{"id":10529,"date":"2026-05-12T06:49:49","date_gmt":"2026-05-12T04:49:49","guid":{"rendered":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/?p=10529"},"modified":"2026-05-12T06:49:49","modified_gmt":"2026-05-12T04:49:49","slug":"czy-achilles-byl-czlowiekiem-odpowiedz-dla-redaktora-chetkowskiego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2026\/05\/12\/czy-achilles-byl-czlowiekiem-odpowiedz-dla-redaktora-chetkowskiego\/","title":{"rendered":"Czy Achilles by\u0142 cz\u0142owiekiem? Odpowied\u017a dla redaktora Ch\u0119tkowskiego"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/a>
Tetyda zanurza ma\u0142ego Achillesa w wodach Styksu, by uczyni\u0107 go nie\u015bmiertelnym. A. Borel, XVIII w. Za Wikimedia Commons<\/a>, w domenie publicznej<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Czy Achilles by\u0142 cz\u0142owiekiem? \u2013 Takie pytanie rzuca w eter w sw\u00f3j krytyce tegorocznej matury z j\u0119zyka polskiego redaktor i autor bloga obok, a tak\u017ce nauczyciel polskiego Dariusz Ch\u0119tkowski.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Wst\u0119p<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Rozumiem doskonale, \u017ce pytanie by\u0142o retoryczne i mia\u0142o podkre\u015bli\u0107 absurd temat\u00f3w tegorocznych wypracowa\u0144 maturalnych, nadu\u017cywaj\u0105cych s\u0142owa cz\u0142owiek. Czy je\u015bli maturzysta napisze w wypracowaniu o Prometeuszu z omawianej w szko\u0142ach mitologii greckiej, kt\u00f3ry cz\u0142owiekiem ewidentnie nie by\u0142 (przypomnijmy: by\u0142 tytanem), zostanie mu to zaliczone czy mo\u017ce praca zostanie wyzerowana jako wypracowanie nie na temat? A co z Achillesem? Przecie\u017c on chyba by\u0142 cz\u0142owiekiem?<\/p>\n\n\n\n

Achilles<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Retoryczne czy nie, kiedy nauczyciel zadaje pytanie, nale\u017ca\u0142oby jednak odpowiedzie\u0107 (nawet je\u015bli Ch\u0119tkowski proponuje, by do rozstrzygni\u0119cia tak ci\u0119\u017ckich kwestii powo\u0142ywa\u0107 specjaln\u0105 komisj\u0119). Przypomnijmy sobie mitologi\u0119… Achilles, najs\u0142awniejszy z greckich wojownik\u00f3w wojny troja\u0144skiej… Szybkonogi Achilles, g\u0142\u00f3wny bohater Iliady, pierwszej z dw\u00f3ch epopei \u015blepego poety Homera zaczynaj\u0105cej si\u0119 chyba s\u0142owami \u201cGniew, bogini, opiewaj Achilla, syna Peleusa\u201d. Jako dziecko zosta\u0142 sk\u0105pany przez trzymaj\u0105c\u0105 go za pi\u0119t\u0119 matk\u0119 w wodach podziemnej rzeki Styks, by zapewni\u0107 mu nie\u015bmiertelno\u015b\u0107, jako nastolatek schowany w\u015br\u00f3d kobiet na dworze kr\u00f3la Likomedesa, by nie zabrano go na wojn\u0119 (podst\u0119p wykry\u0142 przebieg\u0142y Odyseusz). Zmar\u0142, trafiony d\u0142ugocienist\u0105 strza\u0142\u0105 w pi\u0119t\u0119, jedyne \u015bmiertelne miejsce jego cia\u0142a… Urodzi\u0142 si\u0119 wi\u0119c jako \u015bmiertelny (to jeszcze o niczym nie \u015bwiadczy, nimfy te\u017c by\u0142y \u015bmiertelne, czego najbardziej znanym przyk\u0142adem \u017cona Orfeusza Eurydyka), potem sta\u0142 si\u0119 prawie nie\u015bmiertelny…<\/p>\n\n\n\n

