![\"kapucynka_450.jpg\"](\"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/wp-content\/uploads\/kapucynka_450.jpg\" "\\"kapucynka_450.jpg\\"")
<\/p>\n<\/p>\n
Og\u00f3rek to nie winogrona – ma\u0142pa ma sw\u00f3j rozum.<\/strong> <\/p>\n Jasiek by\u0142 bardzo nieufny w stosunku do obcych. By\u0142o to zreszt\u0105 jednym z jego g\u0142\u00f3wnych obowi\u0105zk\u00f3w jako szefa ma\u0142piej wsp\u00f3lnoty. R\u00f3wnocze\u015bnie by\u0142 pe\u0142en zaufania w stosunku do swego sta\u0142ego opiekuna. Ale tylko w\u00f3wczas, gdy nie by\u0142o ma\u0142pich \u015bwiadk\u00f3w takich spoufale\u0144. Kiedy Jasiek by\u0142 w klatce, pozostawa\u0142 na pokaz nieufny. Demonstrowa\u0142 przed swym stadem odwag\u0119 i wy\u017cszo\u015b\u0107 wobec cz\u0142owieka, co musia\u0142o wywo\u0142ywa\u0107 uznanie w oczach jego wsp\u00f3\u0142plemie\u0144c\u00f3w. Tylko on m\u00f3g\u0142 zbli\u017cy\u0107 si\u0119 do cz\u0142owieka i pozwoli\u0107 si\u0119 dotkn\u0105\u0107. Reszta stada chowa\u0142a si\u0119 w k\u0105tach klatki.<\/p>\n Jednak po zabraniu Ja\u015bka z klatki, na zapleczu ma\u0142piarni, gdy znika\u0142 z oczu swej hordy, obowi\u0105zek pokazywania kto tu jest panem przestawa\u0142 dzia\u0142a\u0107. W\u00f3wczas Jasiek z herszta bandy przemienia\u0142 si\u0119 w przemi\u0142\u0105 ma\u0142pk\u0119. Pomi\u0119dzy nim i jego opiekunem panowa\u0142a niepisana umowa, \u017ce poza zasi\u0119giem wzroku wsp\u00f3\u0142braci Ja\u015bka s\u0105 dla siebie dobrymi kumplami.<\/p>\n Cho\u0107 widzia\u0142em si\u0119 z Ja\u015bkiem codziennie przez miesi\u0105c, karmi\u0142em go i sprz\u0105ta\u0142em klatk\u0119 jego stadka, to do ko\u0144ca nie uda\u0142o mi si\u0119 zaskarbi\u0107 jego zaufania. Mia\u0142em ci\u0105gle wra\u017cenie, \u017ce Jasiek uwa\u017ca, i\u017c podsuwane przeze mnie smako\u0142yki (r\u00f3wnie\u017c poza klatk\u0105) po prostu mu si\u0119 nale\u017c\u0105. Nie mog\u0142em oprze\u0107 si\u0119 wra\u017ceniu, \u017ce Jasiek zawiera i ze mn\u0105 umow\u0119: ty mo\u017cesz mnie g\u0142aska\u0107, a ja za to mam dostawa\u0107 w zap\u0142acie rodzynki czy kawa\u0142ki banana. Wydawa\u0142 si\u0119 sugerowa\u0107, \u017ce w ten spos\u00f3b jeste\u015bmy sobie r\u00f3wni. Jego sta\u0142y opiekun mia\u0142 wyra\u017anie inny, wa\u017cniejszy status przyjaciela. Niesamowite w tym uk\u0142adzie by\u0142o to, \u017ce intencje Ja\u015bka mo\u017cna by\u0142o wyczu\u0107 w spos\u00f3b niemal namacalny. By\u0142o dla mnie jasne, \u017ce Jasiek ma poczucie r\u00f3wnouprawnienia.<\/p>\n W\u0142a\u015bnie ukaza\u0142a si\u0119 w PNAS USA publikacja naukowa, kt\u00f3ra w udokumentowany, eksperymentalny spos\u00f3b potwierdza moje intuicyjnie wyczuwane zdolno\u015bci kapucynek do poczucia egalitaryzmu<\/a>.