{"id":1117,"date":"2012-02-08T12:34:47","date_gmt":"2012-02-08T11:34:47","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=1117"},"modified":"2013-04-04T19:18:47","modified_gmt":"2013-04-04T17:18:47","slug":"always","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2012\/02\/08\/always\/","title":{"rendered":"Always"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a><\/p>\n

Z pewn\u0105 tak\u0105 nie\u015bmia\u0142o\u015bci\u0105 chc\u0119 dzisiaj napisa\u0107 o Always. A tak\u017ce o innych operatorach modalnych i pewnym ciekawym twierdzeniu ich dotycz\u0105cym.<\/p>\n

Starsi czytelnicy mo\u017ce pami\u0119taj\u0105 jedn\u0105 z pierwszych kampanii reklamowych po zmianie naszego systemu gospodarczego na wolnorynkowy. W dodatku by\u0142a to pierwsza w og\u00f3le kampania reklamowa podpasek, co w\u00f3wczas budzi\u0142o sensancj\u0119 podw\u00f3jn\u0105. U\u017cy\u0142em w pierwszym zdaniu motywu z tej kampanii umy\u015blnie, bo w twierdzeniu b\u0119dzie mowa o always<\/em>.<\/p>\n


\nDo dzie\u0142a – chodzi o Twierdzenie Gabbaya o separacji<\/strong>, kt\u00f3re m\u00f3wi o liniowej logice temporalnej. Ta logika to najprostszy formalny spos\u00f3b wypowiadania w\u0142asno\u015bci zale\u017cnych od czasu. Jej esencj\u0105 s\u0105 operatory odwo\u0142uj\u0105ce si\u0119 do fakt\u00f3w zachodz\u0105cych w innym czasie :<\/p>\n

