{"id":1155,"date":"2012-04-23T08:57:28","date_gmt":"2012-04-23T06:57:28","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=1155"},"modified":"2014-02-17T15:23:21","modified_gmt":"2014-02-17T14:23:21","slug":"upadki","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2012\/04\/23\/upadki\/","title":{"rendered":"Upadki"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a><\/p>\n

Pierwszy z marcowych numer\u00f3w Proceedings of the National Academy of Sciences<\/em> po\u015bwi\u0119cony by\u0142 w du\u017cej mierze tematyce upadk\u00f3w cywilizacji – tematyce ciekawej i \u0142atwo oddzia\u0142uj\u0105cej na wyobra\u017ani\u0119, a przez to \u0142atwo prowokuj\u0105cej do tworzenia spekulacji i ekspresji przes\u0105d\u00f3w.<\/p>\n

<\/p>\n

Autorzy tematycznych artyku\u0142\u00f3w chyba wzi\u0119li sobie do serca to zagro\u017cenie i du\u017co miejsca po\u015bwi\u0119cili na pokazanie, \u017ce sprawa jest skomplikowana i nie da si\u0119 jej zwykle wyja\u015bni\u0107 jednym czynnikiem. Pierwszym punktem jest samo poj\u0119cie upadku. Pewnie roztrz\u0105sanie, czy przekszta\u0142cenie scentralizowanego pa\u0144stwa faraon\u00f3w w zestaw minipa\u0144stewek przy jednoczesnym wyludnieniu oraz biedzie i demoralizacji prowadz\u0105cych do przypadk\u00f3w kanibalizmu to na pewno upadek, mo\u017cna jeszcze uzna\u0107 za postmodernistyczne dzielenie w\u0142osa na czworo. Jednak czy zast\u0105pienie modelu \u0142owiecko-zbierackiego przez model pastersko-rolniczy w polodowcowym Lewancie, w sytuacji, gdy takie tasowanie modeli nast\u0119powa\u0142o ju\u017c wcze\u015bniej w zale\u017cno\u015bci warunk\u00f3w przewa\u017caj\u0105cych w danym czasie i miejscu, to na pewno upadek? Mniejsza jednak z tym – jakie\u015b definicje w ko\u0144cu s\u0105 przyjmowane. Wi\u0119kszym problemem, ni\u017c uznanie danych zmian za upadek czy zast\u0105pienie, jest wyja\u015bnienie tych zmian.<\/p>\n

Bezpowrotnie chyba min\u0119\u0142y czasy, gdy ten problem pr\u00f3bowali wyt\u0142umaczy\u0107 wy\u0142\u0105cznie historycy odwo\u0142uj\u0105cy si\u0119 w zale\u017cno\u015bci od upodoba\u0144 do przyczyn zewn\u0119trznych typu najazdy czy wewn\u0119trznych – b\u0105d\u017a to spo\u0142ecznych (demoralizacja spo\u0142ecze\u0144stwa), b\u0105d\u017a jednostkowych (nieudolno\u015b\u0107 przyw\u00f3dc\u00f3w), ale zawsze ludzkich – psychologicznych, socjologicznych, militarnych. Nawet po\u0142\u0105czenie tych czynnik\u00f3w, kt\u00f3re wyra\u017ca obrazek Rzymianek rzucaj\u0105cych kwiaty barbarzy\u0144skim wojskom, kt\u00f3ry mia\u0142 pokazywa\u0107, \u017ce upadek imperium rzymskiego to efekt upadku obyczaj\u00f3w czy braku patriotyzmu, znany z moralizatorskich poucze\u0144, jest tak uproszczony, \u017ce u\u017cywany mo\u017ce by\u0107 tylko w publicystyce, a nie nauce. Dzi\u015b wiadomo, \u017ce cywilizacje i kultury upadaj\u0105 nie tylko z przyczyn ludzkich, ale te\u017c naturalnych. I nie chodzi tu o fa\u0142szywe analogie mi\u0119dzy losem organizm\u00f3w i spo\u0142ecze\u0144stw spod znaku tzw. darwinizmu spo\u0142ecznego, a o naturalne kl\u0119ski takie jak susze, powodzie, wybuchy wulkan\u00f3w itd. Oczywi\u015bcie, kl\u0119ski naturalne mog\u0105 by\u0107 wywo\u0142ane przez cz\u0142owieka, zw\u0142aszcza gdy wcze\u015bniej przekszta\u0142ci\u0142 natur\u0119. Taki przyk\u0142ad to np. zniszczenie systemu irygacji mezopotamskich, cz\u0119\u015bciowo zwi\u0105zany z naturalnymi powodziami, kt\u00f3rego nie uda\u0142o si\u0119 odbudowa\u0107 ze wzgl\u0119du na najazd Mongo\u0142\u00f3w, przez co okolice Bagadu znanego z Opowie\u015bci tysi\u0105ca i jednej nocy sta\u0142y si\u0119 na kilkaset lat niemal bezludne.<\/p>\n

