{"id":2811,"date":"2013-05-13T19:25:41","date_gmt":"2013-05-13T17:25:41","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=2811"},"modified":"2020-07-07T15:01:28","modified_gmt":"2020-07-07T13:01:28","slug":"pod-tatrami-ponad-granicami","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2013\/05\/13\/pod-tatrami-ponad-granicami\/","title":{"rendered":"Pod Tatrami, po(na)d granicami"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>Jak ka\u017cdy wie, Morskie Oko nazw\u0119 sw\u0105 zawdzi\u0119cza temu, \u017ce jeziora tatrza\u0144skie s\u0105 odnogami morza, z kt\u00f3rym \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 podziemnym kana\u0142em. Co wi\u0119cej, do\u015b\u0107 naturalne jest, \u017ce skoro przez d\u0142ugi czas podlega\u0142y one w\u0142adztwu Cesarza Pana, kt\u00f3ry panowa\u0142 mi\u0142o\u015bciwie r\u00f3wnie\u017c jako kr\u00f3l W\u0119gr\u00f3w i Chorwat\u00f3w, s\u0105 po\u0142\u0105czone ni mniej ni wi\u0119cej, jak z Adriatykiem. Podziemny kana\u0142 wi\u0119c przebiega pod Tatrami. Co prawda niejaki Jakob Buchholtz badaj\u0105c poziom wody w jednym ze staw\u00f3w tatrza\u0144skich stwierdzi\u0142 brak zmienno\u015bci dobowej czyli przyp\u0142yw\u00f3w i odp\u0142yw\u00f3w, ale co to za dow\u00f3d!?<\/p>\n

Powy\u017csza legenda i spos\u00f3b rozprawienia si\u0119 z ni\u0105 to pocz\u0105tek hydrologicznego spojrzenia na Tatry, kt\u00f3re s\u0105 nie tylko najwy\u017cszymi polskimi g\u00f3rami, ale s\u0105 te\u017c jednym z bardziej osobliwych obszar\u00f3w Polski pod wzgl\u0119dem stosunk\u00f3w wodnych. Poczynaj\u0105c od tego, \u017ce cho\u0107 wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 g\u00f3r le\u017cy po stronie s\u0142owackiej, to wi\u0119cej opad\u00f3w trafia na stron\u0119 polsk\u0105. Co wi\u0119cej, o ile na ni\u017cu podawanie sumy opad\u00f3w mierzonych w deszczomierzu ma sens, bo opady poziome, takie jak szad\u017a s\u0105 marginalne, o tyle w Tatrach mog\u0105 si\u0119ga\u0107 dw\u00f3ch trzecich opadu pionowego. A i ten jest w skali kraju najwy\u017cszy. Tatry to r\u00f3wnie\u017c jedno z nielicznych w Polsce miejsc, gdzie opr\u00f3cz ciek\u00f3w sta\u0142ych g\u0119sta jest sie\u0107 ciek\u00f3w okresowych.<\/p>\n

Po Buchholtzu kolejni geografowie, a p\u00f3\u017aniej hydrolodzy badali wody Tatr i do niedawna wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce w zasadzie wszystko ju\u017c wiadomo. Kolejne badania mia\u0142y ju\u017c tylko potwierdza\u0107 dwudziestowieczne odkrycia i ewentualnie na zasadzie monitoringu por\u00f3wnywa\u0107 dawne pomary ze wsp\u00f3\u0142czesnymi. W ko\u0144cu ma\u0142o kt\u00f3ry region jest tak dobrze skartowany i opisany. Na ni\u017cu wiele strumieni pozostaje bezimiennymi (ewentualnie nosz\u0105c niewyszukane nazwy typu Potok, kt\u00f3re u\u017cywane s\u0105 tyko przez miejscowych, nie pojawiaj\u0105c si\u0119 na mapach nawet specjalistycznych). Tak samo wzg\u00f3rza i dolinki. Tymczasem w Tatrach prawie ka\u017cda zauwa\u017calna forma geomorfologiczna ma swoj\u0105 nazw\u0119 (a nieraz kilka).<\/p>\n