zawsze w przysz\u0142o\u015bci X\r\nkiedy\u015b w przysz\u0142o\u015bci X\r\nw nast\u0119pnej chwili X<\/pre>\n
kt\u00f3re stosuje si\u0119 do pojedynczych w\u0142asno\u015bci X, oraz bardziej skomplikowany<\/p>\n
X do chwili, gdy Y zajdzie<\/pre>\n
\u0142\u0105cz\u0105cy dwie w\u0142asno\u015bci X i Y razem. Oczywi\u015bcie mo\u017cna te\u017c symetrycznie odwo\u0142ywa\u0107 si\u0119 do przesz\u0142o\u015bci, za pomoc\u0105
\nzawsze w przesz\u0142o\u015bci X<\/p>\n
kiedy\u015b w przesz\u0142o\u015bci X\r\nw poprzedniej chwili X\r\nX od czasu gdy ostatnio zasz\u0142o Y<\/pre>\n
\u0179r\u00f3d\u0142em pot\u0119gi i zarazem komplikacji tej logiki jest mo\u017cliwo\u015b\u0107 umieszczania wewn\u0105trz X i Y w tych wyra\u017ceniach kolejnych odwo\u0142a\u0144 do czasu. Operatory „zawsze<\/em>” nazywaj\u0105 si\u0119 po angielsku „always<\/em>” – st\u0105d tytu\u0142 tekstu.<\/p>\n
W poni\u017cszych przyk\u0142adach, zainspirowany artyku\u0142em Karola Ja\u0142ochowskiego<\/a> w noworocznej POLITYCE,  do\u015b\u0107 niefrasobliwie u\u017cywam w celach ilustracyjnych termin\u00f3w z kosmologii: Big Bang, wieki ciemne<\/a> po nim gdy nie by\u0142o jeszcze gwiazd, oraz czas gdy gwiazdy powsta\u0142y, teoria pulsuj\u0105cego Wszech\u015bwiata<\/a>. Musz\u0119 jednak zastrzec, \u017ce logika temporalna zak\u0142ada czas p\u0142yn\u0105cy skokowo a nie w ci\u0105g\u0142y spos\u00f3b (co na przyk\u0142ad umo\u017cliwia m\u00f3wienie o poprzedniej i nast\u0119pnnej chwili). W dodatku w \u017caden spos\u00f3b nie jest przeznaczona do wsp\u00f3\u0142pracy z teori\u0105 wzgl\u0119dno\u015bci i zale\u017cno\u015bci\u0105 czasu od materii. Chodzi wy\u0142\u0105cznie o ilustracj\u0119, a nie o fizyczn\u0105 trafno\u015b\u0107.<\/p>\n
W logice temporalnej mo\u017cna na przyk\u0142ad sformu\u0142owa\u0107 zdanie<\/p>\n
zawsze w przysz\u0142o\u015bci (kiedy\u015b w przysz\u0142o\u015bci gwiazda \u015bwieci<\/strong>)<\/pre>\n
wyra\u017caj\u0105ce wiar\u0119 w przysz\u0142\u0105 niesko\u0144czono\u015b\u0107 moment\u00f3w gdy gwiazdy \u015bwiec\u0105. To nie musi by\u0107 koniecznie deklaracja Wszech\u015bwiata stacjonarnego, we wszech\u015bwiecie pulsuj\u0105cym te\u017c jest niesko\u0144czenie wiele takich moment\u00f3w.  Wszech\u015bwiat stacjonarny by\u0142by opisany przez<\/p>\n
zawsze w przysz\u0142o\u015bci (nie Big Bang<\/strong> i gwiazda \u015bwieci<\/strong>)<\/pre>\n
Analogicznie mo\u017cna sformu\u0142owa\u0107 teori\u0119 wszech\u015bwiata pulsuj\u0105cego<\/p>\n
zawsze w przesz\u0142o\u015bci (kiedy\u015b w przesz\u0142o\u015bci Big Bang<\/strong>)<\/pre>\n
bo wypowiadamy opini\u0119, \u017ce jak bardzo wstecz czasu by\u015bmy si\u0119 nie posun\u0119li, zawsze by\u0142 jaki\u015b Big Bang jeszcze wcze\u015bniej. Albo w bardziej dobitny spos\u00f3b<\/p>\n
(zawsze w przesz\u0142o\u015bci\r\n   (kiedy\u015b w przesz\u0142o\u015bci Big Bang))\r\n      i\r\n(zawsze w przysz\u0142o\u015bci\r\n   (kiedy\u015b w przysz\u0142o\u015bci Big Bang))<\/pre>\n
dodatkowo orzekaj\u0105c, \u017ce nie tylko tak by\u0142o, ale tak te\u017c pozostanie w przysz\u0142o\u015bci.<\/p>\n
Prawdziwe komplikacje zaczynaj\u0105 si\u0119, gdy wymieszamy czas przesz\u0142y z przysz\u0142ym (poprzednie zdanie nie by\u0142o naprawd\u0119 wymieszane, m\u00f3wi\u0142o osobno  o przysz\u0142o\u015bci i osobno o przesz\u0142o\u015bci). Na przyk\u0142ad tak:<\/p>\n
\r\n
(zawsze w przesz\u0142o\u015bci \r\n    (kiedy\u015b w przesz\u0142o\u015bci \r\n        (Big Bang<\/strong> \r\n         i \r\n        (w nast\u0119pnej chwili \r\n            (nie Big Bang<\/strong> \r\n             do chwili gdy \r\n             gwiazda \u015bwieci<\/strong>) \r\n            i \r\n            (kiedy\u015b w przesz\u0142o\u015bci \r\n               Big Bang<\/strong> \r\n                i \r\n               (w nast\u0119pnej chwili\r\n                    nie Big Bang<\/strong> \r\n                     i \r\n                    (nie gwiazda \u015bwieci<\/strong>\r\n                     do chwili gdy\r\n                     Big Bang<\/strong>)\r\n                )\r\n            )\r\n        ))\r\n    )\r\n)<\/pre>\n
Solidnie si\u0119 nam\u0119czy\u0142em, \u017ceby t\u0119 wypowied\u017a sformu\u0142owa\u0107. Rozebranie jej sensu na pewno nie jest \u0142atwe. Umy\u015blnie miesza\u0142em czasy, ale przecie\u017c naturalne j\u0119zyki te\u017c maj\u0105 takie formy, jak angielskie future in the past<\/em> i past perfect<\/em>.<\/p>\n
I teraz twierdzenie Gabbaya o separacji:<\/p>\n
Ka\u017cd\u0105 wypowied\u017a w logice temporalnej mo\u017cna zapisa\u0107 r\u00f3wnowa\u017cnie w postaci rozseparowanej: czas przesz\u0142y osobno, czas przysz\u0142y osobno, nie mieszane a tylko \u0142\u0105czone sp\u00f3jnikami „i”, „lub”, „nie”.
\n<\/strong><\/p>\n
Ciekawym wnioskiem lingwistycznym jest to, \u017ce ka\u017cdy opis sformu\u0142owany w liniowej logice temporalnej mo\u017cna wyrazi\u0107 tak\u017ce chronologicznie. Future in the past<\/em> jest w niej funkcjonalnie zb\u0119dny. J\u0119zyk naturalny (angielski) nadal ma t\u0119 konstrukcj\u0119, co jest  jeszcze jednym z wielu argument\u00f3w za tym, \u017ce logika nie wystarcza do jego opisu.<\/p>\n
Jerzy Tyszkiewicz
\n<\/strong> Ilustracja Alicja Leszy\u0144ska<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Z pewn\u0105 tak\u0105 nie\u015bmia\u0142o\u015bci\u0105 chc\u0119 dzisiaj napisa\u0107 o Always. A tak\u017ce o innych operatorach modalnych i pewnym ciekawym twierdzeniu ich dotycz\u0105cym. Starsi czytelnicy mo\u017ce pami\u0119taj\u0105 jedn\u0105 z pierwszych kampanii reklamowych po zmianie naszego systemu gospodarczego na wolnorynkowy. W dodatku by\u0142a to pierwsza w og\u00f3le kampania reklamowa podpasek, co w\u00f3wczas budzi\u0142o sensancj\u0119 podw\u00f3jn\u0105. U\u017cy\u0142em w pierwszym […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[60,11,62,44,29],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1117"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1117"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1117\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2668,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1117\/revisions\/2668"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1117"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1117"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1117"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}