{"id":1111,"date":"2012-01-23T11:08:48","date_gmt":"2012-01-23T10:08:48","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=1111"},"modified":"2018-08-16T09:19:05","modified_gmt":"2018-08-16T07:19:05","slug":"szpinakowe-sledztwo","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2012\/01\/23\/szpinakowe-sledztwo\/","title":{"rendered":"Szpinakowe \u015bledztwo"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a><\/p>\n

Pewnie ka\u017cdy s\u0142ysza\u0142 histori\u0119 o pomy\u0142ce przy okre\u015bleniu zawarto\u015bci \u017celaza w szpinaku. Ja pierwszy raz w liceum na lekcji chemii jako przestrog\u0119 przed nieuwa\u017cnym podawaniem wynik\u00f3w. Trafia\u0142em na ni\u0105 od czasu do czasu, zwykle w kontek\u015bcie pouczaj\u0105cej anegdoty, nieraz z rozbudowanym t\u0142em, jak to jeden b\u0142\u0105d mo\u017ce wp\u0142yn\u0105\u0107 na kultur\u0119 i losy tysi\u0119cy, je\u015bli nie milion\u00f3w katowanych niecierpian\u0105 potraw\u0105 dzieci.<\/p>\n

<\/p>\n

Tak wi\u0119c w kulturze kr\u0105\u017c\u0105 dwie historie: pierwsza – to nielubiana przez dzieci potrawa, ale trzeba j\u0105 je\u015b\u0107 jako bardzo dobre \u017ar\u00f3d\u0142o \u017celaza, druga – to nieprawda wynikaj\u0105ca z pomy\u0142ki przy wstawianiu przecinka dziesi\u0119tnego. Pierwsz\u0105 s\u0142ysza\u0142em w g\u0142\u0119bokim dzieci\u0144stwie, ale racji kryzysu (takiego prawdziwego, a nie tego obecnego) p\u00f3\u017anego PRL nie za bardzo mia\u0142em okazj\u0119 si\u0119 sam o tym przekona\u0107. Szpinak pozna\u0142em ju\u017c jako nastolatek i w istocie, w klasycznej polskiej sto\u0142\u00f3wkowej wersji rozgotowana ciapa nie by\u0142a szczeg\u00f3lnie atrakcyjna, ale i ja ju\u017c wyros\u0142em z wybrzydzania. Dopiero w doros\u0142ym \u017cyciu dzi\u0119ki poznaniu kuchni \u015br\u00f3dziemnomorskiej pozna\u0142em lepsz\u0105 stron\u0119 szpinaku. Informacja o bogactwie \u017celaza wci\u0105\u017c gdzie\u015b w tekstach kulinarnych kr\u0105\u017cy, ale na marginesie. Wszyscy ju\u017c przyzwyczaili si\u0119, \u017ce informacje podawane przez dietetyk\u00f3w o walorach zdrowotnych poszczeg\u00f3lnych pokarm\u00f3w s\u0105 tak sprzeczne, \u017ce nie ma si\u0119 co do nich przywi\u0105zywa\u0107, ewentualnie wybieraj\u0105 wersj\u0119 wygodniejsz\u0105 (np. \u017ce mas\u0142o jest zdrowsze od margaryny albo odwrotnie). W tekstach kulinarnych, nawet w poradnikach sil\u0105cych si\u0119 na popularnonaukowe, rzadko pojawiaj\u0105 si\u0119 odno\u015bniki do \u017ar\u00f3de\u0142 naukowych (zbytkiem u\u017ar\u00f3d\u0142owienia jest slogan „wed\u0142ug bada\u0144 naukowc\u00f3w”). Druga jednak historia wygl\u0105da na bardziej obiecuj\u0105c\u0105 pod tym wzgl\u0119dem. Gdy m\u00f3wi si\u0119 o przecinkach dziesi\u0119tnych, o ilu\u015btamprocentowym wzro\u015bcie spo\u017cycia szpinaku w USA w kt\u00f3rej\u015b tam dekadzie, to jakie\u015b publikacje musz\u0105 by\u0107. Nikt si\u0119 na nie powo\u0142uje na wyk\u0142adzie czy w kuluarowej rozmowie naukowc\u00f3w, ale w razie potrzeby da si\u0119 je odszuka\u0107. Nikt si\u0119 nawet nie powo\u0142uje w tek\u015bcie pisanym, bo nie u\u017ar\u00f3d\u0142awia si\u0119 informacji trywialnej, powszechnie znanej, a do takiej kategorii przecie\u017c ta historia nale\u017cy, czy\u017c nie?<\/p>\n

