{"id":10585,"date":"2026-06-20T00:36:32","date_gmt":"2026-06-19T22:36:32","guid":{"rendered":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/?p=10585"},"modified":"2026-06-20T00:36:32","modified_gmt":"2026-06-19T22:36:32","slug":"pan-to-felek","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2026\/06\/20\/pan-to-felek\/","title":{"rendered":"Pan to Felek"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n

Wiedza o sposobie rozmna\u017cania si\u0119 pantofelka to klisza przywo\u0142ywana w dyskusjach o kszta\u0142cie edukacji. Wydawa\u0107 mog\u0142oby si\u0119 wi\u0119c, \u017ce proces ten jest dobrze poznany, skoro trafi\u0142 do podr\u0119cznik\u00f3w. Wr\u0119cz przeciwnie – znane s\u0105 tylko podstawy, ale szczeg\u00f3\u0142y wci\u0105\u017c s\u0105 tajemnic\u0105. Ostatnia publikacja 26 autor\u00f3w, w tym Natalii Sawki-G\u0105dek z Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierz\u0105t PAN, odkrywa cz\u0119\u015b\u0107 z nich, jednocze\u015bnie ods\u0142aniaj\u0105c, \u017ce jest bardziej skomplikowane ni\u017c mo\u017cna oczekiwa\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Podr\u0119czniki m\u00f3wi\u0105, \u017ce pantofelki i inne orz\u0119ski maj\u0105 w kom\u00f3rce ma\u0142e j\u0105dro (mikronukleus) i du\u017ce j\u0105dro (makronukleus). Mog\u0105 rozmna\u017ca\u0107 si\u0119 przez podzia\u0142 kom\u00f3rki, ale r\u00f3wnie\u017c mog\u0105 wymienia\u0107 si\u0119 materia\u0142em genetycznym w procesie p\u0142ciowym nazywanym koniugacj\u0105. Bior\u0105 w tym udzia\u0142 tylko mikronukleusy. Za to zawarte na nich geny nie ulegaj\u0105 ekspresji. W syntezie bia\u0142\u0142ek bior\u0105 udzia\u0142 tylko geny z makronukleusa, a ten powstaje przez wielokrotne kopiowanie gen\u00f3w mikronukleusa. W gruncie rzeczy przypomina to sytuacj\u0119 znan\u0105 ze \u015bwiata wielokom\u00f3rkowc\u00f3w, gdzie geny z kom\u00f3rek linii p\u0142ciowej s\u0105 przekazywane potomstwu, a wi\u0119kszo\u015b\u0107 gen\u00f3w zawarta w kom\u00f3rkach wegetatywnych ulega ekspresji na potrzeby \u017cycia osobnika.<\/p>\n\n\n\n

Badacze postanowili przeanalizowa\u0107 genom jednego z najbardziej znanych gatunk\u00f3w pantofelka – Paramecium aurelia<\/em>. W rzeczywisto\u015bci nie jest to jeden gatunek, a co najmniej 16 spokrewnionych gatunk\u00f3w nieodr\u00f3\u017cnialnych po wygl\u0105dzie. Spo\u015br\u00f3d rzeczy, kt\u00f3re uda\u0142o si\u0119 odkry\u0107, to liczba chromosom\u00f3w w mikronukleusie. W\u0142a\u015bciwie – przybli\u017cona liczba, bo u pantofelka nie tworz\u0105 eleganckiego garnituru chromosomowego – kariotypu – takiego jak znany z podr\u0119cznik\u00f3w do genetyki cz\u0142owieka. Wynosi ona oko\u0142o 160. Dla por\u00f3wnania – u ludzi to 23 pary (chromosomy w mikronukleusie nie tworz\u0105 par – jest on haploidalny).<\/p>\n\n\n\n

