{"id":3283,"date":"2013-12-11T19:19:40","date_gmt":"2013-12-11T18:19:40","guid":{"rendered":"http:\/\/naukowy.blog.polityka.pl\/?p=3283"},"modified":"2013-12-11T19:26:25","modified_gmt":"2013-12-11T18:26:25","slug":"moralnosc-pod-nadzorem","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/2013\/12\/11\/moralnosc-pod-nadzorem\/","title":{"rendered":"Moralno\u015b\u0107 pod nadzorem"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a><\/p>\n

Ostatnio pisa\u0142am o postdocach, a dzi\u015b dla odmiany co\u015b bardziej naukowego. Ot\u00f3\u017c wpad\u0142 mi \u00a0niedawno do r\u0105k numer specjalny miesi\u0119cznika Scientific American<\/em> (wydanie ameryka\u0144skie), a w nim artyku\u0142 na temat plastyczno\u015bci naszej moralno\u015bci. Autorka, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 dwie publikacje z Psychological Science<\/em>, stawia do\u015b\u0107 kontrowersyjn\u0105 tez\u0119: Czyn okre\u015bla ofiar\u0119 (The act defines the victim), przy czym nie chodzi tutaj o czyn sam w osobie, lecz bardziej o okre\u015blenie danego czynu. Autorka podaje, posi\u0142kuj\u0105c si\u0119 wspomnianymi publikacjami, kilka ciekawych przyk\u0142ad\u00f3w, z kt\u00f3rych wynika,\u00a0 \u017ce os\u0105dy moralne oraz oszczacowanie szkodliwo\u015bci danego czynu r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 w zale\u017cno\u015bci od tego, czy dany czyn zosta\u0142 uznany za przypadkowy czy intencjonalny.<\/p>\n

<\/p>\n

Uczestnikom bada\u0144 podano do przestudiowania histori\u0119 pewnej firmy, w kt\u00f3rej \u00a0na skutek niefortunej, rozmy\u015blnej lub przypadkowej, inwestycji prezesa, pracownikom obni\u017cono pensj\u0119. Po przeczytaniu tej historii uczestnicy mieli oszczacowa\u0107 straty moralne i finansowe odniesione przez pracownik\u00f3w; ci, kt\u00f3rzy otrzymali informacj\u0119 o celowym dzia\u0142aniu prezesa na szkod\u0119 swojej firmy ocenili straty poniesione przez pracownik\u00f3w na wi\u0119ksze ni\u017c ci uczestnicy, kt\u00f3rzy przeczytali informacj\u0119 o przypadkowo\u015bci dzia\u0142ania prezesa, mimo i\u017c w rzeczywisto\u015bci w obu przypadkach odniesione straty by\u0142y takie same (pracownicy nic nie wiedzieli o nieudanej inwestycji). W innym eksperymencie\u00a0 badanym podano informacj\u0119 o grupie os\u00f3b, kt\u00f3ra na skutek b\u0105d\u017a to celowego szkodliwego dzia\u0142ania b\u0105d\u017a niefortunnego zbiegu okoliczno\u015bci zacz\u0119\u0142a cierpie\u0107 na niedostatki wody pitnej. Badani mieli poda\u0107 szacunkow\u0105 ocen\u0119 strat. Tu r\u00f3wnie\u017c, podobnie jak w poprzednim eksperymencie, ocena strat zosta\u0142a znacznie zawy\u017cona w przypadku, gdy badani my\u015bleli ni\u017c mia\u0142o miejsce celowe dzia\u0142anie; ocena ta pokrywa\u0142a si\u0119 natomiast z rzeczywisto\u015bci\u0105, gdy badani s\u0105dzili, \u017ce dost\u0119p do wody zosta\u0142 ograniczony na skutek niefortunnego zbiegu okoliczno\u015bci.<\/p>\n