Ostatnio pisa\u0142em<\/a> o obowi\u0105zuj\u0105cej w Wikipedii zasadzie weryfikowalno\u015bci. Sama Wikipedia jest ma\u0142o wiarygodnym \u017ar\u00f3d\u0142em, ale zawarte w niej informacje powinny by\u0107 u\u017ar\u00f3d\u0142owione publikacjami wiarygodnymi. Zatem kiedy\u015b chc\u0105c si\u0119 przywo\u0142a\u0107 histori\u0119 pomy\u0142ki, zerkn\u0105\u0142em do Wikipedii i owszem, znalaz\u0142em \u017ar\u00f3d\u0142o. \u0179r\u00f3d\u0142em jest publikacja T.J. Hamblina „Fake” z 1981 r. opublikowana nie w pierwszym lepszym poradniku kucharskim, ale w British Medical Journal. Poniewa\u017c publikacja ta jest dost\u0119pna w Internecie, dla przyzwoito\u015bci do niej nawet zagl\u0105dn\u0105\u0142em. Troch\u0119 mnie rozczarowa\u0142a, bo skupiona by\u0142a raczej na mistyfikacjach typu cz\u0142owiek z Piltdown czy upi\u0119kszaniu wynik\u00f3w jak w do\u015bwiadczeniach Mendla, a szpinakowej pomy\u0142ce po\u015bwi\u0119cono tylko kilka zda\u0144 we wst\u0119pie. Anglosaska wersja tej historii wi\u0105\u017ce j\u0105 ponadto z komiksem Popeye, kt\u00f3rego tytu\u0142owy bohater mia\u0142 je\u015b\u0107 szpinak, aby bra\u0107 si\u0142\u0119 z zawartego w nim \u017celaza. To zwi\u0105zek ikony popkultury z \u017celazem zawartym w szpinaku mia\u0142 odpowiada\u0107 za 33-procentowy wzrost jego spo\u017cycia w okresie kryzysu i niedoboru mi\u0119sa. Zasad\u0119 WP:WER to wyczerpa\u0142o, poszpera\u0142em jeszcze nieco w sieci, ale nie znalaz\u0142szy niczego lepszego uzna\u0142em, \u017ce nie potrzebuj\u0119 wi\u0119cej i do sprawy nie wraca\u0142em. (Swoj\u0105 drog\u0105 mog\u0142em, bo sk\u0105din\u0105d sam badam zawarto\u015b\u0107 m.in. \u017celaza w tkankach ro\u015blin i rozrzut wynik\u00f3w, kt\u00f3ry potrafi si\u0119ga\u0107 rz\u0119du wielko\u015bci w obr\u0119bie ro\u015blin tego samego gatunku, m\u00f3g\u0142 mi si\u0119 z czym\u015b skojarzy\u0107 i da\u0107 do my\u015blenia.)<\/p>\n

