{"id":10573,"date":"2026-06-14T16:36:07","date_gmt":"2026-06-14T14:36:07","guid":{"rendered":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/?p=10573"},"modified":"2026-06-14T16:36:07","modified_gmt":"2026-06-14T14:36:07","slug":"obiecujace-potwory-samozapladniajaca-sie-ryba","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2026\/06\/14\/obiecujace-potwory-samozapladniajaca-sie-ryba\/","title":{"rendered":"Obiecuj\u0105ce potwory: samozap\u0142adniaj\u0105ca si\u0119 ryba"},"content":{"rendered":"\n
\n
\"\"<\/a>
Pundamilia pundamilia <\/em>(O Selz, Wikimedia Commons<\/a>, CC BY-SA 3.0)<\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

Hipoteza obiecuj\u0105cych potwor\u00f3w, postuluj\u0105ca powstawanie nowych gatunk\u00f3w skokowo w jednym pokoleniu, nale\u017cy do wielu niedosz\u0142ych teorii ewolucji. Udowodniono, \u017ce specjacja nie zachodzi w ten spos\u00f3b. Przynajmniej u zwierz\u0105t. Aczkolwiek nieraz takie potwory odkrywano.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Ola Svensson i wsp\u00f3\u0142pracownicy opisali sw\u00f3j niespodziewany eksperyment na rybie z rodziny piel\u0119gnicowatych.<\/p>\n\n\n\n

To bardzo liczna w gatunki rodzina ryb (obejmuje ich ponad p\u00f3\u0142tora tysi\u0105ca, u ryb rodziny zasobne w kilkaset gatunk\u00f3w to nic nadzwyczajnego). Znana jest z nietypowego sposobu opieki nad m\u0142odymi, przechowywanymi w jamie ustnej, i z szybkiej ewolucji. Prawdopodobnie ich liczne gatunki pojawi\u0142y si\u0119 w afryka\u0144skich jeziorach w ci\u0105gu ostatnich kilkuset tysi\u0119cy lat.<\/p>\n\n\n\n

Badacze skrzy\u017cowali przedstawicieli dw\u00f3ch blisko spokrewnionych ze sob\u0105 gatunk\u00f3w: Pundamilia (Haplochromis) pundamilia<\/em> i Pundamilia (Haplochromis) nyererei<\/em>. Tak, w szkole uczyli, \u017ce osobniki z r\u00f3\u017cnych gatunk\u00f3w nie krzy\u017cuj\u0105 si\u0119 ze sob\u0105, a je\u015bli ju\u017c, to nie mog\u0105 dawa\u0107 p\u0142odnego potomstwa. Cytowane badanie temu przeczy. (Najwyra\u017aniej tak krytykowany obecnie czerwony pasek<\/a> nie jest jedynym problemem szk\u00f3\u0142.) W ka\u017cdym razie zazwyczaj gatunki blisko spokrewnione ewolucyjnie mo\u017cna z powodzeniem krzy\u017cowa\u0107, otrzymuje si\u0119 z nich p\u0142odne potomstwo, a cz\u0119sto krzy\u017c\u00f3wki takie spotyka si\u0119 w naturze. Nas te\u017c to dotyczy. Wszyscy ludzie spoza Afryki nosz\u0105 w sobie geny neandertalczyk\u00f3w i denisowian<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

U\u017cyte w badaniu gatunki rozdzieli\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy 100 a 350 tysi\u0119cy lat temu. Bariera rozrodcza nie zd\u0105\u017cy\u0142a si\u0119 wi\u0119c jeszcze do ko\u0144ca wykszta\u0142ci\u0107. Osobniki pierwszego pokolenia miesza\u0144c\u00f3w, tak zwanego pokolenia F1, trzymano pojedynczo w osobnych zbiornikach.<\/p>\n\n\n\n