Jego gniew, \u017cyciorys i kwestie medyczne, opiewane w wystarczaj\u0105cej liczbie homeryckich ksi\u0105g, mo\u017cemy jednak zostawi\u0107 i skupi\u0107 si\u0119 na jego pochodzeniu. Achilles \u2013 Pelida \u2013 by\u0142 synem Peleusa i Tetydy.<\/p>\n\n\n\n

Rodzice<\/strong><\/p>\n\n\n\n

I tu jest pies pogrzebany1<\/a><\/sup>. Tetyda niestety (dla potencjalnego maturzysty) by\u0142a bogink\u0105 morsk\u0105, Nereid\u0105, co wi\u0119cej, bogink\u0105 niezwyk\u0142ej urody, dzi\u0119ki czemu zalecali si\u0119 do niej i Zeus, i Posejdon. Czemu wi\u0119c po\u015blubi\u0142a \u015bmiertelnika? Przepowiednia Prometeusza g\u0142osi\u0142a, \u017ce urodzi ona syna pot\u0119\u017cniejszego od ojca. Zauroczeni w niej bogowie, pomni losu swego w\u0142asnego ojca Kronosa, obalonego przez nich tyrana, odpu\u015bcili sobie zaloty (zadziwiaj\u0105ca wstrzemi\u0119\u017aliwo\u015b\u0107, bior\u0105c pod uwag\u0119, jak wielu ich potomk\u00f3w z jak wieloma niewiastami wspominaj\u0105 greckie mity). Dla bezpiecze\u0144stwa Tetyd\u0119 wydano za nic nie znacz\u0105cego \u015bmiertelnego m\u0119\u017cczyzn\u0119, Peleusa, ksi\u0105\u017c\u0105tko z Ftyi.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a>
Peleus i zmuszona z nim do ma\u0142\u017ce\u0144stwa Tetyda, malarstwo czerwonofigurowe, ostatnia dekada VI w p.n.e., za Wikimedia Commons<\/a>, w domenie publicznej <\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

To w\u0142a\u015bnie na ich weselu Eris, niezaproszona bogini niezgody, rzuci\u0142a mi\u0119dzy Her\u0119, Aten\u0119 i Afrodyt\u0119 jab\u0142ko z napisem \u201cdla najpi\u0119kniejszej\u201d. Boginie wda\u0142y si\u0119 w sp\u00f3r, kt\u00f3ry s\u0105dzi\u0142 kr\u00f3lewicz troja\u0144ski Parys. A wyb\u00f3r mia\u0142 trudny, gdy\u017c ka\u017cda z bogi\u0144 pr\u00f3bowa\u0142a go przekupi\u0107: odpowiednio w\u0142adz\u0105, m\u0105dro\u015bci\u0105 i s\u0142aw\u0105 wojenn\u0105 oraz mi\u0142o\u015bci\u0105 najpi\u0119kniejszej kobiety \u015bwiata, Heleny, c\u00f3rki Zeusa, a \u017cony kr\u00f3la Sparty Menelaosa. Parys wybra\u0142 Afrodyt\u0119 \u2013 a raczej Helen\u0119, porwanie kt\u00f3rej sta\u0142o si\u0119 przyczyn\u0105 p\u00f3\u017aniejszej wojny troja\u0144skiej (i tutaj chronologia zupe\u0142nie si\u0119 nie zgadza: ile niby lat mia\u0142by urodzony 9 miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej Achilles jad\u0105cy na wojn\u0119, i to jako dow\u00f3dca pochodz\u0105cych od mr\u00f3wek myrmidon\u00f3w?)<\/p>\n\n\n\n

