{"id":10623,"date":"2026-07-28T06:33:37","date_gmt":"2026-07-28T04:33:37","guid":{"rendered":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/?p=10623"},"modified":"2026-07-28T17:09:46","modified_gmt":"2026-07-28T15:09:46","slug":"na-poczatku-byl-chaos-o-trzech-pokoleniach-bogow","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2026\/07\/28\/na-poczatku-byl-chaos-o-trzech-pokoleniach-bogow\/","title":{"rendered":"Na pocz\u0105tku by\u0142 Chaos \u2013 o trzech pokoleniach bog\u00f3w"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/a>
Kronos okaleczaj\u0105cy Uranosa, Vasari i Gherardi, XVI wiek, Pa\u0142ac Vecchio, za Wikimedia Commons<\/a><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

l<\/p>\n\n\n\n

Zeus zjad\u0142 swoj\u0105 \u017con\u0119 Metyd\u0119 \u2013 takie zdanie zapami\u0119ta\u0142em z tekstu dla dzieci sprzed 30 lat. Tej cz\u0119\u015bci mitologii greckiej z jakiego\u015b powodu nie uczyli w szko\u0142ach.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

W \u015bwietnej ksi\u0105\u017cce \u201cHomer na nasze czasy\u201d profesor Marek W\u0119cowski wspomina o pewnych paralelach pomi\u0119dzy mitologi\u0105 greck\u0105 a kultur\u0105 Wschodu, mi\u0119dzy innymi o walkach pomi\u0119dzy kolejnymi pokoleniami bog\u00f3w. O ile w Mezopotamii mamy tylko jedno takie starcie, m\u0142odego Marduka<\/a> pokonuj\u0105cego starego potwora wszechoceanu Tiamat<\/a>, w mitologii greckiej mamy dwa przewroty i trzy pokolenia bog\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

\u201cNa pocz\u0105tku by\u0142 Chaos\u201d. Tak zaczyna si\u0119 omawiana w szko\u0142ach \u201cMitologia\u201d Jana Parandowskiego, dosy\u0107 kr\u00f3tka wbrew utyskiwaniom pokole\u0144 uczni\u00f3w i bardzo grzeczna \u2013 dzi\u0119ki czemu mo\u017cna by\u0142o omawia\u0107 j\u0105 w szkole.<\/p>\n\n\n\n

Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, pogl\u0105d o pierwotnym chaosie jest ca\u0142kowicie sprzeczny z dzisiejsz\u0105 fizyk\u0105, w szczeg\u00f3lno\u015bci z drug\u0105 zasad\u0105 dynamiki, wedle kt\u00f3rej entropia (nieporz\u0105dek) nigdy nie maleje, a zwykle ro\u015bnie. Chaos nigdy nie znika, a prowadzi jedynie do jeszcze wi\u0119kszego chaosu. Wobec tego pocz\u0105tek naszego \u015bwiata musia\u0142 by\u0107 stanem niezwykle, niewyt\u0142umaczalnie wr\u0119cz uporz\u0105dkowanym. Pogl\u0105d o pierwotnym chaosie musia\u0142 by\u0107 jednak rozpowszechniony w\u015br\u00f3d staro\u017cytnych. Podobn\u0105 my\u015bl znale\u017a\u0107 mo\u017cna w biblijnym pierwszym opisie stworzenia (Heksaemeronie). „Na pocz\u0105tku B\u00f3g stworzy\u0142 niebo i ziemi\u0119, ziemia za\u015b by\u0142a bez\u0142adem i pustkowiem\u201d, inanis et vacua<\/em> po \u0142acinie, tohu wa-bohu<\/em> w oryginale hebrajskim.<\/p>\n\n\n\n

Wr\u00f3\u0107my jednak do staro\u017cytnych Grek\u00f3w. Z Chaosu, wbrew odkrytym tysi\u0105clecia p\u00f3\u017aniej zasadom fizyki, wy\u0142oni\u0142y si\u0119 pierwotne prab\u00f3stwa: Gaja, czyli ziemia, Nyks, tajemnicza noc obj\u0119ta nieprzejrzanym mrokiem, Erebem, a tak\u017ce nieprzebrane czelu\u015bci Tartaru.<\/p>\n\n\n\n