Ku zaskoczeniu badaczy jedna z \u2013 wydawa\u0142oby si\u0119 \u2013 samiczek z\u0142o\u017cy\u0142a jaja. Nie by\u0142oby nic w tym dziwnego (codziennie zjadamy niezap\u0142odnione jaja kur), gdyby nie to, \u017ce z\u0142o\u017cona ikra by\u0142a zap\u0142odniona.<\/p>\n\n\n\n

Zjawisko takie mo\u017ce t\u0142umaczy\u0107 kilka mechanizm\u00f3w. Najcz\u0119stszym jest partenogeneza, obserwowana u licznych owad\u00f3w (klasyczny przyk\u0142ad to mszyce), ryb i jaszczurek, w tym olbrzymiego warana z Komodo. Nowe osobniki rozwijaj\u0105 si\u0119 z niezap\u0142odnionych jaj. Niekiedy, w przypadku automiksji, powstaj\u0105 z kom\u00f3rek jajowych po\u0142\u0105czonych z tak zwanym cia\u0142kiem kierunkowym. Gamety powstaj\u0105 w trakcie podzia\u0142u mejotycznego kom\u00f3rki, w kt\u00f3rym z jednej kom\u00f3rki pierwotnej powstaje kom\u00f3rka jajowa i cia\u0142ka kierunkowe. U cz\u0142owieka pe\u0142ni\u0105 one g\u0142\u00f3wnie funkcj\u0119 hormonaln\u0105. Mo\u017cliwo\u015bci te w opisywanym przypadku jednak wykluczono.<\/p>\n\n\n\n

Sekcja nieszcz\u0119snej matki wykaza\u0142a obecno\u015b\u0107 anatomicznie prawid\u0142owych jajnik\u00f3w, zajmuj\u0105cych du\u017c\u0105 cz\u0119\u015bci jamy otrzewnej. Jednak dok\u0142adniejsze badanie ujawni\u0142o ciemniejsze kropki na tle ja\u015bniejszej tkanki zwyk\u0142ego jajnika. Badania mikroskopowe pozwoli\u0142y rozpozna\u0107 co\u015b w rodzaju spermatocyt\u00f3w. Ciemne kropki tworzy\u0142y plemniki. Potomstwo ryby powsta\u0142o na skutek bardzo rzadkiego procesu samozap\u0142odnienia (selfing<\/em>).<\/p>\n\n\n\n

\n
\"\"<\/a>
Pundamilia nyererei<\/em>, <\/em>samiec (K Bauman, Wikimedia Commons<\/a>, CC BY 1.0)<\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

Potomstwo tego dziwnego osobnika, tak zwane pokolenie F2, cechowa\u0142o si\u0119 du\u017c\u0105 \u015bmiertelno\u015bci\u0105. Obejmowa\u0142o g\u0142\u00f3wnie samice. Na kilkana\u015bcie samic przypada\u0142y zaledwie trzy samce. Zgodnie z tak zwan\u0105 regu\u0142\u0105 Haldane\u2019a, wielkiego biologa ewolucyjnego, w takich warunkach prze\u017cywaj\u0105 g\u0142\u00f3wnie znacznie lepiej wyposa\u017cone genetycznie samice, a w og\u00f3lnym przypadku p\u0142e\u0107 posiadaj\u0105ca dwa du\u017ce, sprawne, podobne do siebie chromosomy. W przypadku wadliwego chromosomu X samica ssak\u00f3w \u017cyworodnych, w tym ludzka kobieta, ma jeszcze drugi chromosom, st\u0105d liczne choroby wyst\u0119puj\u0105ce tylko u posiadaj\u0105cych pojedynczy chromosom X m\u0119\u017cczyzn.<\/p>\n\n\n\n

Tymczasem cz\u0119sto\u015b\u0107 chor\u00f3b genetycznych og\u00f3lnie ro\u015bnie w przypadku spokrewnionych ze sob\u0105 rodzic\u00f3w. Im bli\u017csi sobie genetycznie matka i ojciec, tym wi\u0119ksze ryzyko, \u017ce odziedziczyli po wsp\u00f3lnym przodku t\u0105 sam\u0105 wersj\u0119 (allel) lipnych gen\u00f3w. Ka\u017cdy z nas ma oko\u0142o 5 gro\u017c\u0105cych chorob\u0105 genetyczn\u0105 alleli recesywnych, czyli nie ujawniaj\u0105cych si\u0119 z powodu obecno\u015bci na drugim chromosomie prawid\u0142owej wersji genu. Gorzej, je\u015bli oba odziedziczone po rodzicach allele s\u0105 do niczego.<\/p>\n\n\n\n