Dziadkowie matczyni<\/strong><\/p>\n\n\n\n

S\u0142owo Nereida, od kt\u00f3rego nazwano rodzin\u0119 morskich wieloszczet\u00f3w, oznacza c\u00f3rk\u0119 Nereusa, starego boga morskiego, syna tytana Pontosa i Gai, bogini Ziemi, kt\u00f3ra jako pierwsza wy\u0142oni\u0142a si\u0119 z Chaosu (pami\u0119tamy jeszcze pierwsze zdanie z Parandowskiego: \u201cNa pocz\u0105tku by\u0142 Chaos\u201d). Matk\u0105 Tetydy by\u0142a Doris, Okeanida, czyli c\u00f3rka innego tytana, Okeanosa, i jego \u017cony Tetydy. Okeanos rz\u0105dzi\u0142 morzem zewn\u0119trznym, oceanem wyobra\u017canym w staro\u017cytno\u015bci jako olbrzymia rzeka op\u0142ywaj\u0105ca ca\u0142y \u015bwiat, podczas gdy Pontos uosabia\u0142 morze wewn\u0119trzne, czyli \u015ar\u00f3dziemne. Po polsku imiona \u017con Okeanosa i Peleusa zapisuje si\u0119 tak samo. Po \u0142acinie i po angielsku mamy ju\u017c odpowiednio Tethys<\/em> (to od niej bierze imi\u0119 starodawny ocean, pozosta\u0142o\u015bci\u0105 po kt\u00f3rym jest Morze \u015ar\u00f3dziemne) i Thetis<\/em>. Greka u\u017cywa tu r\u00f3\u017cnych liter tau i theta, \u03a4\u03b7\u03b8\u03cd\u03c2 i \u0398\u03ad\u03c4\u03b9\u03c2. Okeanos i Tetyda pochodzili od Uranosa i Gai, Uranos i Pontos byli nieposiadaj\u0105cymi ojca synami Gai (greckie b\u00f3stwa nie przejmowa\u0142y si\u0119 najwyra\u017aniej problemem cudzo\u0142\u00f3stwa).<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a>
Pradziadowie Okeanos i Tethys, tytani oceanu, na tej mozaice przedstawieni ewidentnie nie jako ludzie, zdj\u0119cie Dosseman, za Wikimedia Commons<\/a>, CC BY-SA 4.0<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Czy\u017cby by\u0142 wi\u0119c Achilles cz\u0142owiekiem w po\u0142owie? Po drugiej stronie genealogia jest jednak znacznie bardziej skomplikowana. Nie pami\u0119tam wszystkiego, na tym poziomie szczeg\u00f3\u0142owo\u015bci nie ma te\u017c co szuka\u0107 w omawianym w szko\u0142ach Parandowskim. Si\u0119gam po s\u0142ownik Grimala.<\/p>\n\n\n\n