<\/p>\n Ekipa znanego etologa i prymatologa Fransa de Waala<\/a> z Emory University w Atlancie obserwowa\u0142a reakcje testowanych parami osobnik\u00f3w na nagradzanie za wykonywanie wyuczonych prostych czynno\u015bci (podawanie \u017cetonu do d\u0142oni eksperymentatora). Kiedy za wykonan\u0105 czynno\u015b\u0107 jedna ma\u0142pa dostawa\u0142a kawa\u0142ek og\u00f3rka a druga winogrona, to ta pierwsza, nagrodzona mniej hojnie, wpada\u0142a we w\u015bciek\u0142o\u015b\u0107 i gotowa by\u0142a nawet cisn\u0105\u0107 og\u00f3rkiem w eksperymentatora. Powodem takiej reakcji mog\u0142a by\u0107 po prostu frustracja.<\/p>\n Aby sprawdzi\u0107 w jakim stopniu w\u0142a\u015bnie to uczucie kieruje ma\u0142pimi czynami, nagradzano obie ma\u0142py kawa\u0142kiem og\u00f3rka pokazuj\u0105c im r\u00f3wnocze\u015bnie winogrona. W takim te\u015bcie kapucynki nie wykazywa\u0142y oznak gniewu. Naukowcy uznali wi\u0119c, \u017ce wcale nie kieruje nimi frustracja, a wy\u0142\u0105cznie poczucie krzywdy, gdy s\u0105siad za t\u0119 sam\u0105 prac\u0119 dostaje lepsze wynagrodzenie.<\/p>\n Wykazano r\u00f3wnie\u017c, \u017ce mniejsza rekompensata ni\u017c w przypadku s\u0105siada, gdy zadanie by\u0142o stosunkowo \u0142atwe, wywo\u0142uje mniejsz\u0105 z\u0142o\u015b\u0107 u poszkodowanego ni\u017c w\u00f3wczas, gdy nak\u0142ad pracy by\u0142 spory. Jednym s\u0142owem poziom reakcji kapucynek okaza\u0142 si\u0119 wprost proporcjonalny do nak\u0142adu si\u0142 w\u0142o\u017conych w wykonanie zadania. Kapucynki s\u0105 wi\u0119c w stanie nie tylko oceni\u0107 warto\u015b\u0107 wykonanej pracy, ale i por\u00f3wna\u0107 poziom zap\u0142aty i wyczu\u0107, \u017ce s\u0105 poszkodowane w stosunku do innych.<\/p>\n Sk\u0105d u ma\u0142p takie zdolno\u015bci? Etolodzy s\u0105dz\u0105, i\u017c wykszta\u0142ci\u0142y si\u0119 one oczywi\u015bcie dzi\u0119ki niekwestionowanej inteligencji kapucynek, ale r\u00f3wnie\u017c dzi\u0119ki konieczno\u015bci wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ania osobnik\u00f3w w stadzie. Zamieszkuj\u0105ce tropikaln\u0105 puszcz\u0119 amazo\u0144sk\u0105 kapucynki poluj\u0105 na r\u00f3\u017cne zwierz\u0119ta, m. in. na du\u017cych rozmiar\u00f3w wiewi\u00f3rki. W pojedynk\u0119 takie \u0142owy nie wchodz\u0105 zupe\u0142nie w rachub\u0119. Tylko wsp\u00f3lne polowanie mo\u017ce by\u0107 uwie\u0144czone sukcesem. Za wsp\u00f3lnot\u0105 cel\u00f3w idzie r\u00f3wnie\u017c sprawiedliwy w stosunku do nak\u0142adu si\u0142 i \u015brodk\u00f3w podzia\u0142 \u0142up\u00f3w. A wi\u0119c ten, kto bardziej si\u0119 napracowa\u0142, ma w spo\u0142eczno\u015bci kapucynek prawo otrzyma\u0107 lepszy k\u0105sek.