Tak du\u017ca liczba wynika z historii ewolucyjnej przodk\u00f3w pantofelk\u00f3w, w kt\u00f3rej kilkakrotnie dosz\u0142o do podwojenia ca\u0142ego genomu. To do\u015b\u0107 cz\u0119ste zjawisko w\u015br\u00f3d organizm\u00f3w, ale zwykle w dalszej ewolucji cz\u0119\u015b\u0107 chromosom\u00f3w \u0142\u0105czy si\u0119, przez co ich liczba zmniejsza si\u0119 (bez zauwa\u017calnego zmniejszenia liczby gen\u00f3w, kt\u00f3re na skutek mutacji nabieraj\u0105 nowych funkcji). U pantofelk\u00f3w jednak najwyra\u017aniej fuzja chromosom\u00f3w nie jest cz\u0119sta. Z tego wzgl\u0119du s\u0105 one liczne, ale bardzo ma\u0142e. Najmniejsze maj\u0105 oko\u0142o 300 kbp (par zasad), a najwi\u0119ksze 1,2 Mbp. Dla por\u00f3wnania, najmniejszy ludzki chromosom (nie licz\u0105c Y), czyli 21 ma ponad 46 Mbp. \u0141\u0105cznie chromosomy mikronukleusa sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na oko\u0142o 100 Mb.<\/p>\n\n\n\n

Du\u017ca liczba drobnych gen\u00f3w nie jest wcale korzystna. Podczas proces\u00f3w p\u0142ciowych trudniej znale\u017a\u0107 swoj\u0105 par\u0119. Ostatecznie co czwarty osobnik potomny mo\u017ce mie\u0107 niew\u0142a\u015bciw\u0105 ich liczb\u0119. Z kolei wymiana gen\u00f3w mi\u0119dzy chromosomami podchodz\u0105cymi od r\u00f3\u017cnych rodzic\u00f3w jest rekordowo du\u017ca. Jak dot\u0105d wsp\u00f3\u0142czynnik rekombinacji gen\u00f3w pantofelk\u00f3w jest najwi\u0119kszy spo\u015br\u00f3d wszystkich dot\u0105d stwierdzonych u eukariont\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Badacze przypuszczaj\u0105, \u017ce pantofelkom fuzj\u0119 chromosom\u00f3w utrudniaj\u0105 transpozony, czyli \u0142atwo zmieniaj\u0105ce pozycj\u0119 odcinki DNA, z grupy helitron\u00f3w. Same helitrony s\u0105 znane od jakiego\u015b czasu i odkrywane s\u0105 u kolejnych organizm\u00f3w. Helitrony pantofelk\u00f3w jednak tworz\u0105 w\u0142asn\u0105 rodzin\u0119 o swoistych w\u0142a\u015bciwo\u015bciach. Niech\u0119tnie przeskakuj\u0105 mi\u0119dzy gatunkami, ale lubi\u0105 umiejscawia\u0107 si\u0119 przy telomerach, czyli ko\u0144c\u00f3wkach chromosom\u00f3w, zapewne blokuj\u0105c ich \u0142\u0105czenie si\u0119. Nie s\u0105 to jedyne odkryte specyficzne fragmenty DNA modyfikuj\u0105ce zachowanie chromosom\u00f3w. Ostatecznie wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich nie jest kopiowana podczas tworzenia makronukleusa, dlatego nie jest on jedynie zwielokrotnion\u0105 kopi\u0105 mniejszego j\u0105dra. Podczas tego procesu oko\u0142o 30 procent DNA nie ulega skopiowaniu. Proces ten wymaga specjalnego aparatu usuwaj\u0105cego DNA niepotrzebny w zwyk\u0142ym \u017cyciu kom\u00f3rki.<\/p>\n\n\n\n

Uczniowie mog\u0105 by\u0107 spokojni, procesy kopiowania DNA pantofelk\u00f3w s\u0105 zbyt skomplikowane, aby wymaga\u0107 ich znajomo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Piotr Panek<\/strong><\/p>\n\n\n\n

fot. Wikipedysta Barfooz<\/a>, licencja CC BY-SA 3.0<\/a> <\/em><\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n