” pojawi\u0142 si\u0119 po raz pierwszy u Michela Eyquem de Montaigne’a (1533-1592). My\u015bli te rozwin\u0119li tworz\u0105c pierwszy zwarty i logiczny opis post\u0119pu Francis Bacon i Kartezjusz. W „Rozprawie o metodzie” (1637) Kartezjusz powo\u0142ywa\u0142 si\u0119 na dobroczynny i niesko\u0144czony wzrost wiedzy ludzkiej, kt\u00f3ra mia\u0142a nas uczyni\u0107 „mistrzami i w\u0142a\u015bcicielami natury”.<\/p>\n

Wizje te wzmocnili my\u015bliciele O\u015bwiecenia. W 1755 r. Denis Diderot pisa\u0142 w artykule „Eklektyzm”: „Post\u0119p wiedzy ludzkiej jest wytyczon\u0105 drog\u0105, z kt\u00f3rej cz\u0142owiek mo\u017ce zboczy\u0107 jedynie z wielkim trudem”. Dla Immanuela Kanta (1784) post\u0119p by\u0142 „pozbywaniem si\u0119 [przez ludzko\u015b\u0107] b\u0142\u0119d\u00f3w”. Wt\u00f3rowa\u0142a im Madame de Sta\u00ebl rozr\u00f3\u017cniaj\u0105c „doskonalenie ducha ludzkiego” jako „kumulacj\u0119 z wieku na wiek r\u00f3\u017cnorodnej masy idei” od „doskonalenia gatunku ludzkiego” definiowanego jako „post\u0119p cywilizacji we wszystkich klasach [spo\u0142ecznych] i wszystkich krajach”.<\/p>\n

Od tych rozwa\u017ca\u0144 ju\u017c niewiele dzieli\u0142o ludzko\u015b\u0107 od zrozumieniem, \u017ce \u017cycie na Ziemi podlega prawom ewolucji. Herbert Spencer twierdzi\u0142, \u017ce ewolucja jest \u017ar\u00f3d\u0142em post\u0119pu, kt\u00f3rego naturalny kierunek prowadzi od homogenno\u015bci do heterogenno\u015bci. Dla Spencera, co pobrzmiewa\u0142o ju\u017c u Germaine de Sta\u00ebl, post\u0119p cywilizacyjny ludzko\u015bci sta\u0142 si\u0119 po raz pierwszy integraln\u0105 „cz\u0119\u015bci\u0105 natury” („Social Statics”, r. 1851). Konsekwencj\u0105 my\u015bli Specnera by\u0142a dialektyka heglowska i materializm dialektyczny Marksa i Bakunina. Zauroczenie rewolucj\u0105 (Marks) i przypisywanie rozlewowi krwi nieodzowno\u015bci w procesie post\u0119pu (Bakunin) da\u0142o ich nast\u0119pcom do r\u0119ki narz\u0119dzia, kt\u00f3rych nie tylko retoryk\u0119, ale i si\u0142\u0119 fizyczn\u0105 odczuwali\u015bmy przez ca\u0142y XX wiek na w\u0142asnej sk\u00f3rze. To w\u0142a\u015bnie wykorzystanie marksizmu do cel\u00f3w politycznych ostatecznie zak\u0142ama\u0142o s\u0142owo „post\u0119p”.<\/p>\n

Ide\u0119 rewolucji odrzuca\u0142 natomiast August Comte. Zast\u0105pi\u0142 j\u0105 w 1838 r. „racjonaln\u0105 ide\u0105 post\u0119pu”. Dla Comte’a „jednokierunkowy”, „konieczny” i prowadz\u0105cy do „zdeterminowanego celu” post\u0119p nie odbywa si\u0119 „po linii prostej”. R\u00f3wno 50 lat p\u00f3\u017aniej Fryderyk Nietzsche twierdzi\u0142, \u017ce w post\u0119p nie wierzy. Nazywa\u0142 go wytworem „filozofii powierzchownej i naiwnej”, zalicza\u0142 do b\u0142ahych idei nowoczesnych i drwi\u0142 z urzeczonych nim poprzednik\u00f3w.<\/p>\n

Niebezpiecze\u0144stwa post\u0119pu dostrzeg\u0142 hiszpa\u0144ski filozof Jos\u00e9 Ortega y Gasset. W „Rewolcie mas” w 1929 r. pisa\u0142: „Cz\u0142owiekowi grozi dzi\u015b zag\u0142ada, gdy\u017c nie potrafi on oddycha\u0107 na powierzchni post\u0119pu swej w\u0142asnej cywilizacji” i „Zaawansowana cywilizacja jest k\u0142\u0119bowiskiem nabrzmia\u0142ych problem\u00f3w. Czym wi\u0119kszy post\u0119p, tym problemy te s\u0105 trudniejsze do rozwi\u0105zania”. Buntowa\u0142 si\u0119 on przeciwko Compte’owskiej „konieczno\u015bci” post\u0119pu. Je\u015bli post\u0119p mia\u0142by by\u0107 konieczny, niezb\u0119dny i nieodwracalny, to powinien odbywa\u0107 si\u0119 nawet je\u015bli ca\u0142a ludzko\u015b\u0107 uda\u0142aby si\u0119 na „wypraw\u0119 turystyczn\u0105”.<\/p>\n

A wi\u0119c jednak o post\u0119p powinni\u015bmy dba\u0107, zabiega\u0107 o niego i nie mo\u017cna powierza\u0107 go byle komu.<\/p>\n

Wojna zmieni\u0142a wizj\u0119 Ortegi y Gasseta. W r. 1942 pot\u0119pia „progresizm” nazywaj\u0105c go z pogard\u0105 „nowoczesn\u0105 barbari\u0105 i opium, kt\u00f3re odurzy\u0142o ludzko\u015b\u0107”. U\u017cywaj\u0105c marksowskiego okre\u015blenia „opium” Ortega y Gasset spi\u0105\u0142 jak klamr\u0105 zar\u00f3wno eufori\u0119, jak i strach ludzko\u015bci przed post\u0119pem. Opium jest bowiem dla jednych uciele\u015bnieniem konserwatywnej religii, dla innych za\u015b awangardowego post\u0119pu.<\/p>\n

Post\u0119p jest i dzi\u015b jak narkotyk – przyci\u0105ga jednych, odstrasza innych. Czy nale\u017cy wi\u0119c go „zalegalizowa\u0107” czy wr\u0119cz przeciwnie – skre\u015bli\u0107 na dobre?<\/p>\n

Jacek Kubiak<\/strong><\/p>\n

Fot. anna banana<\/strong><\/a>, Flickr (CC BY SA)<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

„Zalegalizowa\u0107” czy skre\u015bli\u0107 na dobre? Post\u0119p naukowy i technologiczny ma dzi\u015b tylu\u017c entuzjast\u00f3w, co i wrog\u00f3w. Czy s\u0142owo to mamy rozumie\u0107 pozytywnie czy negatywnie? A mo\u017ce trzeba po prostu uwolni\u0107 si\u0119 od zm\u00f3r przesz\u0142o\u015bci, kt\u00f3re nada\u0142y post\u0119powi negatywne zabarwienie. Zwolennicy post\u0119pu oczekuj\u0105 po nim poprawy losu ludzko\u015bci, zwyci\u0119stwa cz\u0142owieka nad \u015bmierci\u0105 i natur\u0105. Krytycy widz\u0105 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[61,1],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/105"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=105"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/105\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2533,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/105\/revisions\/2533"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=105"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=105"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=105"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}