Kolejny dow\u00f3d wykazuj\u0105cy, \u017ce my, ludzie, mamy tendencj\u0119 do przecenienia poniesionych strat w przypadku, gdy s\u0105dzimy, \u017ce kto\u015b dzia\u0142a celowo na czyj\u0105\u015b szkod\u0119, zosta\u0142 przeprowadzony na podstawie wynik\u00f3w innego psychologicznego eksperymentu. W eksperymencie tym badanym podano dwie r\u00f3\u017cne historie pacjentki w stanie wegetatywnym, a nast\u0119pnie kazano opisa\u0107 stan owej pacjentki. W jednej z historii, opiekuj\u0105ca si\u0119 pacjentk\u0105 piel\u0119gniarka odcina\u0142a pacjentce co wiecz\u00f3r dop\u0142yw po\u017cywienia w celu osi\u0105gni\u0119cia korzy\u015bci maj\u0105tkowych; w drugiej odci\u0119cie od po\u017cywienia nast\u0119powa\u0142o na skutek usterek mechanicznych nie zauwa\u017conych przez piel\u0119gniark\u0119, kt\u00f3ra poza tym ca\u0142y czas po\u015bwi\u0119ca\u0142a si\u0119 pacjentce. Badani, kt\u00f3rzy przeczytali histori\u0119 o z\u0142ej piel\u0119gniarce, przypisali wegetatywnej pacjentce znacznie wi\u0119cej \u015bwiadomo\u015bci i mo\u017cliwo\u015bci odczuwania szkody wyrz\u0105dzanej przez piel\u0119gniark\u0119\u00a0 ni\u017c badani, kt\u00f3rzy przeczytali histori\u0119 dobrej piel\u0119gniarki.<\/p>\n

Ze wszystkich opisanych tu przyk\u0142ad\u00f3w wynika, i\u017c nasze ludzkie os\u0105dy i oceny podlegaj\u0105 znacznym wp\u0142ywom zale\u017cnie od okoliczno\u015bci. Autorzy przytoczonych bada\u0144 dowodz\u0105, i\u017c nasza moralno\u015b\u0107 jest cech\u0105 p\u0142ynn\u0105, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna manipulowa\u0107 w zale\u017cno\u015b\u0107 od tego jak przedstawi si\u0119 konkretn\u0105 histori\u0119.<\/p>\n

Ta p\u0142ynno\u015b\u0107 ocen ma ogromne znaczenie w s\u0105downictwie; tutaj bowiem wymiar kary zale\u017cy w du\u017cym stopniu od klasyfikacji czynu (celowy, nieumy\u015blny) oraz od wielko\u015bci poniesionych strat duchowych (psychicznych) czy materialnych. Ma to r\u00f3wnie\u017c znacznie, twierdz\u0105 autorzy, dla gospodarki oraz planowania bud\u017cetu, gdy\u017c rz\u0105dy antycypuj\u0105c koszty wyrz\u0105dzone np. przez dzia\u0142ania terrorystyczne przeznaczaj\u0105 na dzia\u0142ania zapobiegawcze wi\u0119ksze \u015brodki ni\u017c nakazywa\u0142aby rzeczywista potrzeba, uszczuplaj\u0105c w ten spos\u00f3b bud\u017cet przeznaczony na inne dziedziny gospodarki.<\/p>\n

Gdy s\u0105dzimy, \u017ce kto\u015b wyrz\u0105dzi\u0142 celowo szkod\u0119, to w\u00f3wczas straty oceniamy na wy\u017csze ni\u017c rzeczywisto\u015bci. Mamy tendencj\u0119 do przypisywania wi\u0119kszego uszczerbku na zdrowiu psychicznym czy fizycznym u os\u00f3b, u kt\u00f3rych s\u0105dzimy, \u017ce dosz\u0142o do celowych zaniedba\u0144 ze strony innych ni\u017c gdy uszczerbki zdrowotne powsta\u0142y z przyczyny obiektywnych (niezale\u017cnych od innych).<\/p>\n