Dziadkowie ojczy\u015bci<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ojciec Peleusa Ajakos by\u0142, jak przysta\u0142o na greckiego kr\u00f3la<\/a>, synem Zeusa, sp\u0142odzonym z porwan\u0105 nimf\u0105 Ajgin\u0105, od imienia kt\u00f3rej Ajakos, p\u00f3\u017aniejszy s\u0119dzia w krainie umar\u0142ych, Hadesie, nazwa\u0142 p\u00f3\u017aniej wysp\u0119 Egin\u0119. Zeus by\u0142 stuprocentowym bogiem \u2013 mimo rodzic\u00f3w tytan\u00f3w Kronosa i Rei. Ajgina za\u015b pochodzi\u0142a od boga rzeki Asoposa. Imienia jej matki nie znalaz\u0142em2<\/a><\/sup>. Asopos, p\u0142yn\u0105cy w Beocji (greckiej krainie ze stolic\u0105 w Tebach), jak inne rzeki by\u0142 synem wspominanych ju\u017c Okenosa i Tetydy. Ajakos m\u00f3g\u0142by wi\u0119c by\u0107 cz\u0142owiekiem maksymalnie w jednej czwartej, zale\u017cnie od rasy \u017cony Ajakosa.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a>
Beocka rzeka Asopos, przodek Achillesa w dw\u00f3ch liniach. Agiosthomas, za Wikimedia Commons<\/a>, CC BY_SA 4.0<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Matka Peleusa nosi\u0142a imi\u0119 Endeis i mia\u0142a by\u0107 c\u00f3rk\u0105 Skirona (inne wersje podaj\u0105 podobne imi\u0119 centaura Chirona). Ten\u017ce Skiron zdaje si\u0119 by\u0107 (znowu chronologia si\u0119 rozje\u017cd\u017ca) jednym z kilku zb\u00f3j\u00f3w grasuj\u0105cych na drodze do Aten pokonanych przez Tezeusza. Osiad\u0142 ko\u0142o Megary w\u015br\u00f3d ska\u0142 zwanych p\u00f3\u017aniej skiro\u0144skimi. Zatrzymywa\u0142 podr\u00f3\u017cnych, zmuszaj\u0105c ich do umycia n\u00f3g. Pochylonych str\u0105ca\u0142 ze ska\u0142y na po\u017carcie wielkiemu \u017c\u00f3\u0142wiowi. R\u00f3\u017cne wersje mitu podaj\u0105 czterech r\u00f3\u017cnych ojc\u00f3w Skirona: boga Posejdona, ksi\u0119cia Pelopsa przywr\u00f3conego do \u017cycia po zab\u00f3jstwie przez jego ojca Tantala (tak\u017ce syna Zeusa i pewnej nimfy), spokrewnionego z Tezeuszem Kanetosa i Pylasa, w\u0142adc\u0119 Megary. Matka Endeis nosi\u0142a za\u015b imi\u0119 Chariklo i by\u0142a c\u00f3rk\u0105 Kychreusa, syna Posejdona i Salamis, kolejnej c\u00f3rki Asoposa. Najwyra\u017aniej Achilles pochodzi\u0142 od Okeanosa w przynajmniej trzech liniach.<\/p>\n\n\n\n

Zako\u0144czenie \u2013 wnioski (a w\u0142a\u015bciwie uwagi nie na temat)<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Wielu kobiet w tym drzewie genealogicznym brakuje. Staro\u017cytni Grecy (i w og\u00f3le Staro\u017cytni) nic cenili sobie szczeg\u00f3lnie p\u0142ci niewie\u015bciej. W\u0142asne \u017cony, c\u00f3rki, matki zamykali w domach, nawet w niby demokratycznych Atenach obywatelami byli przecie\u017c tylko m\u0119\u017cczy\u017ani. Wida\u0107 to dobrze w mitologii, sk\u0142adaj\u0105cej si\u0119 g\u0142\u00f3wnie z opowie\u015bci o m\u0119\u017cczyznach, gdzie rola kobiet (z pewnymi ciekawymi wyj\u0105tkami) ko\u0144czy si\u0119 rodzeniu dzieci.<\/p>\n\n\n\n

Szukam kolejnych postaci, rysuj\u0119 genogram, licz\u0119, pl\u0105cz\u0119 si\u0119 coraz bardziej. Wydaje mi si\u0119, \u017ce Achilles by\u0142 cz\u0142owiekiem w znacznie mniej ni\u017c jednej \u00f3smej. Dok\u0142adnie nie policz\u0119, zaj\u0119\u0142oby mi to tydzie\u0144. Redaktor Ch\u0119tkowski ma (nie pierwszy raz) ewidentn\u0105 racj\u0119. Do postawienia odpowiedzi na to pytanie ewidentnie trzeba powo\u0142a\u0107 specjaln\u0105 komisj\u0119. Najlepiej \u0142\u0105cz\u0105c\u0105 humanist\u00f3w, genetyk\u00f3w i matematyk\u00f3w. Maturzystom pozostaje tylko wsp\u00f3\u0142czu\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Marcin Nowak<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bibliografia<\/strong><\/p>\n\n\n\n