Choroby genetyczne s\u0105 w populacji do\u015b\u0107 rzadkie, poniewa\u017c krzy\u017cuj\u0105c si\u0119 z obcym genetycznie osobnikiem rzadko udaje nam si\u0119 trafi\u0107 w posiadaj\u0105cego zepsut\u0105 wersj\u0119 dok\u0142adnie tego samego genu. Chyba \u017ce odziedziczyli\u015bmy obie po tym samym przodku. Nieetyczne by\u0142oby przeprowadza\u0107 potwierdzaj\u0105ce ten fakt badania na ludziach, ale swego czasu Habsburgowie nie\u015bwiadomie wykonywali takie eksperymenty na sobie samych przez pokolenia \u2013 z wiadomym skutkiem.<\/p>\n\n\n\n

Ryzyko takie tym bardziej wzrasta, je\u015bli matka i ojciec s\u0105 tym samym osobnikiem. St\u0105d kilkudziesi\u0119cioprocentowa \u015bmiertelno\u015b\u0107 potomstwa.<\/p>\n\n\n\n

Czy w ten spos\u00f3b mo\u017cliwe jest powstanie nowego gatunku? Autorzy cytowanej pracy zachowuj\u0105 daleko id\u0105cy sceptycyzm: jest to mo\u017cliwe, ale zazwyczaj tak si\u0119 nie dzieje. Wysoka \u015bmiertelno\u015b\u0107 znacznie ogranicza tak\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107, a umiarkowana rozrodczo\u015b\u0107 nie pozwala na szybkie pozbycie si\u0119 felernych alleli z puli genowej.<\/p>\n\n\n\n

Niemniej teoretycznie gdyby taki osobnik trafi\u0142 do nie zamieszka\u0142ego jeszcze przez jego krewnych sprzyjaj\u0105cego jego cechom \u015brodowiska, m\u00f3g\u0142by sam doprowadzi\u0107 do powstania nowej populacji. Cz\u0119\u015b\u0107 potomstwa nieszcz\u0119snej krzy\u017c\u00f3wki by\u0142a przecie\u017c p\u0142odna. W przypadku waran\u00f3w zdarza\u0142o si\u0119 zasiedlanie nowej wyspy przez jedn\u0105 partenogenetycznie rozma\u017caj\u0105c\u0105 si\u0119 samic\u0119.<\/p>\n\n\n\n

U ro\u015blin powstawanie nowych gatunk\u00f3w na skutek krzy\u017c\u00f3wek jest znacznie cz\u0119stsze. U zwierz\u0105t wydaje si\u0119 jednak, \u017ce obiecuj\u0105ce potwory (hopeful monsters<\/em>) stanowi\u0105 wyj\u0105tek. Autorzy zwracaj\u0105 uwag\u0119, \u017ce samozap\u0142odnienie mo\u017ce by\u0107 jednak cz\u0119stsze, ni\u017c my\u015blimy. W obecnym badaniu zaobserwowano je przypadkiem. Zazwyczaj nie zostawia si\u0119 ka\u017cdej badanej ryby w oddzielnym pomieszczeniu i nie oczekuje na pojawienie si\u0119 potomstwa. Wydaje si\u0119 te\u017c, \u017ce pe\u0142ni ono raczej rol\u0119 planu B na wypadek braku dost\u0119pnych innych osobnik\u00f3w, rozr\u00f3d z kt\u00f3rymi zdaje si\u0119 znacznie bardziej op\u0142acalny ewolucyjnie.<\/p>\n\n\n\n

Marcin Nowak<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bibliografia<\/strong><\/p>\n\n\n\n