Ostanie lata to wysyp bada\u0144 i teorii upadk\u00f3w cywilizacji w\u0142a\u015bnie wywo\u0142anych katastrofami naturalnymi, zar\u00f3wno niezale\u017cnymi od cz\u0142owieka, jak i przez niego sprowokowanymi. Ma to oczywi\u015bcie zwi\u0105zek z badaniami zmian klimatu. Do\u015b\u0107 modne sta\u0142y si\u0119 tezy Jarreda Diamonda, kt\u00f3ry, b\u0119d\u0105c biologiem, za g\u0142\u00f3wn\u0105 przyczyn\u0119 upadk\u00f3w uznaje z\u0142e zarz\u0105dzanie (czyli zwykle przeekspolatowanie) \u015brodowiskiem. Autorzy artyku\u0142\u00f3w w PNAS staraj\u0105 si\u0119 nieco odwr\u00f3ci\u0107 t\u0119 mod\u0119, ostrzegaj\u0105c przed uproszczeniami. Wskazuj\u0105, \u017ce cywilizacje maj\u0105 mniejsz\u0105 lub wi\u0119ksz\u0105 zdolno\u015b\u0107 do adaptacji do zmian, do wyboru pomi\u0119dzy alternatywnymi modelami i tylko niekt\u00f3re zbiegi r\u00f3\u017cnych czynnik\u00f3w (czasem si\u0119 nap\u0119dzaj\u0105cych) prowadz\u0105 do upadku. Przyk\u0142adowo, serie s\u0142abych wylew\u00f3w Nilu Egipt prze\u017cywa\u0142 lepiej lub gorzej niejeden raz, ale w\u0142a\u015bnie tym razem, gdy jednocze\u015bnie Akadyjczycy odci\u0119li go od fenickiego rynku, ta kl\u0119ska ekologiczna nie mog\u0142a zosta\u0107 zrekompensowana zyskami z handlu i gospodarka si\u0119 za\u0142ama\u0142a, a z ni\u0105 pa\u0144stwo.<\/p>\n

To niby jest oczywiste, bo upraszczanie jest zawsze przek\u0142amaniem. Kto jak kto, ale ekolodzy wiedz\u0105, \u017ce wyja\u015bnienie jednoczynnikowe jest niemal zawsze niewystarczaj\u0105ce (i przypuszczam, \u017ce Diamond zdaje sobie z tego spraw\u0119). Z drugiej jednak strony, czasem trzeba upraszcza\u0107. Kiedy\u015b sam na potrzeby pewnego przedsi\u0119wzi\u0119cia edukacyjnego napisa\u0142em jego cz\u0119\u015b\u0107 dotycz\u0105c\u0105 wzajemnych wp\u0142yw\u00f3w cywilizacji i katastrofalnych zmian klimatycznych. I wtedy np., pisz\u0105c o Szwedach pl\u0105druj\u0105cych Polsk\u0119 w czasie Potopu, skupi\u0142em si\u0119 na katastrofalnych zimach w ich ojczy\u017anie, a nie na niesnaskach mi\u0119dzy kuzynostwem Waz\u00f3w. Taka by\u0142a specyfika tego tekstu i ju\u017c. Nie jestem archeologiem, ale mam wra\u017cenie, \u017ce w PNAS, pr\u00f3buj\u0105c walczy\u0107 z uproszczeniami nowej mody, niekt\u00f3rzy z nich nieco si\u0119 zagalopowali. Tezy o wp\u0142ywie zmian ekologicznych na rozw\u00f3j, w tym upadek, cywilizacji nie s\u0105 wydumane przy kawie (ekologicznej), tylko wzi\u0119\u0142y si\u0119 z twardych danych paleoekologicznych. Archeologia czerpie obecnie z paleontologii pe\u0142ne gar\u015bcie metod i danych, wi\u0119c ten zestaw czynnik\u00f3w ju\u017c nie mo\u017ce by\u0107 ignorowany przy konstruowaniu z\u0142o\u017conych hipotez. Taka zreszt\u0105 jest wymowa artyku\u0142u podsumowuj\u0105cego – sprawa upadk\u00f3w cywilizacji jest skomplikowana, a elementy ekologii maj\u0105 w tym swoje utrwalone ju\u017c miejsce.<\/p>\n

Piotr Panek<\/strong><\/p>\n

fot. HJPD. \u017ar\u00f3d\u0142o: Wikimedia Commons. licencja CC-BY-3.0<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Pierwszy z marcowych numer\u00f3w Proceedings of the National Academy of Sciences po\u015bwi\u0119cony by\u0142 w du\u017cej mierze tematyce upadk\u00f3w cywilizacji – tematyce ciekawej i \u0142atwo oddzia\u0142uj\u0105cej na wyobra\u017ani\u0119, a przez to \u0142atwo prowokuj\u0105cej do tworzenia spekulacji i ekspresji przes\u0105d\u00f3w.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[58,54,6],"tags":[81],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1155"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1155"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1155\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3505,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1155\/revisions\/3505"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1155"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1155"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1155"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}