Podobnie jak ja post\u0119powa\u0142o pewnie jeszcze wielu (pod warunkiem, \u017ce w og\u00f3le pr\u00f3bowali weryfikowa\u0107 t\u0119 niby trywialn\u0105 informacj\u0119). Tak samo post\u0105pi\u0142 Mike Sutton, brytyjski kryminolog, po tym, jak u\u017cy\u0142 tej anegdoty na konferencji po\u015bwi\u0119conej b\u0142\u0119dnym danym. Sutton oczywi\u015bcie te\u017c si\u0119gn\u0105\u0142 do Wikipedii, do kt\u00f3rej wiarygodno\u015bci ma zrozumia\u0142e zastrze\u017cenia, ale kt\u00f3r\u0105 wykorzysta\u0142 do odnalezienia \u017ar\u00f3d\u0142a informacji, czyli artyku\u0142u Hamblina. No i utkn\u0105\u0142 w tym samym miejscu, co ja. By\u0142 jednak w mniej komfortowej sytuacji, bo potrzebowa\u0142 lepszego \u017ar\u00f3d\u0142a. Wszystkie poszukiwania, je\u017celi w og\u00f3le prowadzi\u0142y dok\u0105dkolwiek, prowadzi\u0142y do Hamblina. Ostatecznie wi\u0119c skontaktowa\u0142 si\u0119 z nim. Niestety, Hamblin, zapewniaj\u0105c \u017ce oczywi\u015bcie w momencie pisania artyku\u0142u mia\u0142 wiarygodne informacje, zapomnia\u0142, sk\u0105d je w\u0142a\u015bciwie wzi\u0105\u0142. Jego artyku\u0142 mia\u0142 by\u0107 lekkim esejem \u015bwi\u0105tecznym bez nadmiaru bibliografii. W czasie poszukiwa\u0144 Sutton trafia\u0142 na kolejne mutacje memu pomy\u0142kowego, z kt\u00f3rych najbardziej odleg\u0142a sugerowa\u0142a, \u017ce by\u0107 mo\u017ce nie chodzi o miejsce dziesi\u0119tne zapisu, ale o r\u00f3\u017cnic\u0119 w masie suchej i \u015bwie\u017cej. Jednak\u017ce nikt nie by\u0142 w stanie poda\u0107 oryginalnych publikacji, cho\u0107 pojawia\u0142y si\u0119 tak twarde dane jak nazwisko chemika, kt\u00f3ry si\u0119 pomyli\u0142 (ale okaza\u0142o si\u0119, \u017ce kr\u0105\u017c\u0105 co najmniej dwa autentycznych niemieckoj\u0119zycznych badaczy, czasem z mutacjami w zapisie, plus informacja, \u017ce to pomy\u0142ka pomocnika), data odkrycia pomy\u0142ki, procentowy wzrost spo\u017cycia szpinaku (co ciekawe – r\u00f3wno o jedn\u0105 trzeci\u0105, tak pi\u0119knie jak w podrasowanych wynikach Mendla) i tytu\u0142 komiksu. Sutton tyle\u017c zdesperowany, ile zafrapowany zacz\u0105\u0142 si\u0119ga\u0107 do dost\u0119pnych trudniej ni\u017c przez Google Scholara publikacji. Pierwsz\u0105 naukow\u0105 potwierdzaj\u0105ca t\u0119 histori\u0119 rzeczywi\u015bcie by\u0142 artyku\u0142 Hamblina z 1981 r. Natomiast w\u015br\u00f3d publikacji podaj\u0105cych zawarto\u015b\u0107 \u017celaza w warzywach warto\u015bci u r\u00f3\u017cnych badaczy si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0142y nieraz znacznie (co mnie nie dziwi z racji w\u0142asnych do\u015bwiadcze\u0144). W\u015br\u00f3d nich praca niejakiego McKillopa (1916) powiela tabel\u0119 Bungego, kt\u00f3ry w\u015br\u00f3d \u017ar\u00f3de\u0142 \u017celaza w pokarmie wymienia „szpinak i inne zielone warzywa”. (Sk\u0105din\u0105d Bunge pono\u0107 pomyli\u0142 si\u0119 w oznaczeniu zawarto\u015bci \u017celaza w hemoglobinie.) To mo\u017ce by\u0107 pocz\u0105tek historii o nadzwyczajnej warto\u015bci szpinaku, gdy kto\u015b powielaj\u0105cy informacj\u0119 zapomina o „innych zielonych warzywach”. Kolejna ameryka\u0144ska publikacja na ten temat wysz\u0142a w\u0142a\u015bnie w latach 30 XX w., czyli w czasach, gdy ju\u017c mia\u0142 dzia\u0142a\u0107 efekt propagandy, ale by\u0142a niejasna, czy podaje zawarto\u015b\u0107 w suchej, czy \u015bwie\u017cej masie. Wkr\u00f3tce wi\u0119c wydano publikacj\u0119 wyja\u015bniaj\u0105c\u0105. Mniej wi\u0119cej jednocze\u015bnie odkryto, \u017ce zawarte w szpinaku \u017celazo jest w wi\u0119kszo\u015bci nieprzyswajalne. To z kolei da\u0142o okazj\u0119 do dziennikarskich odkry\u0107, \u017ce katowanie nim dzieci by\u0142o niepotrzebne. Tyle tylko, \u017ce Popeye w ca\u0142ej serii odcink\u00f3w nigdy nie zachwala\u0142 szpinaku jako \u017ar\u00f3d\u0142a \u017celaza, lecz witaminy A.<\/p>\n

Tak wi\u0119c wszytko wskazuje, \u017ce historia o pomy\u0142ce z przecinkiem jest przyk\u0142adem Radia Erewa\u0144. Ironi\u0105 losu jest fakt, \u017ce silnie do jej rozprzestrzenienia przyczyni\u0142 si\u0119 artyku\u0142 o… naukowej nierzetelno\u015bci.<\/p>\n

A artyku\u0142 Suttona w Internet Journal of Criminology przeczyta\u0142em, ale zamieszczonej bibliografii nie sprawdzi\u0142em. Skoro jest opublikowany w pi\u015bmie naukowym musi by\u0107 rzetelny, no nie?<\/p>\n

Piotr Panek<\/strong><\/p>\n

Fot. Kard z filmu „Little Swee\u2019 Pea” (1936)<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Pewnie ka\u017cdy s\u0142ysza\u0142 histori\u0119 o pomy\u0142ce przy okre\u015bleniu zawarto\u015bci \u017celaza w szpinaku. Ja pierwszy raz w liceum na lekcji chemii jako przestrog\u0119 przed nieuwa\u017cnym podawaniem wynik\u00f3w. Trafia\u0142em na ni\u0105 od czasu do czasu, zwykle w kontek\u015bcie pouczaj\u0105cej anegdoty, nieraz z rozbudowanym t\u0142em, jak to jeden b\u0142\u0105d mo\u017ce wp\u0142yn\u0105\u0107 na kultur\u0119 i losy tysi\u0119cy, je\u015bli nie […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[58,11,43,57],"tags":[74,87,289,352],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1111"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1111"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1111\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3571,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1111\/revisions\/3571"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1111"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1111"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1111"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}