Tak te\u017c m\u00f3wiono Miros\u0142awowi \u017belaznemu, hydrochemikowi z UJ, kt\u00f3ry postanowi\u0142 sprawdzi\u0107, czy co\u015b si\u0119 zmieni\u0142o w sk\u0142adzie chemicznym tatrza\u0144skich \u017ar\u00f3de\u0142 od pomiar\u00f3w sprzed kilkudziesi\u0119ciu lat. On jednak upar\u0142 si\u0119 nie tylko sprawdzi\u0107 po \u0142ebkach, \u017ceby upewni\u0107 si\u0119, \u017ce w istocie wszystko wiadomo, ale postanowi\u0142 za\u0142o\u017cy\u0107 kilkusetpunktow\u0105 sie\u0107 badawcz\u0105. I okaza\u0142o si\u0119, \u017ce sprawa jest o wiele bardziej skomplikowana, ni\u017c si\u0119 wydawa\u0142o. Co prawda wiele rzeczy wiedziano ju\u017c wcze\u015bniej. W szczeg\u00f3lno\u015bci wiedziano, \u017ce Tatry s\u0105 obszarem krasowym, gdzie wody kr\u0105\u017c\u0105 na powierzchni i pod powierzchni\u0105, a wiele \u017ar\u00f3de\u0142, zw\u0142aszcza bardziej wydajnych, niesie wod\u0119, kt\u00f3ra ju\u017c p\u0142yn\u0119\u0142a potokiem gdzie\u015b na powierzchni w innym rejonie. Zwykle jednak m\u00f3wi\u0105c o krasie od razu my\u015bli si\u0119 o G\u00f3rach Dynarskich, a je\u015bli o czym\u015b bli\u017cej, to o S\u0142owacji czy Jurze Krakowsko-Cz\u0119stochowskiej. Tymczasem w Tatrach kras jest te\u017c bardzo wa\u017cnym elementem. Cz\u0119ste jest zjawisko, gdy woda z jednej doliny znika w ponorze i wyp\u0142ywa w wywierzysku w innej dolinie, formalnie nale\u017c\u0105cej do innej zlewni. Dzia\u0142y wodne, czyli granice zlewni na powierzchni id\u0105ce wzd\u0142u\u017c grzbiet\u00f3w g\u00f3rskich maj\u0105 si\u0119 nijak do dzia\u0142\u00f3w wodnych pod ziemi\u0105. Woda na powierzchni sp\u0142ywa z lewego stoku w lewo, z prawego w prawo, a jednocze\u015bnie pod prawym stokiem mo\u017ce wpada\u0107 w dziur\u0119 i wyp\u0142ywa\u0107 pod stokiem lewym. Albo kilka grzbiet\u00f3w dalej. Albo rozdzieli\u0107 si\u0119 pod ziemi\u0105 (czasem te\u017c na powierzchni) i bifurkowa\u0107, czyli p\u0142yn\u0105\u0107 do dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych potok\u00f3w i dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych zlewni. I odwrotnie, niekt\u00f3re \u017ar\u00f3d\u0142a s\u0105 zasilane przez kilka podziemnych strumieni, kt\u00f3rych woda r\u00f3\u017cni si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105 sk\u0142adem chemicznym, temperatur\u0105 czy wiekiem. \u0179r\u00f3d\u0142a cz\u0119sto wybijaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c w \u015brodku koryta potoku i pozostaj\u0105 niezauwa\u017cone, dop\u00f3ki aparatura nie stwierdzi nag\u0142ej zmiany parametr\u00f3w fizyczno-chemicznych. Co do zasady, to wszystko wiedziano ju\u017c wcze\u015bniej, ale najnowsze badania ujawniaj\u0105, jak bardzo fragmentaryczna to wiedza. Na marginesie, aparatura wskazuje te\u017c, kiedy i gdzie opr\u00f3\u017cniono do potoku zawarto\u015b\u0107 szamb (np. przyschroniskowych). Zwykle dzieje si\u0119 to nocami, kiedy jest ma\u0142a szansa, \u017ce znajd\u0105 si\u0119 tury\u015bci pij\u0105cy krystaliczn\u0105 g\u00f3rsk\u0105 wod\u0119 prosto z potoku. Badania zmienno\u015bci przep\u0142ywu i poziomu wody, co prawda w \u017ar\u00f3d\u0142ach, a nie w stawach, mimo \u017ce wykonywane nowoczesnym sprz\u0119tem (gdzie pojedyncze elementy warte s\u0105 dziesi\u0105tki tysi\u0119cy z\u0142otych), w esencji swej a\u017c tak si\u0119 nie r\u00f3\u017cni\u0105 od bada\u0144 Buchholtza. Pokazuj\u0105, \u017ce woda w Tatrach mo\u017ce i nie ma po\u0142\u0105czenia z Adriatykiem, ani \u017cadnym innym morzem (poza tym, \u017ce ostatecznie sp\u0142ywa do Wis\u0142y lub Dunaju), ale ma po\u0142\u0105czenia zgo\u0142a nieoczekiwane, kt\u00f3re zaskoczy\u0142yby niejednego taternika my\u015bl\u0105cego, \u017ce o g\u00f3rach tych wie wszystko.<\/p>\n