<\/p>\n Ekipa de Walla wykaza\u0142a istnienie podobnego poczucia egalitaryzmu u szympans\u00f3w. Jednak u tego gatunku by\u0142o ono o wiele mniej widoczne ni\u017c u kapucynek. Skoro tego rodzaju wra\u017cliwo\u015b\u0107 obecna jest u ma\u0142p nie dziwi, \u017ce u ludzi jest ona jeszcze lepiej rozwini\u0119ta.<\/p>\n W wykszta\u0142ceniu si\u0119 na drodze ewolucji w odleg\u0142ych epokach naszego poczucia egalitaryzmu mia\u0142a zapewne r\u00f3wnie\u017c wielkie znaczenie konieczno\u015b\u0107 harmonijnego wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ania cz\u0142onk\u00f3w grupy. Wrogo\u015b\u0107 do niesprawiedliwo\u015bci spo\u0142ecznej mog\u0142a wyst\u0105pi\u0107 jedynie w dobrze zorganizowanej grupie. Nie mog\u0142a za\u015b wykszta\u0142ci\u0107 si\u0119 jako cecha pojedynczego, \u017cyj\u0105cego samotnie osobnika, gdy\u017c nie mia\u0142a w\u00f3wczas \u017cadnego sensu.<\/p>\n Poczucie egalitaryzmu ma spore znaczenie nie tylko w prostych, codziennych relacjach mi\u0119dzyludzkich, ale i w ekonomii. Udowodniono bowiem, \u017ce emocje i psychologia odgrywaj\u0105 bardzo wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w podejmowaniu decyzji ekonomicznych – i to na wszystkich jej poziomach i szczeblach. Mo\u017cna wi\u0119c rzec, \u017ce ekonomia opiera si\u0119 w du\u017cej mierze na pierwotnym ma\u0142pim biznesie<\/a>.<\/p>\n Jednak cz\u0142owiek poszed\u0142 dalej i uzyska\u0142 spor\u0105 przewag\u0119 nad ma\u0142pami r\u00f3wnie\u017c i w tej dziedzinie. Ot\u00f3\u017c ma\u0142py nie wykazuj\u0105 gniewu, gdy s\u0105 jedynie pasywnymi obserwatorami, a nie uczestnikami opisanych powy\u017cej test\u00f3w. Gdy obserwator widzi scenk\u0119, podczas kt\u00f3rej inna ma\u0142pa w\u015bcieka si\u0119, \u017ce zosta\u0142a nagrodzona gorzej ni\u017c s\u0105siad, wr\u0119cz si\u0119 z tego cieszy.<\/p>\n Z naszego codziennego do\u015bwiadczenia wiadomo dobrze, \u017ce w podobnym te\u015bcie z udzia\u0142em wy\u0142\u0105cznie ludzi bywa bardzo r\u00f3\u017cnie. Ciekawe czy ci z nas, kt\u00f3rzy przywi\u0105zuj\u0105 mniejsz\u0105 wag\u0119 do egalitaryzmu, s\u0105 bardziej czy mniej ewolucyjnie zaawansowani?<\/p>\n Ludzie maj\u0105 jeszcze jedn\u0105 przewag\u0119 nad ma\u0142pami. Mog\u0105 udawa\u0107 lub obiecywa\u0107 egalitaryzm dla uzyskania dla siebie r\u00f3\u017cnych korzy\u015bci. Bardzo cz\u0119sto robi to pewien gatunek cz\u0142owieka zwany Homo politicus<\/em><\/a>.<\/p>\n
\nNie jestem znawc\u0105 kapucynek<\/a>. Mia\u0142em jednak okazj\u0119 przekona\u0107 si\u0119 o ich inteligencji, gdy – jako jedni z niewielu student\u00f3w w PRL –\u00a0mieli\u015bmy (naprawd\u0119 ciekawe) praktyki robotnicze w ZOO. A dok\u0142adniej w ma\u0142piarni. G\u0142\u00f3wn\u0105 maskotk\u0105 tej\u017ce ma\u0142piarni by\u0142 przyw\u00f3dca stada kapucynek – Jasiek.<\/p>\n