Ziemia zacz\u0119\u0142a p\u0142odzi\u0107 sama z sob\u0105, dzieworodnie<\/a>, kolejne b\u00f3stwa, pierwotny r\u00f3d tytan\u00f3w, personifikacji niezwyci\u0119\u017conych si\u0142 przyrody. Powsta\u0142 w ten spos\u00f3b Uranos sta\u0142 si\u0119 niebem okalaj\u0105cym \u015bwiat, a Pontos pierwotnym wszechoceanem.<\/p>\n\n\n\n

Z nimi to, nie bacz\u0105c na kazirodztwo, zrodzi\u0142a Gaja kolejnych tytan\u00f3w. Najstarszym dzieckiem Uranosa i Gai by\u0142 Okreanos, wyobra\u017cany jako olbrzymia rzeka op\u0142ywaj\u0105ca ca\u0142y \u015bwiat, kt\u00f3r\u0105 rz\u0105dzi\u0142 wraz z ma\u0142\u017conk\u0105 Tetyd\u0105. Hyperion i Tea panowali nad niebem i jego \u015bwiat\u0142ami. Trzech stur\u0119kich o pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu g\u0142owach ka\u017cdy Briareus, Gyges i Kotos przera\u017cali sw\u0105 wielko\u015bci\u0105. Trzech cyklop\u00f3w Arges, Brontes i Steropes uosabiali piorun, grzmot i b\u0142yskawic\u0119 jako pierwotne b\u00f3stwa burzy. Byli jeszcze Mnoemozyne (pami\u0119\u0107), Temida (sprawiedliwo\u015b\u0107), Japet, Rea, Kojos i Febe. Jednak to m\u0142ody Kronos postawi\u0142 si\u0119 despotycznemu ojcu. Pokona\u0142 go i odci\u0105\u0142 mu narz\u0105dy p\u0142ciowe sierpem.<\/p>\n\n\n\n

Nasienie Uranosa sp\u0142yn\u0119\u0142o do oceanu, gdzie zrodzi\u0142o p\u00f3\u017aniej bogini\u0119 mi\u0142o\u015bci Afrodyt\u0119, uosabiaj\u0105ce wyrzuty sumienia Erynie i Meliady, nimfy jesionu.<\/p>\n\n\n\n

Pokonany Uranos skry\u0142 si\u0119 w czelu\u015bciach nieba i przesta\u0142 odgrywa\u0107 jak\u0105kolwiek rol\u0119 w dalszych mitach. Sta\u0142 si\u0119 eliadowskim bogiem ukrytym, deus otiosus<\/em>. Zacz\u0119\u0142y si\u0119 rz\u0105dy Kronosa, uto\u017csamiane niekiedy ze z\u0142otym wiekiem ludzko\u015bci, stworzonej przez syna Kronosowego bratanka Prometeusza, syna Japeta zrodzonego z okeanidy (c\u00f3rki Okeanosa i Tetys) imieniem Klimene.<\/p>\n\n\n\n