W\u015br\u00f3d bada\u0144 systemu krasowego, prowadzonych nie tylko przez hydrolog\u00f3w i hydrochemik\u00f3w, ale te\u017c groto\u0142az\u00f3w eksploruj\u0105cych coraz to g\u0142\u0119bsze korytarze jaski\u0144 wewn\u0105trz Tatr, s\u0105 te\u017c takie, kt\u00f3re sugeruj\u0105, \u017ce po\u0142\u0105czenia pod grzbietem mog\u0105 r\u00f3wnie\u017c przekracza\u0107 granice pa\u0144stw. S\u0142owackie Tatry, nie do\u015b\u0107, \u017ce maj\u0105 mniejsze opady i wi\u0119ksze parowanie (po\u0142udniowe stoki), to jeszcze trac\u0105 na rzecz Polski wod\u0119 drog\u0105 podziemn\u0105. W tym \u015bwietle legenda o pier\u015bcieniu \u015bw. Kingi, kt\u00f3ry pod ziemi\u0105 przep\u0142yn\u0105\u0142 z w\u0119gierskiej strony Karpat na polsk\u0105, mo\u017ce nie staje si\u0119 jeszcze prawdopodobna, ale mo\u017ce by\u0107 pewn\u0105 metafor\u0105 podziemnego \u017cycia granicy na grzbiecie Karpat.<\/p>\n

Piotr Panek<\/strong><\/p>\n

Fot. Wywierzysko Chocho\u0142owskie, autor Piotr Panek, licencja CC-BY (uznanie autorstwa)<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Jak ka\u017cdy wie, Morskie Oko nazw\u0119 sw\u0105 zawdzi\u0119cza temu, \u017ce jeziora tatrza\u0144skie s\u0105 odnogami morza, z kt\u00f3rym \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 podziemnym kana\u0142em. Co wi\u0119cej, do\u015b\u0107 naturalne jest, \u017ce skoro przez d\u0142ugi czas podlega\u0142y one w\u0142adztwu Cesarza Pana, kt\u00f3ry panowa\u0142 mi\u0142o\u015bciwie r\u00f3wnie\u017c jako kr\u00f3l W\u0119gr\u00f3w i Chorwat\u00f3w, s\u0105 po\u0142\u0105czone ni mniej ni wi\u0119cej, jak z Adriatykiem. Podziemny […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[58,43],"tags":[619,70],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2811"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2811"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2811\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3493,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2811\/revisions\/3493"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2811"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2811"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2811"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}