Co ciekawe przypisywanie zdolno\u015bci odczuwania wyrz\u0105dzonej krzywdy przypisywane s\u0105 nawet osobom w stanie wegetatywnym, robotom czy nawet zmar\u0142ym (por. publikacja nr. 2 w przypisach), gdy w rzeczywisto\u015bci odczucia te nie maj\u0105 miejsca. Autorzy sugeruj\u0105, i\u017c ta zale\u017cna od okoliczno\u015bci ambiwalento\u015b\u0107 naszej percepcji jest jednym z czynnik\u00f3w odpowiedzialnych za zr\u00f3\u017cnicowan\u0105 ocen\u0119 moraln\u0105 wielu zagadnie\u0144, b\u0119d\u0105cych cz\u0119sto przedmiotem zagorza\u0142ych spor\u00f3w spo\u0142ecznych takich jak aborcja, eutanazja czy prawa zwierz\u0105t. Osoby, kt\u00f3re uwa\u017caj\u0105, i\u017c aborcja jest z\u0142a moralnie b\u0119d\u0119 mie\u0107 tendencje do przypisywania wy\u017cszej \u015bwiadomo\u015bci kilkukom\u00f3rkowym embrionom, za\u015b ci, kt\u00f3rzy uwa\u017caj\u0105, \u017ce bicie niepos\u0142usznych zwierz\u0105t jest uzasadnione moralnie i nie czyni im krzywdy b\u0119d\u0105 gor\u0105cymi przeciwnikami praw zwierz\u0105t.<\/p>\n

Osobi\u015bcie, oba artyku\u0142y jak i przytoczona na pocz\u0105tku publikacja da\u0142y mi wiele do my\u015blenia. Je\u015bli bowiem nasza percepcja ma tendencj\u0119 do zwi\u0119kszonej negatywnej oceny moralnej i odnotowywania wi\u0119kszych strat, w przypadku gdy s\u0105dzimy, \u017ce kto\u015b celowo nam zaszkodzi\u0142 (cho\u0107 w rzeczywisto\u015bci nie musia\u0142o tak by\u0107) to czy nie jest r\u00f3wnie\u017c tak, \u017ce czasem nasze w\u0142asne uprzedzenia i os\u0105dy moralne dyskredytuj\u0105 ca\u0142kowicie inne osoby b\u0105d\u017a przypisuj\u0105 im wiele negatywnych cech, mimo i\u017c w rzeczywisto\u015bci cechy te u danych os\u00f3b nie wyst\u0119puj\u0105?<\/p>\n

Odpowiedzi pozostawiam Czytelnikom<\/p>\n

Judyta Juranek<\/p>\n

Ilustracja: Autorka. Licencja CC BY-SA 3.0 PL<\/p>\n

Daniel L. Ames and Susan T. Fiske (2013). Intentional Harms are Worse, Even When They?re Not Psychological Science<\/span> DOI: 10.1177\/0956797613480507<\/a><\/span><\/p>\n

Adrian F. Ward, Andrew S. Olsen, and Daniel M. Wegner (2013). The Harm-Made Mind: Observing\u00a0Victimization Augments Attribution\u00a0of Minds to Vegetative Patients,Robots, and the Dead Psychological Science<\/span> DOI: 10.1177\/0956797612472343<\/a><\/span><\/p>\n

\"ResearchBlogging.org\"<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ostatnio pisa\u0142am o postdocach, a dzi\u015b dla odmiany co\u015b bardziej naukowego. Ot\u00f3\u017c wpad\u0142 mi \u00a0niedawno do r\u0105k numer specjalny miesi\u0119cznika Scientific American (wydanie ameryka\u0144skie), a w nim artyku\u0142 na temat plastyczno\u015bci naszej moralno\u015bci. Autorka, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 dwie publikacje z Psychological Science, stawia do\u015b\u0107 kontrowersyjn\u0105 tez\u0119: Czyn okre\u015bla ofiar\u0119 (The act defines the victim), przy czym […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[66,65,28],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3283"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3283"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3283\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3296,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3283\/revisions\/3296"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3283"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3283"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.polityka.pl\/naukowy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3283"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}