Kronos us\u0142ysza\u0142 niegdy\u015b od okaleczanego ojca, \u017ce i jego kiedy\u015b pozbawi w\u0142adzy jego w\u0142asny syn. Chc\u0105c temu zapobiec, a nie dysponuj\u0105c jeszcze antykoncepcj\u0105, po\u0142yka\u0142 kolejne rodzone mu przez siostr\u0119-\u017con\u0119 Re\u0119 dzieci: dw\u00f3ch syn\u00f3w, pot\u0119\u017cnego Posejdona i pos\u0119pnego Hadesa, i trzy c\u00f3rki: Hesti\u0119, Demeter i najm\u0142odsz\u0105 Her\u0119. Um\u0119czona Rea w ko\u0144cu jednak powiedzia\u0142a: do\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Po zrodzeniu najm\u0142odszego swego syna Zeusa podsun\u0119\u0142a Kronosowi owini\u0119ty w pieluszki kamie\u0144. Ten po\u0142kn\u0105\u0142 go, my\u015bl\u0105c, \u017ce to ich nowe dziecko. Syna za\u015b odda\u0142a na wychowanie na Kret\u0119, gdzie wykarmi\u0142a go swym mlekiem koza Amalteja, po \u015bmierci kt\u00f3rej Zeus wykona z jej sk\u00f3ry sw\u0105 tarcz\u0119 Egid\u0119. By p\u0142acz niemowl\u0119cia nie zaalarmowa\u0142 Kronosa, zag\u0142uszali go kap\u0142ani kureci. Krete\u0144czycy wierzyli co prawda p\u00f3\u017aniej w umieraj\u0105cego i ponowie odradzaj\u0105cego si\u0119 Zeusa, ale by\u0107 mo\u017ce w\u0142a\u015bnie dlatego p\u00f3\u017aniej staro\u017cytni Grecy mawiali, \u017ce wszyscy Krete\u0144czycy s\u0105 k\u0142amcami.<\/p>\n\n\n\n

Gdy dor\u00f3s\u0142, Zeus stawi\u0142 czo\u0142o ojcu. Rea poda\u0142a Kronosowi \u015brodek wymiotny, dzi\u0119ki kt\u00f3remu zwymiotowa\u0142 on pi\u0105tk\u0119 swego potomstwa. Zeus pokona\u0142 go, obali\u0142 i uwi\u0119zi\u0142 przy pomocy nie tylko m\u0142odych zwr\u00f3conych olimpijskich b\u00f3stw, ale tak\u017ce skonfliktowanych z bratem stur\u0119kich i cyklop\u00f3w, kt\u00f3rzy zacz\u0119li wykuwa\u0107 mu pioruny. Rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 panowanie trzeciego pokolenia bog\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Um\u0119czony przez Zeusa za pomoc stworzonej przez siebie ludzko\u015bci Prometeusz przepowiedzia\u0142 jednak, \u017ce i Zeus zostanie kiedy\u015b pokonany przez swego potomka.<\/p>\n\n\n\n

W\u0142adca Olimpu by\u0142 wtedy \u017conaty z okeanid\u0105 Metyd\u0105, pierwsz\u0105 bogini\u0105 m\u0105dro\u015bci. R\u00f3wnie\u017c i im obca by\u0142a antykoncepcja. Kiedy wi\u0119c Metis zasz\u0142a w ci\u0105\u017c\u0119, przera\u017cony ma\u0142\u017conek po\u0142kn\u0105\u0142 j\u0105 w ca\u0142o\u015bci. Na kolejn\u0105 \u017con\u0119 wybra\u0142 sobie Her\u0119, sw\u0105 siostr\u0119. Nie by\u0142o to udane ma\u0142\u017ce\u0144stwo. Powiedzie\u0107, \u017ce Zeus zdradza\u0142 \u017con\u0119 na prawo i lewo, to nic nie powiedzie\u0107. Na prawo, lewo, w g\u00f3r\u0119 i w d\u00f3\u0142 ca\u0142a mitologia grecka zapchana by\u0142a potomkami Zeusa z licznych bogini i \u015bmiertelnych kobiet<\/a>, a zdarza\u0142o si\u0119 nierzadko, \u017ce na kolejne ulubienice Zeus wybiera\u0142 sobie potomkinie swych poprzednich zwi\u0105zk\u00f3w. Przyk\u0142adowo matka Heraklesa, Alkmena, by\u0142a wnuczk\u0105 Perseusza, innego syna Zeusa b\u0119d\u0105cego dalekim potomkiem Epafosa urodzonego Zeusowi przez Io.<\/p>\n\n\n\n

Wracaj\u0105c do Metydy, pewnego dnia po jej po\u017carciu Zeus poczu\u0142 silny b\u00f3l g\u0142owy. Nie potrafi\u0142 go z\u0142agodzi\u0107 w \u017caden spos\u00f3b spos\u00f3b, a nie mog\u0105c wytrzyma\u0107 rozrywaj\u0105cego czaszk\u0119 b\u00f3lu, poprosi\u0142 Hefajstosa, ich wsp\u00f3lnego syna b\u0105d\u017a wedle innej wersji potomka wy\u0142\u0105cznie Hery zrodzonego przez partenogenez\u0119, o roz\u0142upanie sobie g\u0142owy. Wtedy wyskoczy\u0142a z niej z g\u0142o\u015bnym krzykiem ubrana od razu w pe\u0142n\u0105 zbroj\u0105 Atena, c\u00f3rka Zeusa i Metydy, nowa bogini m\u0105dro\u015bci \u2013 i sprawiedliwej wojny. Atena sta\u0142a si\u0119 jednak ulubion\u0105 c\u00f3rk\u0105 Zeusa i nigdy go nie obali\u0142a.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a>
Atena, rzymska kopia greckiego orygina\u0142u, za Wikimedia Commons<\/a>, Luwr<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W \u015bwiecie staro\u017cytnych Grek\u00f3w \u015bwiatem rz\u0105dzi\u0142 niepodzielnie Zeus i nic nie wskazywa\u0142o na to, by ktokolwiek m\u00f3g\u0142 go obali\u0107. Istnieje co prawda mit, w kt\u00f3rym Hera z Hefajstosem i Posejdonem pr\u00f3buj\u0105 obali\u0107 Zeusa, ale dla spiskowc\u00f3w sko\u0144czy\u0142 si\u0119 pora\u017ck\u0105. Zrzucony z olimpu przez Zeusa Hefajstos okula\u0142, boska ma\u0142\u017conka za\u015b zosta\u0142a powieszona za r\u0119ce nad przepa\u015bci\u0105. Nawet przepot\u0119\u017cny Posejdon nie by\u0142 w stanie dor\u00f3wna\u0107 m\u0142odszemu bratu.<\/p>\n\n\n\n

Najpot\u0119\u017cniejszy z syn\u00f3w Zeusa ze \u015bmiertelnymi kobietami Herakles nie tylko nie sprzeciwia\u0142 mu si\u0119, ale wr\u0119cz uratowa\u0142 ojca i innych olimpijskich bog\u00f3w podczas innego buntu: Gigant\u00f3w, syn\u00f3w Ziemi. Prometeusz przepowiedzia\u0142 co prawda, \u017ce nereida Tetis ma urodzi\u0107 syna pot\u0119\u017cniejszego od ojca, ale Zeus przezornie wyda\u0142 j\u0105 za nic nie znacz\u0105ce ludzkie ksi\u0105\u017c\u0105tko z Ftyi, Peleusa. Zrodzony z tego ma\u0142\u017ce\u0144stwa Achilles<\/a> zmar\u0142 pod Troj\u0105 z r\u0119ki Parysa.<\/p>\n\n\n\n

Uranos oznacza usiane gwiazdami niebo. Kronosa niekt\u00f3rzy \u0142\u0105czyli z czasem, a og\u00f3lnie r\u00f3d tytan\u00f3w symbolizuje niezwyci\u0119\u017cone pierwotne si\u0142y natury. Zeus w\u0142adca nieba oznacza ju\u017c pewien porz\u0105dek, ale te\u017c si\u0142\u0119, grzmot. <\/p>\n\n\n\n

W dzisiejszych czasach, kiedy cywilizacja, nauka i technika w coraz wi\u0119kszym stopniu rozgromi\u0142y i zaprz\u0119g\u0142y do pracy si\u0142y natury, zmieniaj\u0105 klimat na ca\u0142ej planecie, a nawet pozwalaj\u0105 wybra\u0107 si\u0119 poza ni\u0105, mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce w ko\u0144cu jednak wydarzy\u0142o to, co nieuchronnie mia\u0142o si\u0119 zdarzy\u0107: bogini m\u0105dro\u015bci Atena obali\u0142a Zeusa.<\/p>\n\n\n\n

Marcin Nowak<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bibliografia<\/strong><\/p>\n\n\n\n